Library·Matsya Purāṇa·43

Matsya Purāṇa 43

*सूत उवाच इत्येतच्छौनकाद्राजा शतानीको निशम्य तु । विस्मितः परया प्रीत्या पूर्णचन्द्र इवाबभौ

*sūta uvāca ityetacchaunakādrājā śatānīko niśamya tu / vismitaḥ parayā prītyā pūrṇacandra ivābabhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूजयामास नृपतिर् विधिवच्चाथ शौनकम् । रत्नैर्गोभिः सुवर्णैश्च वासोभिर्विविधैस्तथा

pūjayāmāsa nṛpatir vidhivaccātha śaunakam / ratnairgobhiḥ suvarṇaiśca vāsobhirvividhaistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिगृह्य ततः सर्वं यद्राज्ञा प्रहितं धनम् । दत्त्वा च ब्राह्मणेभ्यश्च शौनको ऽन्तरधीयत

pratigṛhya tataḥ sarvaṃ yadrājñā prahitaṃ dhanam / dattvā ca brāhmaṇebhyaśca śaunako 'ntaradhīyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*ऋषय ऊचुः ययातेर्वंशमिच्छामः श्रोतुं विस्तरतो वद । यदुप्रभृतिभिः पुत्रैर् यदा लोके प्रतिष्ठितम्

*ṛṣaya ūcuḥ yayātervaṃśamicchāmaḥ śrotuṃ vistarato vada / yaduprabhṛtibhiḥ putrair yadā loke pratiṣṭhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*सूत उवाच यदोर्वंशं प्रवक्ष्यामि ज्येष्ठस्योत्तमतेजसः । विस्तरेणानुपूर्व्या च गदतो मे निबोधत

*sūta uvāca yadorvaṃśaṃ pravakṣyāmi jyeṣṭhasyottamatejasaḥ / vistareṇānupūrvyā ca gadato me nibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदोः पुत्रा बभूवुर्हि पञ्च देवसुतोपमाः । महारथा महेष्वासा नामतस्तान्निबोधत

yadoḥ putrā babhūvurhi pañca devasutopamāḥ / mahārathā maheṣvāsā nāmatastānnibodhata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रजिर् अथो ज्येष्ठः क्रोष्टुर्नीलो ऽन्तिको लघुः । सहस्रजेस्तु दायादः शतजिर्नाम पार्थिवः

sahasrajir atho jyeṣṭhaḥ kroṣṭurnīlo 'ntiko laghuḥ / sahasrajestu dāyādaḥ śatajirnāma pārthivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतजेरपि दायादास् त्रयः परमकीर्तयः । हैहयश्च हयश्चैव तथा वेणुहयश्च यः

śatajerapi dāyādās trayaḥ paramakīrtayaḥ / haihayaśca hayaścaiva tathā veṇuhayaśca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हैहयस्य तु दायादो धर्मनेत्रः प्रतिश्रुतः । धर्मनेत्रस्य कुन्तिस्तु संहतस्तस्य चात्मजः

haihayasya tu dāyādo dharmanetraḥ pratiśrutaḥ / dharmanetrasya kuntistu saṃhatastasya cātmajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संहतस्य तु दायादो महिष्मान्नाम पार्थिवः । आसीन्महिष्मतः पुत्रो रुद्रश्रेण्यः प्रतापवान्

saṃhatasya tu dāyādo mahiṣmānnāma pārthivaḥ / āsīnmahiṣmataḥ putro rudraśreṇyaḥ pratāpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराणस्याम् अभूद्राजा कथितं पूर्वमेव तु । रुद्रश्रेण्यस्य पुत्रो ऽभूद् दुर्दमो नाम पार्थिवः

vārāṇasyām abhūdrājā kathitaṃ pūrvameva tu / rudraśreṇyasya putro 'bhūd durdamo nāma pārthivaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्दमस्य सुतो धीमान् कनको नाम वीर्यवान् । कनकस्य तु दायादाश् चत्वारो लोकविश्रुताः

durdamasya suto dhīmān kanako nāma vīryavān / kanakasya tu dāyādāś catvāro lokaviśrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतवीर्यः कृताग्निश्च कृतवर्मा तथैव च । कृतौजाश्च चतुर्थो ऽभूत् कृतवीर्यात्ततो ऽर्जुनः

