*सूत उवाच जलाशयगतं विष्णुम् उवाच रविनन्दनः । तडागारामकूपानां वापीषु नलिनीषु च
*sūta uvāca jalāśayagataṃ viṣṇum uvāca ravinandanaḥ / taḍāgārāmakūpānāṃ vāpīṣu nalinīṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Matsya Purāṇa 58
विधिं पृच्छामि देवेशे देवतायतनेषु च । के तत्र चर्त्विजो नाथ वेदी वा कीदृशी भवेत्
vidhiṃ pṛcchāmi deveśe devatāyataneṣu ca / ke tatra cartvijo nātha vedī vā kīdṛśī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दक्षिणावलयः कालः स्थानमाचार्य एव च । द्रव्याणि कानि शस्तानि सर्वमाचक्ष्व तत्त्वतः
dakṣiṇāvalayaḥ kālaḥ sthānamācārya eva ca / dravyāṇi kāni śastāni sarvamācakṣva tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
*मत्स्य उवाच शृणु राजन्महाबाहो तडागादिषु यो विधिः । पुराणेष्वितिहासो ऽयं पठ्यते वेदवादिभिः
*matsya uvāca śṛṇu rājanmahābāho taḍāgādiṣu yo vidhiḥ / purāṇeṣvitihāso 'yaṃ paṭhyate vedavādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्य पक्षं शुभं शुक्लम् अतीते चोत्तरायणे । पुण्ये ऽह्नि विप्रकथिते कृत्वा ब्राह्मणवाचनम्
prāpya pakṣaṃ śubhaṃ śuklam atīte cottarāyaṇe / puṇye 'hni viprakathite kṛtvā brāhmaṇavācanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रागुदक्प्रवणे देशे तडागस्य समीपतः । चतुर्हस्तां शुभां वेदीं चतुरस्रां चतुर्मुखाम्
prāgudakpravaṇe deśe taḍāgasya samīpataḥ / caturhastāṃ śubhāṃ vedīṃ caturasrāṃ caturmukhām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा षोडशहस्तः स्यान् मण्डपश्च चतुर्मुखः । वेद्याश्च परितो गर्ता रत्निमात्रास्त्रिमेखलाः
tathā ṣoḍaśahastaḥ syān maṇḍapaśca caturmukhaḥ / vedyāśca parito gartā ratnimātrāstrimekhalāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नव सप्ताथ वा पञ्च नातिरिक्ता नृपात्मज । वितस्तिमात्रा योनिः स्यात् षट्सप्ताङ्गुलिविस्तृता
nava saptātha vā pañca nātiriktā nṛpātmaja / vitastimātrā yoniḥ syāt ṣaṭsaptāṅgulivistṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्ताश्च तत्र सप्त स्युस् त्रिपर्वोच्छ्रितमेखलाः । सर्वतस्तु सवर्णाः स्युः पताकाध्वजसंयुताः
gartāśca tatra sapta syus triparvocchritamekhalāḥ / sarvatastu savarṇāḥ syuḥ patākādhvajasaṃyutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वत्थोदुम्बरप्लक्ष-वटशाखाकृतानि तु । मण्डपस्य प्रतिदिशं द्वाराण्येतानि कारयेत्
aśvatthodumbaraplakṣa-vaṭaśākhākṛtāni tu / maṇḍapasya pratidiśaṃ dvārāṇyetāni kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुभास्तत्राष्ट होतारो द्वारपालास्तथाष्ट वै । अष्टौ तु जापकाः कार्या ब्राह्मणा वेदपारगाः
śubhāstatrāṣṭa hotāro dvārapālāstathāṣṭa vai / aṣṭau tu jāpakāḥ kāryā brāhmaṇā vedapāragāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वलक्षणसम्पूर्णो मन्त्रविद्विजितेन्द्रियः । कुलशीलसमायुक्तः पुरोधाः स्याद्द्विजोत्तमः
sarvalakṣaṇasampūrṇo mantravidvijitendriyaḥ / kulaśīlasamāyuktaḥ purodhāḥ syāddvijottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिगर्तेषु कलशी यज्ञोपकरणानि च । व्यजनं चामरे शुभ्रे ताम्रपात्रे सुविस्तृते
