Matsya Purāṇa 145

*सूत उवाच मन्वन्तराणि यानि स्युः कल्पे कल्पे चतुर्दश । व्यतीतानागतानि स्युर् यानि मन्वन्तरेष्विह

*sūta uvāca manvantarāṇi yāni syuḥ kalpe kalpe caturdaśa / vyatītānāgatāni syur yāni manvantareṣviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्तरेणानुपूर्व्याच्च स्थितिं वक्ष्ये युगे युगे । तस्मिन्युगे च सम्भूतिर् यासां यावच्च जीवितम्

vistareṇānupūrvyācca sthitiṃ vakṣye yuge yuge / tasminyuge ca sambhūtir yāsāṃ yāvacca jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगमात्रं तु जीवन्ति न्यूनं तत्स्याद्द्वयेन च । चतुर्दशसु तावन्तो ज्ञेया मन्वन्तरेष्विह

yugamātraṃ tu jīvanti nyūnaṃ tatsyāddvayena ca / caturdaśasu tāvanto jñeyā manvantareṣviha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्याणां पशूनां च पक्षिणां स्थावरैः सह । तेषामायुरुपक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः

manuṣyāṇāṃ paśūnāṃ ca pakṣiṇāṃ sthāvaraiḥ saha / teṣāmāyurupakrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवायुः परिक्रान्तं युगधर्मेषु सर्वशः । अस्थितिं च कलौ दृष्ट्वा भूतानामायुषश्च वै

tathaivāyuḥ parikrāntaṃ yugadharmeṣu sarvaśaḥ / asthitiṃ ca kalau dṛṣṭvā bhūtānāmāyuṣaśca vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमायुः शतं त्वेतन् मानुषाणां कलौ स्मृतम् । देवासुरमनुष्याश्च यक्षगन्धर्वराक्षसाः

paramāyuḥ śataṃ tvetan mānuṣāṇāṃ kalau smṛtam / devāsuramanuṣyāśca yakṣagandharvarākṣasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिणाहोच्छ्रये तुल्या जायन्ते ह कृते युगे । षण्णवत्यङ्गुलोत्सेधो ह्य् अष्टानां देवयोनिनाम्

pariṇāhocchraye tulyā jāyante ha kṛte yuge / ṣaṇṇavatyaṅgulotsedho hy aṣṭānāṃ devayoninām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवाङ्गुलप्रमाणेन निष्पन्नेन तथाष्टकम् । एतत्स्वाभाविकं तेषां प्रमाणमधिकुर्वताम्

navāṅgulapramāṇena niṣpannena tathāṣṭakam / etatsvābhāvikaṃ teṣāṃ pramāṇamadhikurvatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुष्या वर्तमानास्तु युगसंध्यांशकेष्विह । देवासुरप्रमाणं तु सप्तसप्ताङ्गुलं क्रमात्

manuṣyā vartamānāstu yugasaṃdhyāṃśakeṣviha / devāsurapramāṇaṃ tu saptasaptāṅgulaṃ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुरशीतिकैश्चैव कलिजैरङ्गुलैः स्मृतम् । आ पादतलमस्तको नवतालो भवेत्तु यः

caturaśītikaiścaiva kalijairaṅgulaiḥ smṛtam / ā pādatalamastako navatālo bhavettu yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहृत्याजानुबाहुश्च दैवतैरभिपूज्यते । गवां च हस्तिनां चैव महिषस्थावरात्मनाम्

saṃhṛtyājānubāhuśca daivatairabhipūjyate / gavāṃ ca hastināṃ caiva mahiṣasthāvarātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमेणैतेन विज्ञेये ह्रासवृद्धी युगे युगे । षट्सप्तत्यङ्गुलोत्सेधः पशुर् आककुदो भवेत्

krameṇaitena vijñeye hrāsavṛddhī yuge yuge / ṣaṭsaptatyaṅgulotsedhaḥ paśur ākakudo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुलानामष्टशतम् उत्सेधो हस्तिनां स्मृतः । अङ्गुलानां सहस्रं तु द्विचत्वारिंशदङ्गुलम्

aṅgulānāmaṣṭaśatam utsedho hastināṃ smṛtaḥ / aṅgulānāṃ sahasraṃ tu dvicatvāriṃśadaṅgulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतार्धमङ्गुलानां तु ह्य् उत्सेधः शाखिनां परः । मानुषस्य शरीरस्य संनिवेशस्तु यादृशः

