केषु पुनस्साध्येषु तेषां साधारण्यम् अत आह -- नित्येति नित्येष्वन्तेन। कथं पुनर्वैषम्ये यथासङ्ख्यम् अत आह -- द्विरनित्यतेति। अनित्यता स्वस्थाने द्विः पठितव्या। अतो यथासङ्ख्योपपत्तिः। तद् अयम् अर्थः -- यदा नित्यश् शब्दः प्रमेयत्वाद् इति प्रयुज्यते तदा प्रमेयत्वं साध्यतदभावयोर् दृष्टम् इति साधारणत्वान् नैकान्ताय प्रभवति। अतो नैकान्तिकम् इत्य् उच्यते। अत एव च संशयहेतुः। संशयो हि सामान्यप्रत्यक्षाद् विशेषाप्रत्यक्षाद् विशेषस्मृतेश् च भवति। यथा स्थाणुपुरुषयोर् आरोहपरिणाहसामान्यदर्शनाद् ३,५९ भेदकधर्मानवधारणाश् च विशेषस्मृत्यपेक्षः किंस्विद् अयं स्थाणुर् आहोस्वित् पुरुष इत्य् अनवधारणज्ञानात्मकस् संशयो जायते। एवं प्रमेयत्वम् अपि नित्यानित्ययोस् सामान्यं विदितवतस्तद्विशेषणस्मरणापेक्षस् तयोर् एवानिर्धारणात्मकः प्रत्ययस् संशयापरनामा जायत इति प्रमेयत्वं संशयहेतुः। अयं च कृत्स्नोभयव्यापीसंशयहेतुः। तथायत्नोत्थश् शब्दः अनित्यत्वाद् इत्य् अयम् अपि साधारण एव। अयत्नोत्थेषु केषुचिद् विद्युदादिषु गतत्वाद् यत्नोत्थेषु च सर्वेषु घटादिषु वृत्तेः। तद् अयं सकलविपक्षव्यापी सपक्षैकदेशगत इति वेदितव्यम्। तथा यत्नोत्थश् शब्दः अनित्यत्वाद् इति, यत्नोत्थेषु सर्वेष्व् एवानित्यता दृष्टा। तदभावे ऽपि क्वचिन् मेघादौ दृष्टा, न व्योमादौ इति, सकलसपक्षव्यापी विपक्षैकदेशवर्ती चायं साधारण इत्य् अवसातव्यम्। उभयैकदेशगतस् तु यथा नित्यश् शब्दः अमूर्तत्वाद् इति। अमूर्तता हि न सर्वनित्यव्यापिनी व्योमादिषु भावाद् अणुषु चाभावाद् अनित्यम् अपि न सर्वं व्याप्नोति घटकुड्यादिष्व् अभावात् कर्मादिषु भावात्। सर्वत्र चात्र द्वयवृत्तित्वम् एव हेतोस् संशये कारणम् अवृत्त्यंशस् तु सन्न् अपि न कारणम् इत्य् अतन्त्रम्। अत एव साधारणस्य चतुर्धा विभागं वदन्ति ये तेषाम् असाव् अनुपयोग्य् एव साधनदूषणयोर् इत्य् उपेक्षणीयम्, न हि साधनवचनकाले तथाविधं हेतुं परित्यजतो वादिनस् सपक्षविपक्षयोर् अवृत्त्यंशः क्वचिद् उपयुज्यते। अण्वापि हि मात्रया विपक्षे वर्तमानो हेतुर् अत्याज्य एव। दूषणवादिनो ऽपि विपक्षवृत्तिमात्रं वचनीयम् इति किं तदवान्तरविशेषाश्रयणेन। वार्त्तिककारेणापि सर्वसाधारणेषु द्वयवृत्तित्वम् एव संशयकारणम् इति दर्शयितुम् उदाहरणप्रपञ्चो दर्शितः, न पुनश् चातुर्विध्यम् अभिप्रेत्य। यथाह -- न त्व् एकस्योपयोगो ऽस्ति दूषणोद्भावनं प्रति । त्यज्यते साधने चैवं साधारण्याद् विशेषतः ॥ इति