kṛtavīryaḥ kṛtāgniśca kṛtavarmā tathaiva ca / kṛtaujāśca caturtho 'bhūt kṛtavīryāttato 'rjunaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जातः करसहस्रेण सप्तद्वीपेश्वरो नृपः । वर्षायुतं तपस्तेपे दुश्चरं पृथिवीपतिः

jātaḥ karasahasreṇa saptadvīpeśvaro nṛpaḥ / varṣāyutaṃ tapastepe duścaraṃ pṛthivīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तमाराधयामास कार्तवीर्यो ऽत्रिसम्भवम् । तस्मै दत्ता वरास्तेन चत्वारः पुरुषोत्तम

dattamārādhayāmāsa kārtavīryo 'trisambhavam / tasmai dattā varāstena catvāraḥ puruṣottama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं बाहुसहस्रं तु स वव्रे राजसत्तमः । अधर्मं चरमाणस्य सद्भिश्चापि निवारणम्

pūrvaṃ bāhusahasraṃ tu sa vavre rājasattamaḥ / adharmaṃ caramāṇasya sadbhiścāpi nivāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युद्धेन पृथिवीं जित्वा धर्मेणैवानुपालनम् । संग्रामे वर्तमानस्य वधश्चैवाधिकाद्भवेत्

yuddhena pṛthivīṃ jitvā dharmeṇaivānupālanam / saṃgrāme vartamānasya vadhaścaivādhikādbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनेयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपर्वता । सप्तोदधिपरिक्षिप्ता क्षात्त्रेण विधिना जिता

teneyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā saparvatā / saptodadhiparikṣiptā kṣāttreṇa vidhinā jitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जज्ञे बाहुसहस्रं वै इच्छतस्तस्य धीमतः । रथो ध्वजश्च संजज्ञ इत्येवमनुशुश्रुम

jajñe bāhusahasraṃ vai icchatastasya dhīmataḥ / ratho dhvajaśca saṃjajña ityevamanuśuśruma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दश यज्ञसहस्राणि राज्ञां द्वीपेषु वै तदा । निरर्गलानि वृत्तानि श्रूयन्ते तस्य धीमतः

daśa yajñasahasrāṇi rājñāṃ dvīpeṣu vai tadā / nirargalāni vṛttāni śrūyante tasya dhīmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे यज्ञा महाराज्ञस् तस्यासन् भूरिदक्षिणाः । सर्वे काञ्चनयूपास्ते सर्वाः काञ्चनवेदिकाः

sarve yajñā mahārājñas tasyāsan bhūridakṣiṇāḥ / sarve kāñcanayūpāste sarvāḥ kāñcanavedikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे देवैः समं प्राप्तैर् विमानस्थैरलंकृताः । गन्धर्वैरप्सरोभिश्च नित्यमेवोपशोभिताः

sarve devaiḥ samaṃ prāptair vimānasthairalaṃkṛtāḥ / gandharvairapsarobhiśca nityamevopaśobhitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य यज्ञे जगौ गाथां गन्धर्वो नारदस्तथा । कार्तवीर्यस्य राजर्षेर् महिमानं निरीक्ष्य सः

tasya yajñe jagau gāthāṃ gandharvo nāradastathā / kārtavīryasya rājarṣer mahimānaṃ nirīkṣya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न नूनं कार्तवीर्यस्य गतिं यास्यन्ति क्षत्रियाः । यज्ञैर्दानैस्तपोभिश्च विक्रमेण श्रुतेन च

na nūnaṃ kārtavīryasya gatiṃ yāsyanti kṣatriyāḥ / yajñairdānaistapobhiśca vikrameṇa śrutena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स हि सप्तसु द्वीपेषु खड्गी चक्री शरासनी । रथी द्वीपान्यनुचरन् योगी पश्यति तस्करान्

sa hi saptasu dvīpeṣu khaḍgī cakrī śarāsanī / rathī dvīpānyanucaran yogī paśyati taskarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाशीतिसहस्राणि वर्षाणां स नराधिपः । स सर्वरत्नसम्पूर्णश् चक्रवर्ती बभूव ह

pañcāśītisahasrāṇi varṣāṇāṃ sa narādhipaḥ / sa sarvaratnasampūrṇaś cakravartī babhūva ha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स एव पशुपालो ऽभूत् क्षेत्रपालः स एव हि । स एव वृष्ट्या पर्जन्यो योगित्वादर्जुनो ऽभवत्