śatārdhamaṅgulānāṃ tu hy utsedhaḥ śākhināṃ paraḥ / mānuṣasya śarīrasya saṃniveśastu yādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तल्लक्षणं तु देवानां दृश्यते ऽन्वयदर्शनात् । बुद्ध्यातिशयसंयुक्तो देवानां काय उच्यते

tallakṣaṇaṃ tu devānāṃ dṛśyate 'nvayadarśanāt / buddhyātiśayasaṃyukto devānāṃ kāya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा नातिशयश्चैव मानुषः काय उच्यते । इत्येव हि परिक्रान्ता भावा ये दिव्यमानुषाः

tathā nātiśayaścaiva mānuṣaḥ kāya ucyate / ityeva hi parikrāntā bhāvā ye divyamānuṣāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशूनां पक्षिणां चैव स्थावराणां च सर्वशः । गावो ऽजाश्वाश्च विज्ञेया हस्तिनः पक्षिणो मृगाः

paśūnāṃ pakṣiṇāṃ caiva sthāvarāṇāṃ ca sarvaśaḥ / gāvo 'jāśvāśca vijñeyā hastinaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपयुक्ताः क्रियास्वेते यज्ञियास्त्विह सर्वशः । यथाक्रमोपभोगाश्च देवानां पशुमूर्तयः

upayuktāḥ kriyāsvete yajñiyāstviha sarvaśaḥ / yathākramopabhogāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां रूपानुरूपैश्च प्रमाणैः स्थिरजङ्गमाः । मनोज्ञैस्तत्र तैर्भोगैः सुखिनो ह्युपपेदिरे

teṣāṃ rūpānurūpaiśca pramāṇaiḥ sthirajaṅgamāḥ / manojñaistatra tairbhogaiḥ sukhino hyupapedire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शिष्टान्प्रवक्ष्यामि साधूनथ ततश्च वै । ब्राह्मणाः श्रुतिशब्दाश्च देवानां पशुमूर्तयः । संयुज्य ब्रह्मणा ह्यन्तस् तेन सन्तः प्रचक्षते

atha śiṣṭānpravakṣyāmi sādhūnatha tataśca vai / brāhmaṇāḥ śrutiśabdāśca devānāṃ paśumūrtayaḥ / saṃyujya brahmaṇā hyantas tena santaḥ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्येषु च धर्मेषु तथा वैशिषिकेषु च । ब्रह्मक्षत्रविशो युक्ताः श्रौतस्मार्तेन कर्मणा

sāmānyeṣu ca dharmeṣu tathā vaiśiṣikeṣu ca / brahmakṣatraviśo yuktāḥ śrautasmārtena karmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमेषु युक्तस्य सुखोदर्कस्य स्वर्गतौ । श्रौतस्मार्तो हि यो धर्मो ज्ञानधर्मः स उच्यते

varṇāśrameṣu yuktasya sukhodarkasya svargatau / śrautasmārto hi yo dharmo jñānadharmaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यानां साधनात्साधुर् ब्रह्मचारी गुरोर्हितः । कारणात्साधनाच्चैव गृहस्थः साधुरुच्यते

divyānāṃ sādhanātsādhur brahmacārī gurorhitaḥ / kāraṇātsādhanāccaiva gṛhasthaḥ sādhurucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तपसश्च तथारण्ये साधुर्वैखानसः स्मृतः । यतमानो यतिः साधुः स्मृतो योगस्य साधनात्

tapasaśca tathāraṇye sādhurvaikhānasaḥ smṛtaḥ / yatamāno yatiḥ sādhuḥ smṛto yogasya sādhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मो धर्मगतिः प्रोक्तः शब्दो ह्येष क्रियात्मकः । कुशलाकुशलौ चैव धर्माधर्मौ ब्रवीत्प्रभुः

dharmo dharmagatiḥ proktaḥ śabdo hyeṣa kriyātmakaḥ / kuśalākuśalau caiva dharmādharmau bravītprabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ देवाश्च पितर ऋषयश्चैव मानुषाः । अयं धर्मो ह्ययं नेति ब्रुवते मौनमूर्तिना

atha devāśca pitara ṛṣayaścaiva mānuṣāḥ / ayaṃ dharmo hyayaṃ neti bruvate maunamūrtinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मेति धारणे धातुर् महत्त्वे चैव उच्यते । आधारणे महत्त्वे वा धर्मः स तु निरुच्यते

dharmeti dhāraṇe dhātur mahattve caiva ucyate / ādhāraṇe mahattve vā dharmaḥ sa tu nirucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रेष्टप्रापको धर्म आचार्यैरुपदिश्यते । अधर्मश्चानिष्टफल आचार्यैर्नोपदिश्यते

tatreṣṭaprāpako dharma ācāryairupadiśyate / adharmaścāniṣṭaphala ācāryairnopadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धाश्चालोलुपाश्चैव आत्मवन्तो ह्यदाम्भिकाः । सम्यग्विनीता मृदवस् तानाचार्यान्प्रचक्षते

vṛddhāścālolupāścaiva ātmavanto hyadāmbhikāḥ / samyagvinītā mṛdavas tānācāryānpracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मज्ञैर्विहितो धर्मः श्रौतस्मार्तो द्विजातिभिः । दाराग्निहोत्रसम्बन्धम् इज्या श्रौतस्य लक्षणम्

