ननूक्तं साधारणो द्वयगामी द्वये बुद्धिं जनयन् संशयए हेतुर् इति। असाधारणस् तु न किञ्चिद् ज्ञापयतीति नासाव् एकाङ्गविकलतामात्रेण संशयहेतुर् इति युक्तम् अत आह -- साधारण इति द्वयेन। अयम् अभिप्रायः -- साधारणो ऽपि नोभयत्र बुद्धिजननात् संशयहेतुः, किन् तु विरुद्धोभयप्रतिपादनमुखेन, विरुद्धे ह्य् उभयस्मिन् प्रतिपादिते तयोर् एकत्र समवायासम्भवाद् व्याघाताद् एव संशयो भवति। तच् चासाधारणे ऽप्य् अविशिष्टम्, असाधारणो ऽपि ह्य् उभयस्माद् व्यावृत्तेस् तदभावं गमयन् द्वयाभावासम्भवाद् एव संशयं जनयति। न हि सम्भवति नित्यम् अनित्यं च वस्तु न भवतीति, धर्मद्वन्द्वैर् एव हि नित्यानित्यत्वादिभिस् सर्वं जगदवस्थितम्। अत उभयाभावो विरुध्यते। न चोभयभावः, विरोधाद् एव। नचान्यतरपरिग्रहो ऽविशेषात्। तम् इमं सङ्कटम् आसाद्य प्रामाणिकस् संशेते। अयं चात्रावयवार्थः -- यथा प्रमेयत्वादिस् साधारणो दृष्टस् सन् बुद्धिद्वयनिमित्तकः। बुद्धिद्वयं संशये निमित्तम् अस्थास्तीति बहुव्रीहिः, निमित्तशब्देन च बुद्धिद्वयस्य निमित्तमात्रतां कथयति। साध्यतदभावविषयं हि बुद्धिद्वयं निमित्तीकृत्य विरुद्धैकानवाप्तेर् एव साधारणेन संशयो जन्यते। न हि परस्परविरुद्धाभ्यां नित्यानित्यत्वाभ्याम् एकश् शब्दो व्याध्यते, धर्मिभेदनिबन्धनौ ३,६१ हि विरुद्धधर्माध्यासो दृष्टः। यथा नित्यं व्योम अनित्यं कार्यद्रव्यम् इति। अतो ऽस्मात् प्रतीति???आताद् एव साधारणेन संशयो जन्यते। स चायम् असाधारणस्यापि समानः। सो ऽपि हि यत्र नित्ये ऽनित्ये वा नास्ति तदभावं प्रतिपाद्य तन्मुखेन द्वयसत्त्वविरोधम् आपादयन् संशयकारणं भवतीति। इदं चासाधारणस्य संशयहेतुत्वं नानुमन्यन्ते। अव्यवस्थया ह्य् उभयस्मिन् मनसि विपरिवर्तमाने संशयो भवति। न चासाधारणेन किञ्चिद् बुद्धावाधीयते, तस्य केनचिद् अन्वयाभावात्। अपि च परिमितेष्व् एव भावेषु संशयो दृष्टः। निवृत्तिमुखेन तु संशयजनने सर्वतो निवृत्तेनासाधारणेन सर्वतोमुखस् संशयो जन्येत। न च सर्वविषयः संशयो दृष्टचरः। तस्य बुद्धाव् अनारोहात्। न च क्वचिन् निवृत्तिमात्रेण सर्वत्राभावश् शक्यते ऽवगन्तुम्, यन्मुखेन संशयो भवेत्। न ह्य् अनुवृत्ताव् अदृष्टायां व्यावृत्तिस् सिध्यति। अग्नाव् अनुवर्तमानो हि धूमो दृष्टव्यतिरेको ऽग्निनियतस्वभावत्वेनावगतो ऽर्थाद् अदृश्यमानेभ्यो ऽनग्निभ्यो व्यतिरिच्यत इत्य् अवगम्यते। यस् तु न केनचिद् अन्वितस् तस्य कथम् अनुपलब्धियोग्यात् सर्वतो व्यतिरेकः प्रतीयेत। ततो नानेन प्रकारेणासाधारणस्य संशयहेतुत्वम्। यदि त्व् असाधारणधर्माणो भावा नित्यानित्यभावभाजो दृष्टा इति क्षितिम् अपि तद्धर्मिकाम् उपलभ्य नित्या वा स्याद् अनित्या वेति संशयो