keṣu punassādhyeṣu teṣāṃ sādhāraṇyam ata āha -- nityeti nityeṣvantena. kathaṃ punarvaiṣamye yathāsaṅkhyam ata āha -- dviranityateti. anityatā svasthāne dviḥ paṭhitavyā. ato yathāsaṅkhyopapattiḥ. tad ayam arthaḥ -- yadā nityaś śabdaḥ prameyatvād iti prayujyate tadā prameyatvaṃ sādhyatadabhāvayor dṛṣṭam iti sādhāraṇatvān naikāntāya prabhavati. ato naikāntikam ity ucyate. ata eva ca saṃśayahetuḥ. saṃśayo hi sāmānyapratyakṣād viśeṣāpratyakṣād viśeṣasmṛteś ca bhavati. yathā sthāṇupuruṣayor ārohapariṇāhasāmānyadarśanād 3,59 bhedakadharmānavadhāraṇāś ca viśeṣasmṛtyapekṣaḥ kiṃsvid ayaṃ sthāṇur āhosvit puruṣa ity anavadhāraṇajñānātmakas saṃśayo jāyate. evaṃ prameyatvam api nityānityayos sāmānyaṃ viditavatastadviśeṣaṇasmaraṇāpekṣas tayor evānirdhāraṇātmakaḥ pratyayas saṃśayāparanāmā jāyata iti prameyatvaṃ saṃśayahetuḥ. ayaṃ ca kṛtsnobhayavyāpīsaṃśayahetuḥ. tathāyatnotthaś śabdaḥ anityatvād ity ayam api sādhāraṇa eva. ayatnottheṣu keṣucid vidyudādiṣu gatatvād yatnottheṣu ca sarveṣu ghaṭādiṣu vṛtteḥ. tad ayaṃ sakalavipakṣavyāpī sapakṣaikadeśagata iti veditavyam. tathā yatnotthaś śabdaḥ anityatvād iti, yatnottheṣu sarveṣv evānityatā dṛṣṭā. tadabhāve 'pi kvacin meghādau dṛṣṭā, na vyomādau iti, sakalasapakṣavyāpī vipakṣaikadeśavartī cāyaṃ sādhāraṇa ity avasātavyam. ubhayaikadeśagatas tu yathā nityaś śabdaḥ amūrtatvād iti. amūrtatā hi na sarvanityavyāpinī vyomādiṣu bhāvād aṇuṣu cābhāvād anityam api na sarvaṃ vyāpnoti ghaṭakuḍyādiṣv abhāvāt karmādiṣu bhāvāt. sarvatra cātra dvayavṛttitvam eva hetos saṃśaye kāraṇam avṛttyaṃśas tu sann api na kāraṇam ity atantram. ata eva sādhāraṇasya caturdhā vibhāgaṃ vadanti ye teṣām asāv anupayogy eva sādhanadūṣaṇayor ity upekṣaṇīyam, na hi sādhanavacanakāle tathāvidhaṃ hetuṃ parityajato vādinas sapakṣavipakṣayor avṛttyaṃśaḥ kvacid upayujyate. aṇvāpi hi mātrayā vipakṣe vartamāno hetur atyājya eva. dūṣaṇavādino 'pi vipakṣavṛttimātraṃ vacanīyam iti kiṃ tadavāntaraviśeṣāśrayaṇena. vārttikakāreṇāpi sarvasādhāraṇeṣu dvayavṛttitvam eva saṃśayakāraṇam iti darśayitum udāharaṇaprapañco darśitaḥ, na punaś cāturvidhyam abhipretya. yathāha -- na tv ekasyopayogo 'sti dūṣaṇodbhāvanaṃ prati | tyajyate sādhane caivaṃ sādhāraṇyād viśeṣataḥ || iti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.