pratigarteṣu kalaśī yajñopakaraṇāni ca / vyajanaṃ cāmare śubhre tāmrapātre suvistṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्त्वनेकवर्णाः स्युश् चरवः प्रतिदैवतम् । आचार्यः प्रक्षिपेद्भूमाव् अनुमन्त्र्य विचक्षणः
tatastvanekavarṇāḥ syuś caravaḥ pratidaivatam / ācāryaḥ prakṣipedbhūmāv anumantrya vicakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्यरत्निमात्रो यूपः स्यात् क्षारवृक्षविनिर्मितः । यजमानप्रमाणो वा संस्थाप्यो भूतिमिच्छता
tryaratnimātro yūpaḥ syāt kṣāravṛkṣavinirmitaḥ / yajamānapramāṇo vā saṃsthāpyo bhūtimicchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमालंकारिणः कार्याः पञ्चविंशतिऋत्विजः । कुण्डलानि च हैमानि केयूरकटकानि च
hemālaṃkāriṇaḥ kāryāḥ pañcaviṃśatiṛtvijaḥ / kuṇḍalāni ca haimāni keyūrakaṭakāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाङ्गुल्यः पवित्राणि वासांसि विविधानि च । पूजयेत्तु समं सर्वान् आचार्यो द्विगुणं पुनः । दद्याच्छयनसंयुक्तम् आत्मनश्चापि यत्प्रियम्
tathāṅgulyaḥ pavitrāṇi vāsāṃsi vividhāni ca / pūjayettu samaṃ sarvān ācāryo dviguṇaṃ punaḥ / dadyācchayanasaṃyuktam ātmanaścāpi yatpriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौवर्णकूर्ममकरौ राजतौ मत्स्यदुन्दुभौ । ताम्रौ कुलीरमण्डूकाव् आयसः शिशुमारकः । एवमासाद्य तत्सर्वम् आदावेव विशां पते
sauvarṇakūrmamakarau rājatau matsyadundubhau / tāmrau kulīramaṇḍūkāv āyasaḥ śiśumārakaḥ / evamāsādya tatsarvam ādāveva viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः । सर्वौषध्युदकैस्तत्र स्नापितो वेदपारगैः
śuklamālyāmbaradharaḥ śuklagandhānulepanaḥ / sarvauṣadhyudakaistatra snāpito vedapāragaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यजमानः सपत्नीकः पुत्रपौत्रसमन्वितः । पश्चिमं द्वारमासाद्य प्रविशेद्यागमण्डपम्
yajamānaḥ sapatnīkaḥ putrapautrasamanvitaḥ / paścimaṃ dvāramāsādya praviśedyāgamaṇḍapam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मङ्गलशब्देन भेरीणां निःस्वनेन च । अञ्जसा मण्डलं कुर्यात् पञ्चवर्णेन तत्त्ववित्
tato maṅgalaśabdena bherīṇāṃ niḥsvanena ca / añjasā maṇḍalaṃ kuryāt pañcavarṇena tattvavit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षोडशारं ततश्चक्रं पद्मगर्भं चतुर्मुखम् । चतुरस्रं च परितो वृत्तं मध्ये सुशोभनम्
ṣoḍaśāraṃ tataścakraṃ padmagarbhaṃ caturmukham / caturasraṃ ca parito vṛttaṃ madhye suśobhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेद्याश्चोपरि तत्कृत्वा ग्रहांल्लोकपतींस्ततः । विन्यसेन्मन्त्रतः सर्वान् प्रतिदिक्षु विचक्षणः
vedyāścopari tatkṛtvā grahāṃllokapatīṃstataḥ / vinyasenmantrataḥ sarvān pratidikṣu vicakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूर्मादि स्थापयेन्मध्ये वारुणं मन्त्रमाश्रितः । ब्रह्माणं च शिवं विष्णुं तत्रैव स्थापयेद्बुधः