भवतीत्य् उच्यते। एवं तर्ह्य् असाधारणधर्मत्वाद् एव बहुसाधारणात् संशयो नासाधारणात्, अन्यो ह्य् असाधरणधर्मः अन्यथा च बहुसाधारणी तद्वत्ता। तद् यद्य् असौ संशयकारणं जाता किं जातम् असाधारणस्य। हन्तैवं साधारण एव संशयहेतुर् अभ्युपगतो भवतीति सिद्धम्। नासाधारणस्य संशयहेतुत्वम्। अन्यन् मतम् -- अनध्यवसायहेतुर् एवायम् इति। अस्ति किलानध्यवसायो नाम ज्ञानस्य प्रकारः। सो ऽनेन जन्यते। भवति हि तादृग्धर्मदृशः किम्भूतस्यास्य धर्मो ऽयम् इत्य् अनध्यवसिताव् अभासप्रत्ययः। न चैव प्रमाणम्, अनिश्चयात्मकत्वात्। न च संशयः पक्षद्वयासंस्पर्शात्। सो ऽयम् एवंविधान् अध्यवसायो ऽसाधारणेन जन्यत इति। न त्व् एतद् घटते। न ह्य् अनध्यवसायो नाम कश्चिद् ज्ञानस्य प्रकारः, यम् अयं जनयेत्। अध्यवसायाभावो ऽनध्यवसायः। स च प्रागभावरूपत्वान् न जन्यः। अथान्यमात्रवचनो नञ् अग्राह्यणादिवद् इष्यते ततो ऽध्यवसायाद् अन्यस् संशय ३,६२ एव तच्छब्दवाच्यो भवेत्। न च तद्धेतुर् असाधारण इति फणितम् एव। अथाधर्मादिवद् विपरीतवचनो नञ्, एवं सति विपर्ययवाच्यो ऽनध्यवसायशब्दो भवेत्, न च विपरीतावग्रहो ऽसाधारणेन जन्यत इति। यदि तु न मे ऽस्मिन् वस्तुन्य् अध्यवसायो ऽस्तीत्य् अध्यवसायाभावावधारणम् एवानध्यवसायः, स तर्हि प्रमाणाभावेनैवाध्यवसायाभावो ऽवगम्यते। तत्र हेतोर् न व्यापारः। अतो जिज्ञासामात्रहेतुर् असाधारण इति समर्थनीयम्। भवति हि तद्दर्शिनः कीदृग्धर्मो ऽयम् इतो धर्माद् भावो भवेद् इति जिज्ञासा। यद्य् अपि चासौशुद्धधर्मिदर्शनाद् अपि कदाचिद् भवत्य् एव तथापि धर्मद्वारेणापि तावद् भवत्य् एवेति न तद्धेतुत्वम् अनुपपन्नम्। आह च -- तेनाज्ञानम् असिद्धेभ्यो जिज्ञासानन्यगामिनः । सामान्यात् संशयो युक्तस् तथा स प्रतिसाधनात् ॥ इति। यत् त्व् इहासाधारणस्य संशयहेतुत्वम् उक्तं तत्परमतम्। ज्ञातसम्बन्धपदस्य हि व्यावर्तनीयम् अत्र दर्शयितुम् अभिप्रेतम्, तत् संशयहेतुत्वे ऽप्य् असाधारणस्य घटत एव। भवतु तावद् अयं यस्य कस्यचिद् धेतुः। सर्वथा ज्ञातसम्बन्धपदेन व्युदस्यत इति तात्पर्यम्। शाक्यास् तु संशयहेतुम् असाधारणं मन्यन्ते, उदाहरन्ति च शब्दानित्यत्वे साध्ये श्रावणत्वम्। यथोक्तम् -- अनैकान्तिकम् एवैनं शाक्याः प्रायेण मन्वते । उभयस्मान् निवृत्तत्वाद् उभयत्रानुवृत्तिवत् ॥ इति। इदं च वार्त्तिककृतैव प्रदेशान्तरे स्वयम् उपन्यस्य यथोक्तदूषणैर् दूषितम् एवेति
