Sucaritamisra: Mimamsaslokavarttikakasika 26

वैषम्यान्तरम् आह -- विशेष्येति

vaiṣamyāntaram āha -- viśeṣyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र चोदयति -- अथेति। अत्रापि शब्दस्यैव प्रथमावगतस्यार्थविशिष्टत्वेन साध्यत्वान् न क्रमव्यतिक्रमो भविष्यतीति

atra codayati -- atheti. atrāpi śabdasyaiva prathamāvagatasyārthaviśiṣṭatvena sādhyatvān na kramavyatikramo bhaviṣyatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्र दूषणम् आह -- प्रतिज्ञार्थेति। प्रतिज्ञार्थः पक्षः, स च धर्मविशिष्टो धर्मी, विशिष्टापेक्षया धर्म्येकदेश उच्यते। स एव हेतुः प्रसज्यते। शब्दो हि धर्मितयोपात्तः स एव हेतुर् इति। ननु यदा दूराद् धूमस्याधारविशेषो न लक्ष्यते तदा धूमो ऽग्निमत्तया साध्यते, हेतुश् च भवति। तद्वद् इहापि भविष्यत्य् अत आह -- पक्ष इति। धूमविशेषो हि सम्प्रति ३,१२५ दृश्यमानः पक्षः पूर्वावगतस् सपक्षः तदनुगतं च सामान्यं हेतुर् इति पक्षसपक्षहेतुविभागोपपत्तिर् इति

atra dūṣaṇam āha -- pratijñārtheti. pratijñārthaḥ pakṣaḥ, sa ca dharmaviśiṣṭo dharmī, viśiṣṭāpekṣayā dharmyekadeśa ucyate. sa eva hetuḥ prasajyate. śabdo hi dharmitayopāttaḥ sa eva hetur iti. nanu yadā dūrād dhūmasyādhāraviśeṣo na lakṣyate tadā dhūmo 'gnimattayā sādhyate, hetuś ca bhavati. tadvad ihāpi bhaviṣyaty ata āha -- pakṣa iti. dhūmaviśeṣo hi samprati 3,125 dṛśyamānaḥ pakṣaḥ pūrvāvagatas sapakṣaḥ tadanugataṃ ca sāmānyaṃ hetur iti pakṣasapakṣahetuvibhāgopapattir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नन्व् इहापि शब्दविशेषं पक्षीकृत्य शब्दत्वं हेतुं वक्ष्यामः, अत आह -- शब्दत्वम् इति। अर्थविशेषो ह्य् अनुमित्सितः, न चास्य शब्दत्वं गमकम् अनैकान्तिकत्वाद् इति। नन्व् अवान्तरसामान्यं तर्हि गोशब्दत्वं हेतुर् भविष्यत्य् अत आह -- गोशब्दत्वम् इति। अतो ऽत्रैकैव व्यक्तिर् अर्थेन विशेष्या हेतुतया चाभिधातव्येति दुष्परिहरं प्रतिज्ञार्थैकदेशत्वम् इत्य् अभिप्रायेणाह -- व्यक्तिर् इति

nanv ihāpi śabdaviśeṣaṃ pakṣīkṛtya śabdatvaṃ hetuṃ vakṣyāmaḥ, ata āha -- śabdatvam iti. arthaviśeṣo hy anumitsitaḥ, na cāsya śabdatvaṃ gamakam anaikāntikatvād iti. nanv avāntarasāmānyaṃ tarhi gośabdatvaṃ hetur bhaviṣyaty ata āha -- gośabdatvam iti. ato 'traikaiva vyaktir arthena viśeṣyā hetutayā cābhidhātavyeti duṣpariharaṃ pratijñārthaikadeśatvam ity abhiprāyeṇāha -- vyaktir iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ननु व्यञ्जकभेदभिन्नैकैव व्यक्तिः पक्षीकरिष्यते इत्य् आह -- भवेद् इति। परिहरति -- न त्व् इति। नौपाधिको भेदो वस्तु भिनत्ति, तत्प्रत्ययानपायाद् इति भावः। अपि च विशिष्टता सम्बन्धे सति भवति, तद् इह कीदृशो ऽर्थशब्दयोस् सम्बन्ध इत्य् आह -- कथं वेति। न तावत् शब्ददेशे ऽर्थो दृश्यते, मुखे हि शब्दः, भूमावर्थः। नापि शब्दकाले, कलौ कृतयुगार्थस्याभावाद् इत्य् आह -- न तावद् इति