dharmajñairvihito dharmaḥ śrautasmārto dvijātibhiḥ / dārāgnihotrasambandham ijyā śrautasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मार्तो वर्णाश्रमाचारो यमैश्च नियमैर्युतः । पूर्वेभ्यो वेदयित्वेह श्रौतं सप्तर्षयो ऽब्रुवन्

smārto varṇāśramācāro yamaiśca niyamairyutaḥ / pūrvebhyo vedayitveha śrautaṃ saptarṣayo 'bruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋचो यजूंषि सामानि ब्रह्मणो ऽङ्गानि वै श्रुतिः । मन्वन्तरस्यातीतस्य स्मृत्वा तन्मनुरब्रवीत्

ṛco yajūṃṣi sāmāni brahmaṇo 'ṅgāni vai śrutiḥ / manvantarasyātītasya smṛtvā tanmanurabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्स्मार्तः सूतो धर्मो वर्णाश्रमविभागशः । एवं वै द्विविधो धर्मः शिष्टाचारः स उच्यते

tasmātsmārtaḥ sūto dharmo varṇāśramavibhāgaśaḥ / evaṃ vai dvividho dharmaḥ śiṣṭācāraḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिषेर् धातोश्च निष्ठान्ताच् छिष्टशब्दं प्रचक्षते । मन्वन्तरेषु ये शिष्टा इह तिष्ठन्ति धार्मिकाः

śiṣer dhātośca niṣṭhāntāc chiṣṭaśabdaṃ pracakṣate / manvantareṣu ye śiṣṭā iha tiṣṭhanti dhārmikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनुः सप्तर्षयश्चैव लोकसंतानकारिणः । तिष्ठन्तीह च धर्मार्थं ताञ्छिष्टान्सम्प्रचक्षते

manuḥ saptarṣayaścaiva lokasaṃtānakāriṇaḥ / tiṣṭhantīha ca dharmārthaṃ tāñchiṣṭānsampracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैः शिष्टैश्चलितो धर्मः स्थाप्यते वै युगे युगे । त्रयी वार्त्ता दण्डनीतिः प्रजावर्णाश्रमेप्सया

taiḥ śiṣṭaiścalito dharmaḥ sthāpyate vai yuge yuge / trayī vārttā daṇḍanītiḥ prajāvarṇāśramepsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्टैराचर्यते यस्मात् पुनश्चैव मनुक्षये । पूर्वैःपूर्वैर्मतत्वाच्च शिष्टाचारः स शाश्वतः

śiṣṭairācaryate yasmāt punaścaiva manukṣaye / pūrvaiḥpūrvairmatatvācca śiṣṭācāraḥ sa śāśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानं सत्यं तपो लोको विद्येज्या पूजनं दमः । अष्टौ तानि चरित्राणि शिष्टाचारस्य लक्षणम्

dānaṃ satyaṃ tapo loko vidyejyā pūjanaṃ damaḥ / aṣṭau tāni caritrāṇi śiṣṭācārasya lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्टा यस्माच्चरन्त्येनं मनुः सप्तर्षयश्च ह । मन्वन्तरेषु सर्वेषु शिष्टाचारस्ततः स्मृतः

śiṣṭā yasmāccarantyenaṃ manuḥ saptarṣayaśca ha / manvantareṣu sarveṣu śiṣṭācārastataḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विज्ञेयः श्रवणाच्छ्रौतः स्मरणात्स्मार्त उच्यते । इज्यावेदात्मकः श्रौतः स्मार्तो वर्णाश्रमात्मकः । प्रत्यङ्गानि प्रवक्ष्यामि धर्मस्येह तु लक्षणम्

vijñeyaḥ śravaṇācchrautaḥ smaraṇātsmārta ucyate / ijyāvedātmakaḥ śrautaḥ smārto varṇāśramātmakaḥ / pratyaṅgāni pravakṣyāmi dharmasyeha tu lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टानुभूतमर्थं च यः पृष्टो न विगूहते । यथाभूतप्रवादस्तु इत्येतत्सत्यलक्षणम्

dṛṣṭānubhūtamarthaṃ ca yaḥ pṛṣṭo na vigūhate / yathābhūtapravādastu ityetatsatyalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मचर्यं तपो मौनं निराहारत्वमेव च । इत्येतत्तपसो रूपं सुघोरं तु दुरासदम्

brahmacaryaṃ tapo maunaṃ nirāhāratvameva ca / ityetattapaso rūpaṃ sughoraṃ tu durāsadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पशूनां द्रव्यहविषाम् ऋक्सामयजुषां तथा । ऋत्विजां दक्षिणायाश्च संयोगो यज्ञ उच्यते

paśūnāṃ dravyahaviṣām ṛksāmayajuṣāṃ tathā / ṛtvijāṃ dakṣiṇāyāśca saṃyogo yajña ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मवत्सर्वभूतेषु यो हिताय शुभाय च । वर्तते सततं हृष्टः क्रिया श्रेष्ठा दया स्मृता