sa eva paśupālo 'bhūt kṣetrapālaḥ sa eva hi / sa eva vṛṣṭyā parjanyo yogitvādarjuno 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो ऽसौ बाहुसहस्रेण ज्याघातकठिनत्वचा । भाति रश्मिसहस्रेण शारदेनेव भास्करः

yo 'sau bāhusahasreṇa jyāghātakaṭhinatvacā / bhāti raśmisahasreṇa śāradeneva bhāskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष नागं मनुष्येषु माहिष्मत्यां महाद्युतिः । कर्कोटकसुतं जित्वा पुर्यां तत्र न्यवेशयत्

eṣa nāgaṃ manuṣyeṣu māhiṣmatyāṃ mahādyutiḥ / karkoṭakasutaṃ jitvā puryāṃ tatra nyaveśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एष वेगं समुद्रस्य प्रावृट्काले भजेत वै । क्रीडन्नेव सुखोद्भिन्नः प्रतिस्रोतो महीपतिः

eṣa vegaṃ samudrasya prāvṛṭkāle bhajeta vai / krīḍanneva sukhodbhinnaḥ pratisroto mahīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ललता क्रीडता तेन प्रतिस्रग्दाममालिनी । ऊर्मिभ्रुकुटिसंत्रासाच् चकिताभ्येति नर्मदा

lalatā krīḍatā tena pratisragdāmamālinī / ūrmibhrukuṭisaṃtrāsāc cakitābhyeti narmadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको बाहुसहस्रेण वगाहे स महार्णवम् । करोत्युद्वृत्तवेगां तु नर्मदां प्रावृडुद्धताम्

eko bāhusahasreṇa vagāhe sa mahārṇavam / karotyudvṛttavegāṃ tu narmadāṃ prāvṛḍuddhatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य बाहुसहस्रेण क्षोभ्यमाणे महोदधौ । भवन्त्यतीव निश्चेष्टाः पातालस्था महासुराः

tasya bāhusahasreṇa kṣobhyamāṇe mahodadhau / bhavantyatīva niśceṣṭāḥ pātālasthā mahāsurāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चूर्णीकृतमहावीचि-लीनमीनमहातिमिम् । मारुताविद्धफेनौघम् आवर्ताक्षिप्तदुःसहम्

cūrṇīkṛtamahāvīci-līnamīnamahātimim / mārutāviddhaphenaugham āvartākṣiptaduḥsaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोत्यालोडयन्नेव दोःसहस्रेण सागरम् । मन्दरक्षोभचकिता ह्य् अमृतोत्पादशङ्किताः

karotyāloḍayanneva doḥsahasreṇa sāgaram / mandarakṣobhacakitā hy amṛtotpādaśaṅkitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा निश्चलमूर्धानो भवन्ति च महोरगाः । सायाह्ने कदलीखण्डा निर्वातस्तिमिता इव

tadā niścalamūrdhāno bhavanti ca mahoragāḥ / sāyāhne kadalīkhaṇḍā nirvātastimitā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं बद्ध्वा धनुर्ज्यायाम् उत्सिक्तं पञ्चभिः शरैः । लङ्कायां मोहयित्वा तु सबलं रावणं बलात्

evaṃ baddhvā dhanurjyāyām utsiktaṃ pañcabhiḥ śaraiḥ / laṅkāyāṃ mohayitvā tu sabalaṃ rāvaṇaṃ balāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्जित्य बद्ध्वा चानीय माहिष्मत्यां बबन्ध च । ततो गत्वा पुलस्त्यस्तु ह्य् अर्जुनं संप्रसादयन्

nirjitya baddhvā cānīya māhiṣmatyāṃ babandha ca / tato gatvā pulastyastu hy arjunaṃ saṃprasādayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुमोच रक्षः पौलस्त्यं पुलस्त्येनेह सान्त्वितम् । तस्य बाहुसहस्रेण बभूव ज्यातलस्वनः

mumoca rakṣaḥ paulastyaṃ pulastyeneha sāntvitam / tasya bāhusahasreṇa babhūva jyātalasvanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युगान्ताभ्रसहस्रस्य आस्फोटस्त्वशनेरिव । अहो बत विधेर्वीर्यं भार्गवो ऽयं यदाछिनत्