nanu vyañjakabhedabhinnaikaiva vyaktiḥ pakṣīkariṣyate ity āha -- bhaved iti. pariharati -- na tv iti. naupādhiko bhedo vastu bhinatti, tatpratyayānapāyād iti bhāvaḥ. api ca viśiṣṭatā sambandhe sati bhavati, tad iha kīdṛśo 'rthaśabdayos sambandha ity āha -- kathaṃ veti. na tāvat śabdadeśe 'rtho dṛśyate, mukhe hi śabdaḥ, bhūmāvarthaḥ. nāpi śabdakāle, kalau kṛtayugārthasyābhāvād ity āha -- na tāvad iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्थप्रतीत्या विशिष्टश् शब्दस् साध्यते, अस्ति हि सा शब्दकाल इति तद् एतद् आशङ्कते तत्प्रतीतिर् इति। एतद् अपि दूषयति -- परम् इति। प्रतीत्या विशिष्टे ऽनुमीयमाने सा तावत् पूर्वसिद्धा ग्रहीतव्या। सा चेत् ज्ञाता किम् अपरम् अनुमीयत इति। ननु सम्प्रत्युपलभ्यमानं द्रुतादिविशेषं पक्षीकृत्य तस्य प्रत्यायनशक्तिविशिष्टता साध्यते, सपक्षं च ३,१२६ व्युत्पत्तिकालावगतविशेषम्, उभयानुगतं गोशब्दसामान्यं हेतुं करिष्यामः, न प्रतिज्ञार्थैकदेशता भविष्यत्य् अत आह -- न प्रत्यायनेति अयम् अभिप्रायः -- न द्रुतादिविशेषाणां देशादिनिबन्धनो ऽर्थेन सम्बन्धो विद्यते। प्रत्यायनशक्तिविशिष्टता चापि तेषां न सम्भवतीति

athārthapratītyā viśiṣṭaś śabdas sādhyate, asti hi sā śabdakāla iti tad etad āśaṅkate tatpratītir iti. etad api dūṣayati -- param iti. pratītyā viśiṣṭe 'numīyamāne sā tāvat pūrvasiddhā grahītavyā. sā cet jñātā kim aparam anumīyata iti. nanu sampratyupalabhyamānaṃ drutādiviśeṣaṃ pakṣīkṛtya tasya pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā sādhyate, sapakṣaṃ ca 3,126 vyutpattikālāvagataviśeṣam, ubhayānugataṃ gośabdasāmānyaṃ hetuṃ kariṣyāmaḥ, na pratijñārthaikadeśatā bhaviṣyaty ata āha -- na pratyāyaneti ayam abhiprāyaḥ -- na drutādiviśeṣāṇāṃ deśādinibandhano 'rthena sambandho vidyate. pratyāyanaśaktiviśiṣṭatā cāpi teṣāṃ na sambhavatīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किम् इति न सम्भवत्य् अत आह -- विशेषाणाम् इति। यथा पक्षीकृतस्य महतो धूमस्यैकदेशे ऽधस्तादग्निर् अस्तीति तद्विशिष्टो धूमस् साध्यो भवति। नैवं द्रुतादिविशेषाणां प्रत्यायनशक्तियोगः। तेषां व्यभिचारेणाप्रत्यायकत्वाद् इति। यत् तु तेषां सामान्यं गोशब्दस् स प्रत्यायनशक्तिविशिष्टः, तत्र च पक्षे स एव पक्षो हेतुश् चेत्य् उक्तम् एवेत्य् आह सामान्यस्येति

kim iti na sambhavaty ata āha -- viśeṣāṇām iti. yathā pakṣīkṛtasya mahato dhūmasyaikadeśe 'dhastādagnir astīti tadviśiṣṭo dhūmas sādhyo bhavati. naivaṃ drutādiviśeṣāṇāṃ pratyāyanaśaktiyogaḥ. teṣāṃ vyabhicāreṇāpratyāyakatvād iti. yat tu teṣāṃ sāmānyaṃ gośabdas sa pratyāyanaśaktiviśiṣṭaḥ, tatra ca pakṣe sa eva pakṣo hetuś cety uktam evety āha sāmānyasyeti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.