ātmavatsarvabhūteṣu yo hitāya śubhāya ca / vartate satataṃ hṛṣṭaḥ kriyā śreṣṭhā dayā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आक्रुष्टो ऽभिहतो यस्तु नाक्रोशेत्प्रहरेदपि । अदुष्टो वाङ्मनःकायैस् तितिक्षुः सा क्षमा स्मृता

ākruṣṭo 'bhihato yastu nākrośetpraharedapi / aduṣṭo vāṅmanaḥkāyais titikṣuḥ sā kṣamā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वामिना रक्ष्यमाणानाम् उत्सृष्टानां च सम्भ्रमे । परस्वानाम् अनादानम् अलोभ इति संज्ञितम्

svāminā rakṣyamāṇānām utsṛṣṭānāṃ ca sambhrame / parasvānām anādānam alobha iti saṃjñitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मैथुनस्यासमाचारो जल्पनाच्चिन्तनात्तथा । निवृत्तिर्ब्रह्मचर्यं च तदेतच्छमलक्षणम्

maithunasyāsamācāro jalpanāccintanāttathā / nivṛttirbrahmacaryaṃ ca tadetacchamalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मार्थे वा परार्थे वा इन्द्रियाणीह यस्य वै । विषये न प्रवर्तन्ते दमस्यैतत्तु लक्षणम्

ātmārthe vā parārthe vā indriyāṇīha yasya vai / viṣaye na pravartante damasyaitattu lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चात्मके यो विषये कारणे चाष्टलक्षणे । न क्रुध्येत प्रतिहतः स जितात्मा भविष्यति

pañcātmake yo viṣaye kāraṇe cāṣṭalakṣaṇe / na krudhyeta pratihataḥ sa jitātmā bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यदिष्टतमं द्रव्यं न्यायेनैवागतं च यत् । तत्तद्गुणवते देयम् इत्येतद्दानलक्षणम्

yadyadiṣṭatamaṃ dravyaṃ nyāyenaivāgataṃ ca yat / tattadguṇavate deyam ityetaddānalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतिस्मृतिभ्यां विहितो धर्मो वर्णाश्रमात्मकः । शिष्टाचारप्रवृद्धश्च धर्मो ऽयं साधुसंमतः

śrutismṛtibhyāṃ vihito dharmo varṇāśramātmakaḥ / śiṣṭācārapravṛddhaśca dharmo 'yaṃ sādhusaṃmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रद्वेषो ह्यनिष्टेषु इष्टं वै नाभिनन्दति । प्रीतितापविषादानां विनिवृत्तिर् विरक्तता

apradveṣo hyaniṣṭeṣu iṣṭaṃ vai nābhinandati / prītitāpaviṣādānāṃ vinivṛttir viraktatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संन्यासः कर्मणां न्यासः कृतानामकृतैः सह । कुशलाकुशलाभ्यां तु प्रहाणं न्यास उच्यते

saṃnyāsaḥ karmaṇāṃ nyāsaḥ kṛtānāmakṛtaiḥ saha / kuśalākuśalābhyāṃ tu prahāṇaṃ nyāsa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तादिविशेषान्तव् इकारे ऽस्मिन्निवर्तते । चेतनाचेतनं ज्ञात्वा ज्ञाने ज्ञानी स उच्यते

avyaktādiviśeṣāntav ikāre 'sminnivartate / cetanācetanaṃ jñātvā jñāne jñānī sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यङ्गानि तु धर्मस्य चेत्येतल्लक्षणं स्मृतम् । ऋषिभिर्धर्मतत्त्वज्ञैः पूर्वैः स्वायम्भुवे ऽन्तरे

pratyaṅgāni tu dharmasya cetyetallakṣaṇaṃ smṛtam / ṛṣibhirdharmatattvajñaiḥ pūrvaiḥ svāyambhuve 'ntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र वो वर्णयिष्यामि विधिं मन्वन्तरस्य तु । तथैव चातुर्होत्रस्य चातुर्वर्ण्यस्य चैव हि

atra vo varṇayiṣyāmi vidhiṃ manvantarasya tu / tathaiva cāturhotrasya cāturvarṇyasya caiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिमन्वन्तरं चैव श्रुतिरन्या विधीयते । ऋचो यजूंषि सामानि यथावत्प्रतिदैवतम्

pratimanvantaraṃ caiva śrutiranyā vidhīyate / ṛco yajūṃṣi sāmāni yathāvatpratidaivatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिस्तोत्रं तथा हौत्रं पूर्ववत्सम्प्रवर्तते । द्रव्यस्तोत्रं गुणस्तोत्रं कर्मस्तोत्रं तथैव च

