*मनुर् उवाच चतुर्मुखत्वम् अगमत् कस्माल् लोकपितामहः । कथं तु लोकान् असृजद् ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः
*manur uvāca caturmukhatvam agamat kasmāl lokapitāmahaḥ / kathaṃ tu lokān asṛjad brahmā brahmavidāṃ varaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*मत्स्य उवाच तपश् चचार प्रथमम् अमराणां पितामहः । आविभूतास् तथा वेदाः साङ्गोपाङ्गपदक्रमाः
*matsya uvāca tapaś cacāra prathamam amarāṇāṃ pitāmahaḥ / āvibhūtās tathā vedāḥ sāṅgopāṅgapadakramāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुराणसर्वशास्त्राणां प्रथमं ब्रह्मणा स्मृतम् । नित्यं शब्दमयं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्
purāṇasarvaśāstrāṇāṃ prathamaṃ brahmaṇā smṛtam / nityaṃ śabdamayaṃ puṇyaṃ śatakoṭipravistaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास् तस्य विनिःसृताः । मीमांसान्यायविद्याश् च प्रमाणाष्टकसंयुताः
anantaraṃ ca vaktrebhyo vedās tasya viniḥsṛtāḥ / mīmāṃsānyāyavidyāś ca pramāṇāṣṭakasaṃyutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदाभ्यासरतस्यास्य प्रजाकामस्य मानसाः । मनसः पूर्वसृष्टा वै जाता यत् तेन मानसाः
vedābhyāsaratasyāsya prajākāmasya mānasāḥ / manasaḥ pūrvasṛṣṭā vai jātā yat tena mānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरीचिर् अभवत् पूर्वं ततो ऽत्रिर् भगवान् ऋषिः । अङ्गिरश् चाभवत् पश्चात् पुलस्त्यस् तदनन्तरम्
marīcir abhavat pūrvaṃ tato 'trir bhagavān ṛṣiḥ / aṅgiraś cābhavat paścāt pulastyas tadanantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुलहनामा वै ततः क्रतुर् अजायत । प्रचेताश् च ततः पुत्रो वसिष्ठश् चाभवत् पुनः
tataḥ pulahanāmā vai tataḥ kratur ajāyata / pracetāś ca tataḥ putro vasiṣṭhaś cābhavat punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुत्रो भृगुर् अभूत् तद्वन् नारदो ऽप्य् अचिराद् अभूत् । दशेमान् मानसान् ब्रह्मा मुनीन् पुत्रान् अजिजनत्
putro bhṛgur abhūt tadvan nārado 'py acirād abhūt / daśemān mānasān brahmā munīn putrān ajijanat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शारीरान् अथ वक्ष्यामि मातृहीनान् प्रजापतेः । अङ्गुष्ठाद् दक्षिणाद् दक्षः प्रजापतिर् अजायत
śārīrān atha vakṣyāmi mātṛhīnān prajāpateḥ / aṅguṣṭhād dakṣiṇād dakṣaḥ prajāpatir ajāyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मः स्तनान्ताद् अभवद् धृदयात् कुसुमायुधः । भ्रूमध्याद् अभवत् क्रोधो लोभश् चाधरसंभवः
dharmaḥ stanāntād abhavad dhṛdayāt kusumāyudhaḥ / bhrūmadhyād abhavat krodho lobhaś cādharasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धेर् मोहः समभवद् अहंकाराद् अभून् मदः । प्रमोदश् चाभवत् कण्ठान् मृत्युर् लोचनतो ण्र्प । भरतः करमध्यात् तु ब्रह्मसूनुर् अभूत् ततः
buddher mohaḥ samabhavad ahaṃkārād abhūn madaḥ / pramodaś cābhavat kaṇṭhān mṛtyur locanato ṇrpa / bharataḥ karamadhyāt tu brahmasūnur abhūt tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते नव सुता राजन् कन्या च दशमी पुनः । अङ्गजा इति विख्याता दशमी ब्रह्मणः सुता