kūrmādi sthāpayenmadhye vāruṇaṃ mantramāśritaḥ / brahmāṇaṃ ca śivaṃ viṣṇuṃ tatraiva sthāpayedbudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनायकं च विन्यस्य कमलामम्बिकां तथा । शान्त्यर्थं सर्वलोकानां भूतग्रामं न्यसेत्ततः
vināyakaṃ ca vinyasya kamalāmambikāṃ tathā / śāntyarthaṃ sarvalokānāṃ bhūtagrāmaṃ nyasettataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पभक्ष्यफलैर्युक्तम् एवं कृत्वाधिवासनम् । कुम्भान् सजलगर्भांस्तान् वासोभिः परिवेष्टयेत्
puṣpabhakṣyaphalairyuktam evaṃ kṛtvādhivāsanam / kumbhān sajalagarbhāṃstān vāsobhiḥ pariveṣṭayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पगन्धैरलंकृत्य द्वारपालान्समन्ततः । पठध्वमिति तान्ब्रूयाद् आचार्यस्त्वभिपूजयेत्
puṣpagandhairalaṃkṛtya dvārapālānsamantataḥ / paṭhadhvamiti tānbrūyād ācāryastvabhipūjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बह्वृचौ पूर्वतः स्थाप्यौ दक्षिणेन यजुर्विदौ । सामगौ पश्चिमे तद्वद् उत्तरेण त्वथर्वणौ
bahvṛcau pūrvataḥ sthāpyau dakṣiṇena yajurvidau / sāmagau paścime tadvad uttareṇa tvatharvaṇau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदङ्मुखो दक्षिणतो यजमान उपाविशेत् । यजध्वमिति तान्ब्रूयाद् धौत्रिकान्पुनरेव तु
udaṅmukho dakṣiṇato yajamāna upāviśet / yajadhvamiti tānbrūyād dhautrikānpunareva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्कृष्टान्मन्त्रजापेन तिष्ठध्वमिति जापकान् । एवमादिश्य तान्सर्वान् पर्युक्ष्याग्निं स मन्त्रवित्
utkṛṣṭānmantrajāpena tiṣṭhadhvamiti jāpakān / evamādiśya tānsarvān paryukṣyāgniṃ sa mantravit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जुहुयाद्वारुणैर्मन्त्रैर् आज्यं च समिधस्तथा । ऋत्विग्भिश्चाथ होतव्यं वारुणैरेव सर्वतः
juhuyādvāruṇairmantrair ājyaṃ ca samidhastathā / ṛtvigbhiścātha hotavyaṃ vāruṇaireva sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहेभ्यो विधिवद्धुत्वा तथेन्द्रायेश्वराय च । मरुद्भ्यो लोकपालेभ्यो विधिवद्विश्वकर्मणे
grahebhyo vidhivaddhutvā tathendrāyeśvarāya ca / marudbhyo lokapālebhyo vidhivadviśvakarmaṇe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रिसूक्तं च रौद्रं च पावमानं सुमङ्गलम् । जपेयुः पौरुषं सूक्तं पूर्वतो बह्वृचः पृथक्
rātrisūktaṃ ca raudraṃ ca pāvamānaṃ sumaṅgalam / japeyuḥ pauruṣaṃ sūktaṃ pūrvato bahvṛcaḥ pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शाक्रं रौद्रं च सौम्यं च कूष्माण्डं जातवेदसम् । सौरसूक्तं जपेन्मन्त्रं दक्षिणेन यजुर्विदः
śākraṃ raudraṃ ca saumyaṃ ca kūṣmāṇḍaṃ jātavedasam / saurasūktaṃ japenmantraṃ dakṣiṇena yajurvidaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैराज्यं पौरुषं सूक्तं सौवर्णं रुद्रसंहिताम् । शैशवं पञ्चनिधनं गायत्रं ज्येष्ठसाम च
vairājyaṃ pauruṣaṃ sūktaṃ sauvarṇaṃ rudrasaṃhitām / śaiśavaṃ pañcanidhanaṃ gāyatraṃ jyeṣṭhasāma ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वामदेव्यं बृहत्साम रौरवं सरथंतरम् । गवां व्रतं च काण्वं च रक्षोघ्नं वयसस्तथा । गायेयुः सामगा राजन् पश्चिमं द्वारमाश्रिताः