vidhistotraṃ tathā hautraṃ pūrvavatsampravartate / dravyastotraṃ guṇastotraṃ karmastotraṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवाभिजनस्तोत्रं स्तोत्रमेवं चतुर्विधम् । मन्वन्तरेषु सर्वेषु यथा भेदा भवन्ति हि

tathaivābhijanastotraṃ stotramevaṃ caturvidham / manvantareṣu sarveṣu yathā bhedā bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तयन्ति तेषां वै ब्रह्मस्तोत्रं पुनः पुनः । एवं मन्त्रगुणानां तु समुत्पत्तिश्चतुर्विधा

pravartayanti teṣāṃ vai brahmastotraṃ punaḥ punaḥ / evaṃ mantraguṇānāṃ tu samutpattiścaturvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथर्वऋग्यजुःसाम्नां वेदेष्विह पृथक्पृथक् । ऋषीणां तप्यतां तेषां तपः परमदुश्चरम्

atharvaṛgyajuḥsāmnāṃ vedeṣviha pṛthakpṛthak / ṛṣīṇāṃ tapyatāṃ teṣāṃ tapaḥ paramaduścaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्राः प्रादुर्भवन्त्यादौ पूर्वमन्वन्तरस्य ह । असंतोषाद्भयाद्दुःखान् मोहाच्छोकाच्च पञ्चधा

mantrāḥ prādurbhavantyādau pūrvamanvantarasya ha / asaṃtoṣādbhayādduḥkhān mohācchokācca pañcadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषीणां तारका येन लक्षणेन यदृच्छया । ऋषीणां यादृशत्वं हि तद्वक्ष्यामीह लक्षणम्

ṛṣīṇāṃ tārakā yena lakṣaṇena yadṛcchayā / ṛṣīṇāṃ yādṛśatvaṃ hi tadvakṣyāmīha lakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतानागतानां च पञ्चधा ह्यार्षकं स्मृतम् । तथा ऋषीणां वक्ष्यामि आर्षस्येह समुद्भवम्

atītānāgatānāṃ ca pañcadhā hyārṣakaṃ smṛtam / tathā ṛṣīṇāṃ vakṣyāmi ārṣasyeha samudbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणसाम्येन वर्तन्ते सर्वसंप्रलये तदा । अविभागेन देवानाम् अनिर्देश्ये तमोमये

guṇasāmyena vartante sarvasaṃpralaye tadā / avibhāgena devānām anirdeśye tamomaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबुद्धिपूर्वकं तद्वै चेतनार्थं प्रवर्तते । तेनार्षं बुद्धिपूर्वं तु चेतनेनाप्यधिष्ठितम्

abuddhipūrvakaṃ tadvai cetanārthaṃ pravartate / tenārṣaṃ buddhipūrvaṃ tu cetanenāpyadhiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तते तथा ते तु यथा मत्स्योदकावुभौ । चेतनाधिकृतं सर्वं प्रावर्तत गुणात्मकम् । कार्यकारणभावेन तथा तस्य प्रवर्तते

pravartate tathā te tu yathā matsyodakāvubhau / cetanādhikṛtaṃ sarvaṃ prāvartata guṇātmakam / kāryakāraṇabhāvena tathā tasya pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयो विषयित्वं च तदा ह्यर्थपदात्मकौ । कालेन प्रापणीयेन भेदाश्च कारणात्मकाः

viṣayo viṣayitvaṃ ca tadā hyarthapadātmakau / kālena prāpaṇīyena bhedāśca kāraṇātmakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांसिद्धिकास्तदा वृत्ताः क्रमेण महदादयः । महतो ऽसावहंकारस् तस्माद्भूतेन्द्रियाणि च

sāṃsiddhikāstadā vṛttāḥ krameṇa mahadādayaḥ / mahato 'sāvahaṃkāras tasmādbhūtendriyāṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतभेदाश्च भूतेभ्यो जज्ञिरे तु परस्परम् । संसिद्धिकारणं कार्यं सद्य एव विवर्तते

bhūtabhedāśca bhūtebhyo jajñire tu parasparam / saṃsiddhikāraṇaṃ kāryaṃ sadya eva vivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोल्मुकात्तु विटपा एककालाद्भवन्ति हि । तथा प्रवृत्ताः क्षेत्रज्ञाः कालेनैकेन कारणात्

yatholmukāttu viṭapā ekakālādbhavanti hi / tathā pravṛttāḥ kṣetrajñāḥ kālenaikena kāraṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथान्धकारे खद्योतः सहसा सम्प्रदृश्यते । तथा निवृत्तो ह्यव्यक्तः खद्योत इव संज्वलन्

yathāndhakāre khadyotaḥ sahasā sampradṛśyate / tathā nivṛtto hyavyaktaḥ khadyota iva saṃjvalan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स महात्मा शरीरस्थस् तत्रैवेह प्रवर्तते । महतस्तमसः पारे वैलक्षण्याद्विभाव्यते