ete nava sutā rājan kanyā ca daśamī punaḥ / aṅgajā iti vikhyātā daśamī brahmaṇaḥ sutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*मनुर् उवाच बुद्धेर् मोहः समभवद् इति यत् परिकीर्तितम् । अहंकारः स्मृतः क्रोधो बुद्धिर् नाम किम् उच्यते
*manur uvāca buddher mohaḥ samabhavad iti yat parikīrtitam / ahaṃkāraḥ smṛtaḥ krodho buddhir nāma kim ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*मत्स्य उवाच सत्त्वं रजस् तमश् चैव गुणत्रयम् उदाहृतम् । साम्यावस्थितिर् एतेषां प्रकृतिः परिकीर्तिता
*matsya uvāca sattvaṃ rajas tamaś caiva guṇatrayam udāhṛtam / sāmyāvasthitir eteṣāṃ prakṛtiḥ parikīrtitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचित् प्रधानम् इत्य् आहुर् अव्यक्तम् अपरे जगुः । एतद् एव प्रजासृष्टिं करोति विकरोति च
kecit pradhānam ity āhur avyaktam apare jaguḥ / etad eva prajāsṛṣṭiṃ karoti vikaroti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणेभ्यः क्षोभमाणेभ्यस् त्रयो देवा विजज्ञिरे । एका मूर्तिस् त्रयो भागा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
guṇebhyaḥ kṣobhamāṇebhyas trayo devā vijajñire / ekā mūrtis trayo bhāgā brahmaviṣṇumaheśvarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सविकारात् प्रधानात् तु महत् तत्त्वं प्रजायते । महान् इति यतः ख्यातिर् लोकानां जायते सदा
savikārāt pradhānāt tu mahat tattvaṃ prajāyate / mahān iti yataḥ khyātir lokānāṃ jāyate sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहंकारश् च महतो जायते मानवर्धनः । इन्द्रियाणि ततः पञ्च वक्ष्ये बुद्धिवशानि तु । प्रादुर् भवन्ति चान्यानि तथा कर्मवशानि तु
ahaṃkāraś ca mahato jāyate mānavardhanaḥ / indriyāṇi tataḥ pañca vakṣye buddhivaśāni tu / prādur bhavanti cānyāni tathā karmavaśāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रं त्वक् चक्षुषी जिह्वा नासिका च यथाक्रमम् । पायूपस्थं हस्तपादं वाक्क चेन्द्रियसंग्रहः
śrotraṃ tvak cakṣuṣī jihvā nāsikā ca yathākramam / pāyūpasthaṃ hastapādaṃ vākka cendriyasaṃgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः स्पर्शश् च रूपं च रसो गन्धश् च पञ्चमः । उत्सर्गानन्दनादान-गत्यालापाश् च तत्क्रियाः
śabdaḥ sparśaś ca rūpaṃ ca raso gandhaś ca pañcamaḥ / utsargānandanādāna-gatyālāpāś ca tatkriyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन एकादशं तेषां कर्मबुद्धिगुणान्वितम् । इन्द्रियावयवाः सूक्ष्मास् तस्य मूर्तिं मनीषिणः
mana ekādaśaṃ teṣāṃ karmabuddhiguṇānvitam / indriyāvayavāḥ sūkṣmās tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रयन्ति यस्मात् तन्मात्राः शरीरं तेन संस्मृतम् । शरीरयोगाज् जीवो ऽपि शरीरी गद्यते बुधैः
śrayanti yasmāt tanmātrāḥ śarīraṃ tena saṃsmṛtam / śarīrayogāj jīvo 'pi śarīrī gadyate budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया । आकाशं शब्दतन्मात्राद् अभूच् छब्दगुणात्मकम्
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā / ākāśaṃ śabdatanmātrād abhūc chabdaguṇātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशविकृतेर् वायुः शब्दस्पर्शगुणो ऽभवत् । वायोश् च स्पर्शतन्मात्रात् तेजश् चाविर् अभूत् ततः