vāmadevyaṃ bṛhatsāma rauravaṃ sarathaṃtaram / gavāṃ vrataṃ ca kāṇvaṃ ca rakṣoghnaṃ vayasastathā / gāyeyuḥ sāmagā rājan paścimaṃ dvāramāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथर्वणश्चोत्तरतः शान्तिकं पौष्टिकं तथा । जपेयुर्मनसा देवम् आश्रित्य वरुणं प्रभुम्
atharvaṇaścottarataḥ śāntikaṃ pauṣṭikaṃ tathā / japeyurmanasā devam āśritya varuṇaṃ prabhum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वेद्युरमितो रात्राव् एवं कृत्वाधिवासनम् । गजाश्वरथ्यावल्मीकात् संगमाद्ध्रदगोकुलात् । मृदमादाय कुम्भेषु प्रक्षिपेच्चत्वरात्तथा
pūrvedyuramito rātrāv evaṃ kṛtvādhivāsanam / gajāśvarathyāvalmīkāt saṃgamāddhradagokulāt / mṛdamādāya kumbheṣu prakṣipeccatvarāttathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोचनां च ससिद्धार्थां गन्धं गुग्गुलमेव च । स्नपनं तस्य कर्तव्यं पञ्चगव्यसमन्वितम्
rocanāṃ ca sasiddhārthāṃ gandhaṃ guggulameva ca / snapanaṃ tasya kartavyaṃ pañcagavyasamanvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्येकं तु महामन्त्रैर् एव कृत्वा विधानतः । एवं क्षपातिवाह्याथ विधियुक्तेन कर्मणा
pratyekaṃ tu mahāmantrair eva kṛtvā vidhānataḥ / evaṃ kṣapātivāhyātha vidhiyuktena karmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रभाते विमले संजाते ऽथ शतं गवाम् । ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्यम् अष्टषष्टिश्च वा पुनः । पञ्चाशद्वाथ षट्त्रिंशत् पञ्चविंशतिरप्यथ
tataḥ prabhāte vimale saṃjāte 'tha śataṃ gavām / brāhmaṇebhyaḥ pradātavyam aṣṭaṣaṣṭiśca vā punaḥ / pañcāśadvātha ṣaṭtriṃśat pañcaviṃśatirapyatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सांवत्सरप्रोक्ते शुभे लग्ने सुशोभने । वेदशब्दैश्च गान्धर्वैर् वाद्यैश्च विविधैः पुनः
tataḥ sāṃvatsaraprokte śubhe lagne suśobhane / vedaśabdaiśca gāndharvair vādyaiśca vividhaiḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कनकालंकृतां कृत्वा जले गामवतारयेत् । सामगाय च सा देया ब्राह्मणाय विशां पते
kanakālaṃkṛtāṃ kṛtvā jale gāmavatārayet / sāmagāya ca sā deyā brāhmaṇāya viśāṃ pate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पात्रीमादाय सौवर्णीं पञ्चरत्नसमन्विताम् । ततो निक्षिप्य मकर-मत्स्यादींश्चैव सर्वशः । धृतां चतुर्विधैर् विप्रैर् वेदवेदाङ्गपारगैः
pātrīmādāya sauvarṇīṃ pañcaratnasamanvitām / tato nikṣipya makara-matsyādīṃścaiva sarvaśaḥ / dhṛtāṃ caturvidhair viprair vedavedāṅgapāragaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महानदीजलोपेतां दध्यक्षतसमन्विताम् । उत्तराभिमुखीं धेनुं जलमध्ये तु कारयेत्
mahānadījalopetāṃ dadhyakṣatasamanvitām / uttarābhimukhīṃ dhenuṃ jalamadhye tu kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथर्वणेन संस्नातां पुनर्मामेत्यथेति च । आपो हि ष्ठेति मन्त्रेण क्षिप्त्वागत्य च मण्डपम्
atharvaṇena saṃsnātāṃ punarmāmetyatheti ca / āpo hi ṣṭheti mantreṇa kṣiptvāgatya ca maṇḍapam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयित्वा सरस्तत्र बलिं दद्यात्समन्ततः । पुनर्दिनानि होतव्यं चत्वारि मुनिसत्तमाः