sa mahātmā śarīrasthas tatraiveha pravartate / mahatastamasaḥ pāre vailakṣaṇyādvibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैव संस्थितो विद्वांस् तपसो ऽन्त इति श्रुतम् । बुद्धिर्विवर्धतस्तस्य प्रादुर्भूता चतुर्विधा

tatraiva saṃsthito vidvāṃs tapaso 'nta iti śrutam / buddhirvivardhatastasya prādurbhūtā caturvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं वैराग्यमैश्वर्यं धर्मश्चेति चतुष्टयम् । सांसिद्धिकान्यथैतानि अप्रतीतानि तस्य वै

jñānaṃ vairāgyamaiśvaryaṃ dharmaśceti catuṣṭayam / sāṃsiddhikānyathaitāni apratītāni tasya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महात्मनः शरीरस्य चैतन्यात्सिद्धिरुच्यते । पुरि शेते यतः पूर्वं क्षेत्रज्ञानं तथापि च

mahātmanaḥ śarīrasya caitanyātsiddhirucyate / puri śete yataḥ pūrvaṃ kṣetrajñānaṃ tathāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरे शयनात्पुरुषो ज्ञानात्क्षेत्रज्ञ उच्यते । यस्माद्धर्मात्प्रसूते हि तस्माद्वै धार्मिकस्तु सः

pure śayanātpuruṣo jñānātkṣetrajña ucyate / yasmāddharmātprasūte hi tasmādvai dhārmikastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सांसिद्धिके शरीरे च बुद्ध्याव्यक्तस्तु चेतनः । एवं विवृत्तः क्षेत्रज्ञः क्षेत्रं ह्यनभिसंधितः

sāṃsiddhike śarīre ca buddhyāvyaktastu cetanaḥ / evaṃ vivṛttaḥ kṣetrajñaḥ kṣetraṃ hyanabhisaṃdhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तिसमकाले तु पुराणं तदचेतनम् । क्षेत्रज्ञेन परिज्ञातं भोग्यो ऽयं विषयो मम

nivṛttisamakāle tu purāṇaṃ tadacetanam / kṣetrajñena parijñātaṃ bhogyo 'yaṃ viṣayo mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिर्हिंसागतौ धातुर् विद्या सत्यं तपः श्रुतम् । एष सन्निलयो यस्माद् ब्राह्मणस्तुततस् त्व् ऋषिः

ṛṣirhiṃsāgatau dhātur vidyā satyaṃ tapaḥ śrutam / eṣa sannilayo yasmād brāhmaṇastutatas tv ṛṣiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्तिसमकालाच्च बुद्ध्याव्यक्त ऋषिस्त्वयम् । ऋषते परमं यस्मात् परमर्षिस्ततः स्मृतः

nivṛttisamakālācca buddhyāvyakta ṛṣistvayam / ṛṣate paramaṃ yasmāt paramarṣistataḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गत्यर्थाद् ऋषतेर् धातोर् नामनिर्वृत्तिकारणम् । यस्मादेष स्वयंभूतस् तस्माच्च ऋषिता मता

gatyarthād ṛṣater dhātor nāmanirvṛttikāraṇam / yasmādeṣa svayaṃbhūtas tasmācca ṛṣitā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेश्वराः स्वयमुद्भूता ब्रह्मणो मानसाः सुताः । निवर्तमानैस्तैर्बुद्ध्या महान्परिगतः परः

seśvarāḥ svayamudbhūtā brahmaṇo mānasāḥ sutāḥ / nivartamānaistairbuddhyā mahānparigataḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद् दृशपरत्वेन सह तस्मान्महर्षयः । ईश्वराणां सुतास्तेषां मानसाश्चौरसाश्च वै

yasmād dṛśaparatvena saha tasmānmaharṣayaḥ / īśvarāṇāṃ sutāsteṣāṃ mānasāścaurasāśca vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिस्तस्मात्परत्वेन भूतादिरृषयस्ततः । ऋषिपुत्रा ऋषीकास्तु मैथुनाद्गर्भसम्भवाः

ṛṣistasmātparatvena bhūtādirṛṣayastataḥ / ṛṣiputrā ṛṣīkāstu maithunādgarbhasambhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परत्वेन ऋषन्ते वै भूतादीनृषिकास्ततः । ऋषिकाणां सुता ये तु विज्ञेया ऋषिपुत्रकाः

paratvena ṛṣante vai bhūtādīnṛṣikāstataḥ / ṛṣikāṇāṃ sutā ye tu vijñeyā ṛṣiputrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा ऋषं परत्वेन श्रुतास्तस्माच्छ्रुतर्षयः । अव्यक्तात्मा महात्मा वा-हंकारात्मा तथैव च