ākāśavikṛter vāyuḥ śabdasparśaguṇo 'bhavat / vāyoś ca sparśatanmātrāt tejaś cāvir abhūt tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिगुणं तद्विकारेण तच्छब्दस्पर्शरूपवत् । तेजोविकाराद् अभवद् वारि राजंश् चतुर्गुणम्
triguṇaṃ tadvikāreṇa tacchabdasparśarūpavat / tejovikārād abhavad vāri rājaṃś caturguṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसतन्मात्रसंभूतं प्रायो रसगुणात्मकम् । भूमिस् तु गन्धतन्मात्राद् अभूत् पञ्चगुणान्विता
rasatanmātrasaṃbhūtaṃ prāyo rasaguṇātmakam / bhūmis tu gandhatanmātrād abhūt pañcaguṇānvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायो गन्धगुणा सा तु बुद्धिर् एषा गरीयसी । एभिः संपादितं भुङ्क्ते पुरुषः पञ्चविंशकः
prāyo gandhaguṇā sā tu buddhir eṣā garīyasī / ebhiḥ saṃpāditaṃ bhuṅkte puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरेच्छावशः सो ऽपि जीवात्मा कथ्यते बुधैः । एवं षड्विंशकं प्रोक्तं शरीरम् इह मानवे
īśvarecchāvaśaḥ so 'pi jīvātmā kathyate budhaiḥ / evaṃ ṣaḍviṃśakaṃ proktaṃ śarīram iha mānave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सांख्यं संख्यात्मकत्वाच् च कपिलादिभिर् उच्यते । एतत् तत्त्वात्मकं कृत्वा जगद् वेधा अजीजनत्
sāṃkhyaṃ saṃkhyātmakatvāc ca kapilādibhir ucyate / etat tattvātmakaṃ kṛtvā jagad vedhā ajījanat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सावित्रीं लोकसृष्ट्यर्थे हृदि कृत्वा समास्थितः । ततः संजपतस् तस्य भित्वा देहम् अकल्मषम्
sāvitrīṃ lokasṛṣṭyarthe hṛdi kṛtvā samāsthitaḥ / tataḥ saṃjapatas tasya bhitvā deham akalmaṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीरूपम् अर्धम् अकरोद् अर्धं पुरुषरूपवत् । शतरूपा च सा ख्याता सावित्री च निगद्यते
strīrūpam ardham akarod ardhaṃ puruṣarūpavat / śatarūpā ca sā khyātā sāvitrī ca nigadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरस्वत्य् अथ गायत्री ब्रह्माणी च परन्तप । ततः स्वदेहसंभूताम् आत्मजाम् इत्य् अकल्पयत्
sarasvaty atha gāyatrī brahmāṇī ca parantapa / tataḥ svadehasaṃbhūtām ātmajām ity akalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा तां व्यथितस् तावत् कामबाणार्दितो विभुः । अहो रूपम् अहो रूपम् इति चाह प्रजापतिः
dṛṣṭvā tāṃ vyathitas tāvat kāmabāṇārdito vibhuḥ / aho rūpam aho rūpam iti cāha prajāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वासिष्ठप्रमुखा भगिनीम् इति चुक्रुशुः । ब्रह्मा न किंचिद् ददृशे तन्मुखालोकनाद् ऋते
tato vāsiṣṭhapramukhā bhaginīm iti cukruśuḥ / brahmā na kiṃcid dadṛśe tanmukhālokanād ṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहो रूपम् अहो रूपम् इति प्राह पुनः पुनः । ततः प्रणामनम्रां तां पुनर् एवाभ्यलोकयत्
aho rūpam aho rūpam iti prāha punaḥ punaḥ / tataḥ praṇāmanamrāṃ tāṃ punar evābhyalokayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रदक्षिणं चक्रे सा पितुर् वरवर्णिनी । पुत्रेभ्यो लज्जितस्यास्य तद्रूपालोकनेच्छया