pūjayitvā sarastatra baliṃ dadyātsamantataḥ / punardināni hotavyaṃ catvāri munisattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्थीकर्म कर्तव्यं देया तत्रापि शक्तितः । दक्षिणा राजशार्दूल वरुणक्ष्मापणं ततः
caturthīkarma kartavyaṃ deyā tatrāpi śaktitaḥ / dakṣiṇā rājaśārdūla varuṇakṣmāpaṇaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा तु यज्ञपात्राणि यज्ञोपकरणानि च । ऋत्विग्भ्यस्तु समं दत्त्वा मण्डपं विभजेत्पुनः । हेमपात्रीं च शय्यां च स्थापकाय निवेदयेत्
kṛtvā tu yajñapātrāṇi yajñopakaraṇāni ca / ṛtvigbhyastu samaṃ dattvā maṇḍapaṃ vibhajetpunaḥ / hemapātrīṃ ca śayyāṃ ca sthāpakāya nivedayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सहस्रं विप्राणाम् अथवाष्टशतं तथा । भोजनीयं यथाशक्ति पञ्चाशद्वाथ विंशतिः । एवमेष पुराणेषु तडागविधिरुच्यते
tataḥ sahasraṃ viprāṇām athavāṣṭaśataṃ tathā / bhojanīyaṃ yathāśakti pañcāśadvātha viṃśatiḥ / evameṣa purāṇeṣu taḍāgavidhirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कूपवापीषु सर्वासु तथा पुष्करिणीषु च । एष एव विधिर्दृष्टः प्रतिष्ठासु तथैव च
kūpavāpīṣu sarvāsu tathā puṣkariṇīṣu ca / eṣa eva vidhirdṛṣṭaḥ pratiṣṭhāsu tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रतस्तु विशेषः स्यात् प्रासादाद्यानभूमिषु । अयं त्वशक्तावर्धेन विधिर्दृष्टः स्वयम्भुवा । अल्पेष्वेकाग्निवत्कृत्वा वित्तशाठ्यादृते नृणाम्
mantratastu viśeṣaḥ syāt prāsādādyānabhūmiṣu / ayaṃ tvaśaktāvardhena vidhirdṛṣṭaḥ svayambhuvā / alpeṣvekāgnivatkṛtvā vittaśāṭhyādṛte nṛṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रावृट्काले स्थिते तोये ह्य् अग्निष्टोमफलं स्मृतम् । शरत्काले स्थितं यत्स्यात् तदुक्तफलदायकम् । वाजपेयातिरात्राभ्यां हेमन्ते शिशिरे स्थितम्
prāvṛṭkāle sthite toye hy agniṣṭomaphalaṃ smṛtam / śaratkāle sthitaṃ yatsyāt taduktaphaladāyakam / vājapeyātirātrābhyāṃ hemante śiśire sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अश्वमेधसमं प्राहुर् वसन्तसमये स्थितम् । ग्रीष्मे ऽपि तत्स्थितं तोयं राजसूयाद्विशिष्यते
aśvamedhasamaṃ prāhur vasantasamaye sthitam / grīṣme 'pi tatsthitaṃ toyaṃ rājasūyādviśiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतान्महाराज विशेषधर्मान् करोति यो ऽप्यागमशुद्धबुद्धिः । स याति रुद्रालयमाशु पूतः कल्पाननेकान्दिवि मोदते च
etānmahārāja viśeṣadharmān karoti yo 'pyāgamaśuddhabuddhiḥ / sa yāti rudrālayamāśu pūtaḥ kalpānanekāndivi modate ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनेकलोकान्स महत्तमादीन् भुक्त्वा परार्धद्वयमङ्गनाभिः । सहैव विष्णोः परमं पदं यत् प्राप्नोति तद्यागफलेन भूयः
anekalokānsa mahattamādīn bhuktvā parārdhadvayamaṅganābhiḥ / sahaiva viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ yat prāpnoti tadyāgaphalena bhūyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.