śrutvā ṛṣaṃ paratvena śrutāstasmācchrutarṣayaḥ / avyaktātmā mahātmā vā-haṃkārātmā tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतात्मा चेन्द्रियात्मा च तेषां तज्ज्ञानमुच्यते । इत्येवमृषिजातिस्तु पञ्चधा नामविश्रुता

bhūtātmā cendriyātmā ca teṣāṃ tajjñānamucyate / ityevamṛṣijātistu pañcadhā nāmaviśrutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृगुर्मरीचिरत्रिश्च अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । मनुर्दक्षो वसिष्ठश्च पुलस्त्यश्चापि ते दश

bhṛgurmarīciratriśca aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ / manurdakṣo vasiṣṭhaśca pulastyaścāpi te daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणो मानसा ह्येते उत्पन्नाः स्वयमीश्वराः । परत्वेनर्षयो यस्मान् मतास्तस्मान्महर्षयः

brahmaṇo mānasā hyete utpannāḥ svayamīśvarāḥ / paratvenarṣayo yasmān matāstasmānmaharṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वराणां सुतास्त्वेषाम् ऋषयस्तान्निबोधत । काव्यो बृहस्पतिश्चैव कश्यपश्च्यवनस्तथा

īśvarāṇāṃ sutāstveṣām ṛṣayastānnibodhata / kāvyo bṛhaspatiścaiva kaśyapaścyavanastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उतथ्यो वामदेवश्च अगस्त्यः कौशिकस्तथा । कर्दमो वालखिल्याश्च विश्रवाः शक्तिवर्धनः

utathyo vāmadevaśca agastyaḥ kauśikastathā / kardamo vālakhilyāśca viśravāḥ śaktivardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते ऋषयः प्रोक्तास् तपसा ऋषितां गताः । तेषां पुत्रानृषीकांस्तु गर्भोत्पन्नान्निबोधत

ityete ṛṣayaḥ proktās tapasā ṛṣitāṃ gatāḥ / teṣāṃ putrānṛṣīkāṃstu garbhotpannānnibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वत्सरो नग्नहूश् चैव भरद्वाजश्च वीर्यवान् । ऋषिर्दीर्घतमाश्चैव बृहद्वक्षाः शरद्वतः

vatsaro nagnahūś caiva bharadvājaśca vīryavān / ṛṣirdīrghatamāścaiva bṛhadvakṣāḥ śaradvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाजिश्रवाः सुचिन्तश्च शावश्च सपराशरः । शृङ्गी च शङ्खपाच् चैव राजा वैश्रवणस्तथा

vājiśravāḥ sucintaśca śāvaśca saparāśaraḥ / śṛṅgī ca śaṅkhapāc caiva rājā vaiśravaṇastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते ऋषिकाः सर्वे सत्येन ऋषितां गताः । ईश्वरा ऋषयश्चैव ऋषीका ये च विश्रुताः

ityete ṛṣikāḥ sarve satyena ṛṣitāṃ gatāḥ / īśvarā ṛṣayaścaiva ṛṣīkā ye ca viśrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मन्त्रकृतः सर्वे कृत्स्नशश्च निबोधत । भृगुः काश्यपः प्रचेता दधीचो ह्यात्मवानपि

evaṃ mantrakṛtaḥ sarve kṛtsnaśaśca nibodhata / bhṛguḥ kāśyapaḥ pracetā dadhīco hyātmavānapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्षो ऽथ जमदग्निश्च वेदः सारस्वतस्तथा । आर्ष्टिषेणश्च्यवनश्च वीतहव्यः सवेधसः

ūrṣo 'tha jamadagniśca vedaḥ sārasvatastathā / ārṣṭiṣeṇaścyavanaśca vītahavyaḥ savedhasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैन्यः पृथुर्दिवोदासो ब्रह्मवान्गृत्सशौनकौ । एकोनविंशतिर्ह्येते भृगवो मन्त्रकृत्तमाः

vainyaḥ pṛthurdivodāso brahmavāngṛtsaśaunakau / ekonaviṃśatirhyete bhṛgavo mantrakṛttamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गिराश्चैव त्रितश्च भरद्वाजो ऽथ लक्ष्मणः । कृतवाचस्तथा गर्गः स्मृतिसंकृतिरेव च

aṅgirāścaiva tritaśca bharadvājo 'tha lakṣmaṇaḥ / kṛtavācastathā gargaḥ smṛtisaṃkṛtireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुवीतश्च मान्धाता अम्बरीषस्तथैव च । युवनाश्वः पुरुकुत्सः स्वश्रवस्तु सदस्यवान्

guruvītaśca māndhātā ambarīṣastathaiva ca / yuvanāśvaḥ purukutsaḥ svaśravastu sadasyavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजमीढो ऽस्वहार्यश्च ह्य् उत्कलः कविरेव च । पृषदश्वो विरूपश्च काव्यश्चैवाथ मुद्गलः

ajamīḍho 'svahāryaśca hy utkalaḥ kavireva ca / pṛṣadaśvo virūpaśca kāvyaścaivātha mudgalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उतथ्यश्च शरद्वांश्च तथा वाजिश्रवा अपि । अपस्यौषः सुचित्तिश्च वामदेवस्तथैव च

utathyaśca śaradvāṃśca tathā vājiśravā api / apasyauṣaḥ sucittiśca vāmadevastathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋषिजो बृहच्छुक्लश्च ऋषिर्दीर्घतमा अपि । कक्षीवांश्च त्रयस्त्रिंशत् स्मृता ह्यङ्गिरसां वराः

