कथं पुनर् इदम् अवगम्यते, विस्फारिताक्षस्य हि सहसा नेह घटो ऽस्ति, अघटं वा भूतलम् इत्य् अभावविशिष्टं भूतलज्ञानं जायमानम् उपलभ्यते(?) ३,२०० दण्डिप्रत्यक्षवत्, तदभावस्याप्रत्यक्षत्वे नावकल्पते। न ह्य् अप्रत्यक्ष एव विशेषणे विशिष्टः प्रत्यक्षो भवति, दण्ड इव दण्डी। न च नास्त्य् एव विशिष्टा धीर् इति वक्तव्यम्, अनाश्रयाभावसंवित्त्यभावात्। अपि चात्मा भावस्याभावः, स कथं स्वतन्त्रो ऽनुभूयते। न हि रूपादयो भावधर्माः स्वतन्त्रा एवावसीयन्ते। स्वतन्त्राभाववादस् तु स्वातन्त्र्यम् एव, सदसदात्मके वस्तुनीति हि दर्शयति। भावांशो ऽभावांश इति च विस्पष्टं तदभावविशिष्टं ग्रहणम् इत्य् आह। किञ्चास्य स्वातन्त्र्ये प्रमाणम्, न ह्य् अयं कदाचिद् अपि तथावसीयते। किम् इदानीम् अभावो नावसीयत एव, स्वतन्त्रो वावसीयते। न तावत् पूर्वः कल्पः, तदवगमे प्रमाणान्तराभावात् नित्यासंवित्तिप्रसङ्गात्। न च संयोगप्रतिषेधे स्वतन्त्राभावावसायो ऽस्ति, प्रतियोगिसंयोगप्रतिषेधात्मैव ह्य् अभावः, स चाधारतन्त्र एवेति संयुक्तविशेषणत्वलक्षणया प्रत्यासत्त्या सतीन्द्रियसन्निकर्षे ऐन्द्रियज्ञानगोचर एव। एकं कीदं विशिष्टं ज्ञानम्। तदस्याभावः प्रमाणम् इन्द्रियं वा, यद्य् अभावः स तर्हि भावम् अपि गोचरयेत्। न चैतद् इष्टम्। अतस् सत्य् उपलभ्यमाने तदैव यन् नोपलभ्यते तन् नास्तीति सत एव प्रकाशकम् असतो ऽपीति न प्रमाणविभागं पश्यामः। अत आह -- न तावद् इति। तावच्छब्दो लिङ्गापेक्षया। तच् चोपरिष्ठान् निराकरिष्यत इति। अत्र कारणम् आह -- भावांशेति। योग्यता हि कार्यदर्शनसमधिगम्या, सा चेन्द्रियाणां भावात्मकग्रहण एवोपलभ्यते नाभावे ऽपि। विनापि तु तेन तद्ग्रहणाद् इति वक्ष्यामः। अत्र तु योग्यतासहिता प्राप्तिर् इन्द्रियार्थयोस् सम्बन्ध इत्य् अभिप्रायः। यत् त्व् एकज्ञानसंसर्गिणोर् एकप्रमाणत्वम् इति। तन् न। एकस्या अपि बुद्धेर् नानाकारणत्वदर्शनात्। एकं हीदं भावनेन्द्रियसभाहारजं प्रत्यभिज्ञानम् इति वक्ष्यामः। एकज्ञानप्रतिभासिनोर् अपि च गृह्यमाणस्मर्यमाणयोर् विवेक उक्तः। विविक्ता एव ते ह्य् अर्था इति। न हि स्मृत्युपस्थापितनाम् अविशिष्टो डित्थो न प्रत्यक्षो भवति। नाम चाप्रत्यक्षं स्मर्यमाणत्वात्, तस्यागृहीते हि विशेषणे विशिष्टो नावगम्यते नाप्रत्यक्षे। एवम् इहापि प्रमाणाभावोपनीताभावविशिष्टे सत्य् उपलभ्यमाने न किञ्चिद् अनुपपन्नम्। दण्डिन्य् अपि शाब्दे तावद् दण्डपदोपनीतविशेषणविशिष्ट एव प्रत्ययार्थो न दण्डो ऽपि। प्रत्यक्षं तु योग्यतयोभयत्र प्रवर्ततां नाम, न चैवम् उभयत्राक्षाणां योग्यता। अभावज्ञाने तदनपेक्षाया ३,२०१ वक्ष्यमाणत्वात्। किम् इदानीम् अनुमाने ऽपि प्रत्यक्षानुमानसमाहारजो विशिष्टबोधः। न। अनुमानस्यान्वयाधीनजन्मत्वात्। विशिष्टेनैव चान्वयानुगमात्। धूमवान् अग्निमान् इति हि व्याप्तिर् अवगता। उक्तं च -- नैवं न ह्य् अत्र लिङ्गस्य शक्त्यनन्तत्वकल्पना । इति। अत्रापि चायम् अग्निमान् इति विशेषबोधे ऽस्त्य् एव प्रत्यक्षापेक्षा। अयम् एवाभावस्य प्रतीतिप्रकारः, यत्प्रमाणान्तरप्रापिताश्रयं विशिनष्टीति न किञ्चिद् अनुपपन्नम्। यच् च संयुक्तविशेषणतया इन्द्रियसन्निकर्षो ऽभावस्येत्य् उक्तम्, तद् अयुक्तम्। असम्बद्धस्य विशेषणत्वानुपपत्तेर् अतिप्रसक्तेः। इतरथा विशेषणार्थम् अर्थितेनैव सन्निकर्षोपपत्तौ वृथैव संयुक्तविशेषणार्थत्वाश्रयणम् इत्य् अलमनेनेति