atha pradakṣiṇaṃ cakre sā pitur varavarṇinī / putrebhyo lajjitasyāsya tadrūpālokanecchayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आविर्भूतं तत्रो वक्त्रं दक्षिणं पाण्डुगण्डवत् । विस्मयस्फुरदोष्ठं च पाश्चात्यम् उदगात् ततः
āvirbhūtaṃ tatro vaktraṃ dakṣiṇaṃ pāṇḍugaṇḍavat / vismayasphuradoṣṭhaṃ ca pāścātyam udagāt tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थम् अभवत् पश्चाद् वामं कामशरातुरम् । ततो ऽन्यद् अभवत् तस्य कामातुरतया तथा
caturtham abhavat paścād vāmaṃ kāmaśarāturam / tato 'nyad abhavat tasya kāmāturatayā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पतन्त्यास् तदाकारा आलोकनकुतूहलात् । सृष्ट्यर्थं यत् कृतं तेन तपः परमदारुणम्
utpatantyās tadākārā ālokanakutūhalāt / sṛṣṭyarthaṃ yat kṛtaṃ tena tapaḥ paramadāruṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् सर्वं नाशम् अगमत् स्वसुतोपगमेच्छया । तेनोर्ध्वं वक्त्रम् अभवत् पञ्चमं तस्य धीमतः । आविर्भवज्जटाभिश् च तद् वक्त्रं चावृणोत् प्रभुः
tat sarvaṃ nāśam agamat svasutopagamecchayā / tenordhvaṃ vaktram abhavat pañcamaṃ tasya dhīmataḥ / āvirbhavajjaṭābhiś ca tad vaktraṃ cāvṛṇot prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तान् अब्रवीद् ब्रह्मा पुत्रान् आत्मसमुद्भवान् । प्रजाः सृजध्वम् अभितः सदेवासुरमानुषीः
tatas tān abravīd brahmā putrān ātmasamudbhavān / prajāḥ sṛjadhvam abhitaḥ sadevāsuramānuṣīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् उक्तास् ततः सर्वे ससृजुर् विविधाः प्रजाः । गतेषु तेषु सृष्ट्यर्थं प्रणामावनताम् इमाम्
evam uktās tataḥ sarve sasṛjur vividhāḥ prajāḥ / gateṣu teṣu sṛṣṭyarthaṃ praṇāmāvanatām imām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयेमे स विश्वात्मा शतरूपाम् अनिन्दिताम् । संबभूव तया सार्धम् अतिकामातुरो विभुः । सलज्जां चकमे देवः कमलोदरमन्दिरे
upayeme sa viśvātmā śatarūpām aninditām / saṃbabhūva tayā sārdham atikāmāturo vibhuḥ / salajjāṃ cakame devaḥ kamalodaramandire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद् अब्दशतं दिव्यं यथान्यः प्राकृतो जनः । ततःकालेन महता तस्याः पुत्रो ऽभवन् मनुः
yāvad abdaśataṃ divyaṃ yathānyaḥ prākṛto janaḥ / tataḥkālena mahatā tasyāḥ putro 'bhavan manuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायंभुवो इति ख्यातः स विराड् इति नः श्रुतम् । तद्रूपगुणसामान्याद् अधिपुरुष उच्यते
svāyaṃbhuvo iti khyātaḥ sa virāḍ iti naḥ śrutam / tadrūpaguṇasāmānyād adhipuruṣa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैराजा यत्र ते जाता बहवः शंसितव्रताः । स्वायंभुवा महाभागाः सप्त सप्त तथापरे
vairājā yatra te jātā bahavaḥ śaṃsitavratāḥ / svāyaṃbhuvā mahābhāgāḥ sapta sapta tathāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वारोचिषाद्याः सर्वे ते ब्रह्मतुल्यस्वरूपिणः । औत्तमिप्रमुखास् तद्वद् येसां त्वं सप्तमो ऽधुना
svārociṣādyāḥ sarve te brahmatulyasvarūpiṇaḥ / auttamipramukhās tadvad yesāṃ tvaṃ saptamo 'dhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.