yugāntābhrasahasrasya āsphoṭastvaśaneriva / aho bata vidhervīryaṃ bhārgavo 'yaṃ yadāchinat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वै सहस्रं बाहूनां हेमतालवनं यथा । यत्रापवस्तु संक्रुद्धो ह्य् अर्जुनं शप्तवान्प्रभुः

tadvai sahasraṃ bāhūnāṃ hematālavanaṃ yathā / yatrāpavastu saṃkruddho hy arjunaṃ śaptavānprabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्वनं प्रदग्धं वै विश्रुतं मम हैहय । तस्मात्ते दुष्करं कर्म कृतमन्यो हरिष्यति

yasmādvanaṃ pradagdhaṃ vai viśrutaṃ mama haihaya / tasmātte duṣkaraṃ karma kṛtamanyo hariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छित्त्वा बाहुसहस्रं ते प्रथमं तरसा बली । तपस्वी ब्राह्मणश्च त्वां स वधिष्यति भार्गव

chittvā bāhusahasraṃ te prathamaṃ tarasā balī / tapasvī brāhmaṇaśca tvāṃ sa vadhiṣyati bhārgava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

*सूत उवाच तस्य रामस्तदा त्व् आसीन् मृत्युः शापेन धीमतः । वरश्चैव तु राजर्षेः स्वयमेव वृतः पुरा

*sūta uvāca tasya rāmastadā tv āsīn mṛtyuḥ śāpena dhīmataḥ / varaścaiva tu rājarṣeḥ svayameva vṛtaḥ purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पुत्रशतं त्व् आसीत् पञ्च तत्र महारथाः । कृतास्त्रा बलिनः शूरा धर्मात्मानो महाबलाः

tasya putraśataṃ tv āsīt pañca tatra mahārathāḥ / kṛtāstrā balinaḥ śūrā dharmātmāno mahābalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूरसेनश्च शूरश्च धृष्टः क्रोष्टुस्तथैव च । जयध्वजश्च वैकर्ता अवन्तिश्च विशांपते

śūrasenaśca śūraśca dhṛṣṭaḥ kroṣṭustathaiva ca / jayadhvajaśca vaikartā avantiśca viśāṃpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जयध्वजस्य पुत्रस्तु तालजङ्घो महाबलः । तस्य पुत्रशतान्येव तालजङ्घा इति श्रुताः

jayadhvajasya putrastu tālajaṅgho mahābalaḥ / tasya putraśatānyeva tālajaṅghā iti śrutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां पञ्च कुलाः ख्याता हैहयानां महात्मनाम् । वीतिहोत्राश्च शार्यातो भोजाश्चावन्तयस्तथा

teṣāṃ pañca kulāḥ khyātā haihayānāṃ mahātmanām / vītihotrāśca śāryāto bhojāścāvantayastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुण्डिकेराश्च विक्रान्तास् तालजङ्घास् तथैव च । वीतिहोत्रसुतश्चापि आनर्तो नाम वीर्यवान् । दुर्जेयस्तस्य पुत्रस्तु बभूव मित्रकर्शनः

kuṇḍikerāśca vikrāntās tālajaṅghās tathaiva ca / vītihotrasutaścāpi ānarto nāma vīryavān / durjeyastasya putrastu babhūva mitrakarśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्भावेन महाराज प्रजा धर्मेण पालयन् । कार्तवीर्यार्जुनो नाम राजा बाहुसहस्रवान्

sadbhāvena mahārāja prajā dharmeṇa pālayan / kārtavīryārjuno nāma rājā bāhusahasravān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन सागरपर्यन्ता धनुषा निर्जिता मही । यस्तस्य कीर्तयेन्नाम कल्यमुत्थाय मानवः

yena sāgaraparyantā dhanuṣā nirjitā mahī / yastasya kīrtayennāma kalyamutthāya mānavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तस्य वित्तनाशः स्यान् नष्टं च लभते पुनः । कार्तवीर्यस्य यो जन्म कथयेदिह धीमतः । यथावत्स्विष्टपूतात्मा स्वर्गलोके महीयते

na tasya vittanāśaḥ syān naṣṭaṃ ca labhate punaḥ / kārtavīryasya yo janma kathayediha dhīmataḥ / yathāvatsviṣṭapūtātmā svargaloke mahīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.