ṛṣijo bṛhacchuklaśca ṛṣirdīrghatamā api / kakṣīvāṃśca trayastriṃśat smṛtā hyaṅgirasāṃ varāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते मन्त्रकृतः सर्वे काश्यपांस्तु निबोधत । काश्यपः सहवत्सारो नैध्रुवो नित्य एव च

ete mantrakṛtaḥ sarve kāśyapāṃstu nibodhata / kāśyapaḥ sahavatsāro naidhruvo nitya eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असितो देवलश्चैव षडेते ब्रह्मवादिनः । अत्रिर् अर्धस्वनश्चैव शावास्यो ऽथ गविष्ठिरः

asito devalaścaiva ṣaḍete brahmavādinaḥ / atrir ardhasvanaścaiva śāvāsyo 'tha gaviṣṭhiraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्णकश्च ऋषिः सिद्धस् तथा पूर्वातिथिश्च यः

karṇakaśca ṛṣiḥ siddhas tathā pūrvātithiśca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते त्वत्रयः प्रोक्ता मन्त्रकृत्षण्महर्षयः । वसिष्ठश्चैव शक्तिश्च तृतीयश्च पराशरः

ityete tvatrayaḥ proktā mantrakṛtṣaṇmaharṣayaḥ / vasiṣṭhaścaiva śaktiśca tṛtīyaśca parāśaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तु इन्द्रप्रतिमः पञ्चमस्तु भरद्वसुः । षष्ठस्तु मित्रावरुणः सत्तमः कुण्डिनस्तथा

tatastu indrapratimaḥ pañcamastu bharadvasuḥ / ṣaṣṭhastu mitrāvaruṇaḥ sattamaḥ kuṇḍinastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येते सप्त विज्ञेया वासिष्ठा ब्रह्मवादिनः । विश्वामित्रश्च गाधेयो देवरातस्तथा बलः

ityete sapta vijñeyā vāsiṣṭhā brahmavādinaḥ / viśvāmitraśca gādheyo devarātastathā balaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा विद्वान्मधुच्छन्दा ऋषिश्चान्यो ऽघमर्षणः । अष्टको लोहितश्चैव भृतकीलश्च माम्बुधिः

tathā vidvānmadhucchandā ṛṣiścānyo 'ghamarṣaṇaḥ / aṣṭako lohitaścaiva bhṛtakīlaśca māmbudhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवश्रवा देवरातः पुराणश्च धनंजयः । शिशिरश्च महातेजाः शालङ्कायन एव च

devaśravā devarātaḥ purāṇaśca dhanaṃjayaḥ / śiśiraśca mahātejāḥ śālaṅkāyana eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रयोदशैते विज्ञेया ब्रह्मिष्ठाः कौशिका वराः । अगस्त्यो ऽथ दृढद्युम्न इन्द्रबाहुस्तथैव च

trayodaśaite vijñeyā brahmiṣṭhāḥ kauśikā varāḥ / agastyo 'tha dṛḍhadyumna indrabāhustathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मिष्ठागस्तयो ह्येते त्रयः परमकीर्तयः । मनुर्वैवस्वतश्चैव ऐलो राजा पुरूरवाः

brahmiṣṭhāgastayo hyete trayaḥ paramakīrtayaḥ / manurvaivasvataścaiva ailo rājā purūravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षत्रियाणां वरा ह्येते विज्ञेया मन्त्रवादिनः । भलन्दकश्च वासाश्वः संकीलश्चैव ते त्रयः

kṣatriyāṇāṃ varā hyete vijñeyā mantravādinaḥ / bhalandakaśca vāsāśvaḥ saṃkīlaścaiva te trayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते मन्त्रकृतो ज्ञेया वैश्यानां प्रवराः सदा । इति द्विनवतिः प्रोक्ता मन्त्रायैश्च बहिष्कृताः

ete mantrakṛto jñeyā vaiśyānāṃ pravarāḥ sadā / iti dvinavatiḥ proktā mantrāyaiśca bahiṣkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या ऋषिपुत्रान्निबोधत । ऋषीकाणां सुता ह्येते ऋषिपुत्राः श्रुतर्षयः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā ṛṣiputrānnibodhata / ṛṣīkāṇāṃ sutā hyete ṛṣiputrāḥ śrutarṣayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.