nanūktaṃ sādhāraṇo dvayagāmī dvaye buddhiṃ janayan saṃśayae hetur iti. asādhāraṇas tu na kiñcid jñāpayatīti nāsāv ekāṅgavikalatāmātreṇa saṃśayahetur iti yuktam ata āha -- sādhāraṇa iti dvayena. ayam abhiprāyaḥ -- sādhāraṇo 'pi nobhayatra buddhijananāt saṃśayahetuḥ, kin tu viruddhobhayapratipādanamukhena, viruddhe hy ubhayasmin pratipādite tayor ekatra samavāyāsambhavād vyāghātād eva saṃśayo bhavati. tac cāsādhāraṇe 'py aviśiṣṭam, asādhāraṇo 'pi hy ubhayasmād vyāvṛttes tadabhāvaṃ gamayan dvayābhāvāsambhavād eva saṃśayaṃ janayati. na hi sambhavati nityam anityaṃ ca vastu na bhavatīti, dharmadvandvair eva hi nityānityatvādibhis sarvaṃ jagadavasthitam. ata ubhayābhāvo virudhyate. na cobhayabhāvaḥ, virodhād eva. nacānyataraparigraho 'viśeṣāt. tam imaṃ saṅkaṭam āsādya prāmāṇikas saṃśete. ayaṃ cātrāvayavārthaḥ -- yathā prameyatvādis sādhāraṇo dṛṣṭas san buddhidvayanimittakaḥ. buddhidvayaṃ saṃśaye nimittam asthāstīti bahuvrīhiḥ, nimittaśabdena ca buddhidvayasya nimittamātratāṃ kathayati. sādhyatadabhāvaviṣayaṃ hi buddhidvayaṃ nimittīkṛtya viruddhaikānavāpter eva sādhāraṇena saṃśayo janyate. na hi parasparaviruddhābhyāṃ nityānityatvābhyām ekaś śabdo vyādhyate, dharmibhedanibandhanau 3,61 hi viruddhadharmādhyāso dṛṣṭaḥ. yathā nityaṃ vyoma anityaṃ kāryadravyam iti. ato 'smāt pratīti???ātād eva sādhāraṇena saṃśayo janyate. sa cāyam asādhāraṇasyāpi samānaḥ. so 'pi hi yatra nitye 'nitye vā nāsti tadabhāvaṃ pratipādya tanmukhena dvayasattvavirodham āpādayan saṃśayakāraṇaṃ bhavatīti. idaṃ cāsādhāraṇasya saṃśayahetutvaṃ nānumanyante. avyavasthayā hy ubhayasmin manasi viparivartamāne saṃśayo bhavati. na cāsādhāraṇena kiñcid buddhāvādhīyate, tasya kenacid anvayābhāvāt. api ca parimiteṣv eva bhāveṣu saṃśayo dṛṣṭaḥ. nivṛttimukhena tu saṃśayajanane sarvato nivṛttenāsādhāraṇena sarvatomukhas saṃśayo janyeta. na ca sarvaviṣayaḥ saṃśayo dṛṣṭacaraḥ. tasya buddhāv anārohāt. na ca kvacin nivṛttimātreṇa sarvatrābhāvaś śakyate 'vagantum, yanmukhena saṃśayo bhavet. na hy anuvṛttāv adṛṣṭāyāṃ vyāvṛttis sidhyati. agnāv anuvartamāno hi dhūmo dṛṣṭavyatireko 'gniniyatasvabhāvatvenāvagato 'rthād adṛśyamānebhyo 'nagnibhyo vyatiricyata ity avagamyate. yas tu na kenacid anvitas tasya katham anupalabdhiyogyāt sarvato vyatirekaḥ pratīyeta. tato nānena prakāreṇāsādhāraṇasya saṃśayahetutvam. yadi tv asādhāraṇadharmāṇo bhāvā nityānityabhāvabhājo dṛṣṭā iti kṣitim api taddharmikām upalabhya nityā vā syād anityā veti saṃśayo bhavatīty ucyate. evaṃ tarhy asādhāraṇadharmatvād eva bahusādhāraṇāt saṃśayo nāsādhāraṇāt, anyo hy asādharaṇadharmaḥ anyathā ca bahusādhāraṇī tadvattā. tad yady asau saṃśayakāraṇaṃ jātā kiṃ jātam asādhāraṇasya. hantaivaṃ sādhāraṇa eva saṃśayahetur abhyupagato bhavatīti siddham. nāsādhāraṇasya saṃśayahetutvam. anyan matam -- anadhyavasāyahetur evāyam iti. asti kilānadhyavasāyo nāma jñānasya prakāraḥ. so 'nena janyate. bhavati hi tādṛgdharmadṛśaḥ kimbhūtasyāsya dharmo 'yam ity anadhyavasitāv abhāsapratyayaḥ. na caiva pramāṇam, aniścayātmakatvāt. na ca saṃśayaḥ pakṣadvayāsaṃsparśāt. so 'yam evaṃvidhān adhyavasāyo 'sādhāraṇena janyata iti. na tv etad ghaṭate. na hy anadhyavasāyo nāma kaścid jñānasya prakāraḥ, yam ayaṃ janayet. adhyavasāyābhāvo 'nadhyavasāyaḥ. sa ca prāgabhāvarūpatvān na janyaḥ. athānyamātravacano nañ agrāhyaṇādivad iṣyate tato 'dhyavasāyād anyas saṃśaya 3,62 eva tacchabdavācyo bhavet. na ca taddhetur asādhāraṇa iti phaṇitam eva. athādharmādivad viparītavacano nañ, evaṃ sati viparyayavācyo 'nadhyavasāyaśabdo bhavet, na ca viparītāvagraho 'sādhāraṇena janyata iti. yadi tu na me 'smin vastuny adhyavasāyo 'stīty adhyavasāyābhāvāvadhāraṇam evānadhyavasāyaḥ, sa tarhi pramāṇābhāvenaivādhyavasāyābhāvo 'vagamyate. tatra hetor na vyāpāraḥ. ato jijñāsāmātrahetur asādhāraṇa iti samarthanīyam. bhavati hi taddarśinaḥ kīdṛgdharmo 'yam ito dharmād bhāvo bhaved iti jijñāsā. yady api cāsauśuddhadharmidarśanād api kadācid bhavaty eva tathāpi dharmadvāreṇāpi tāvad bhavaty eveti na taddhetutvam anupapannam. āha ca -- tenājñānam asiddhebhyo jijñāsānanyagāminaḥ | sāmānyāt saṃśayo yuktas tathā sa pratisādhanāt || iti. yat tv ihāsādhāraṇasya saṃśayahetutvam uktaṃ tatparamatam. jñātasambandhapadasya hi vyāvartanīyam atra darśayitum abhipretam, tat saṃśayahetutve 'py asādhāraṇasya ghaṭata eva. bhavatu tāvad ayaṃ yasya kasyacid dhetuḥ. sarvathā jñātasambandhapadena vyudasyata iti tātparyam. śākyās tu saṃśayahetum asādhāraṇaṃ manyante, udāharanti ca śabdānityatve sādhye śrāvaṇatvam. yathoktam -- anaikāntikam evainaṃ śākyāḥ prāyeṇa manvate | ubhayasmān nivṛttatvād ubhayatrānuvṛttivat || iti. idaṃ ca vārttikakṛtaiva pradeśāntare svayam upanyasya yathoktadūṣaṇair dūṣitam eveti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.