kathaṃ punar idam avagamyate, visphāritākṣasya hi sahasā neha ghaṭo 'sti, aghaṭaṃ vā bhūtalam ity abhāvaviśiṣṭaṃ bhūtalajñānaṃ jāyamānam upalabhyate(?) 3,200 daṇḍipratyakṣavat, tadabhāvasyāpratyakṣatve nāvakalpate. na hy apratyakṣa eva viśeṣaṇe viśiṣṭaḥ pratyakṣo bhavati, daṇḍa iva daṇḍī. na ca nāsty eva viśiṣṭā dhīr iti vaktavyam, anāśrayābhāvasaṃvittyabhāvāt. api cātmā bhāvasyābhāvaḥ, sa kathaṃ svatantro 'nubhūyate. na hi rūpādayo bhāvadharmāḥ svatantrā evāvasīyante. svatantrābhāvavādas tu svātantryam eva, sadasadātmake vastunīti hi darśayati. bhāvāṃśo 'bhāvāṃśa iti ca vispaṣṭaṃ tadabhāvaviśiṣṭaṃ grahaṇam ity āha. kiñcāsya svātantrye pramāṇam, na hy ayaṃ kadācid api tathāvasīyate. kim idānīm abhāvo nāvasīyata eva, svatantro vāvasīyate. na tāvat pūrvaḥ kalpaḥ, tadavagame pramāṇāntarābhāvāt nityāsaṃvittiprasaṅgāt. na ca saṃyogapratiṣedhe svatantrābhāvāvasāyo 'sti, pratiyogisaṃyogapratiṣedhātmaiva hy abhāvaḥ, sa cādhāratantra eveti saṃyuktaviśeṣaṇatvalakṣaṇayā pratyāsattyā satīndriyasannikarṣe aindriyajñānagocara eva. ekaṃ kīdaṃ viśiṣṭaṃ jñānam. tadasyābhāvaḥ pramāṇam indriyaṃ vā, yady abhāvaḥ sa tarhi bhāvam api gocarayet. na caitad iṣṭam. atas saty upalabhyamāne tadaiva yan nopalabhyate tan nāstīti sata eva prakāśakam asato 'pīti na pramāṇavibhāgaṃ paśyāmaḥ. ata āha -- na tāvad iti. tāvacchabdo liṅgāpekṣayā. tac copariṣṭhān nirākariṣyata iti. atra kāraṇam āha -- bhāvāṃśeti. yogyatā hi kāryadarśanasamadhigamyā, sā cendriyāṇāṃ bhāvātmakagrahaṇa evopalabhyate nābhāve 'pi. vināpi tu tena tadgrahaṇād iti vakṣyāmaḥ. atra tu yogyatāsahitā prāptir indriyārthayos sambandha ity abhiprāyaḥ. yat tv ekajñānasaṃsargiṇor ekapramāṇatvam iti. tan na. ekasyā api buddher nānākāraṇatvadarśanāt. ekaṃ hīdaṃ bhāvanendriyasabhāhārajaṃ pratyabhijñānam iti vakṣyāmaḥ. ekajñānapratibhāsinor api ca gṛhyamāṇasmaryamāṇayor viveka uktaḥ. viviktā eva te hy arthā iti. na hi smṛtyupasthāpitanām aviśiṣṭo ḍittho na pratyakṣo bhavati. nāma cāpratyakṣaṃ smaryamāṇatvāt, tasyāgṛhīte hi viśeṣaṇe viśiṣṭo nāvagamyate nāpratyakṣe. evam ihāpi pramāṇābhāvopanītābhāvaviśiṣṭe saty upalabhyamāne na kiñcid anupapannam. daṇḍiny api śābde tāvad daṇḍapadopanītaviśeṣaṇaviśiṣṭa eva pratyayārtho na daṇḍo 'pi. pratyakṣaṃ tu yogyatayobhayatra pravartatāṃ nāma, na caivam ubhayatrākṣāṇāṃ yogyatā. abhāvajñāne tadanapekṣāyā 3,201 vakṣyamāṇatvāt. kim idānīm anumāne 'pi pratyakṣānumānasamāhārajo viśiṣṭabodhaḥ. na. anumānasyānvayādhīnajanmatvāt. viśiṣṭenaiva cānvayānugamāt. dhūmavān agnimān iti hi vyāptir avagatā. uktaṃ ca -- naivaṃ na hy atra liṅgasya śaktyanantatvakalpanā | iti. atrāpi cāyam agnimān iti viśeṣabodhe 'sty eva pratyakṣāpekṣā. ayam evābhāvasya pratītiprakāraḥ, yatpramāṇāntaraprāpitāśrayaṃ viśinaṣṭīti na kiñcid anupapannam. yac ca saṃyuktaviśeṣaṇatayā indriyasannikarṣo 'bhāvasyety uktam, tad ayuktam. asambaddhasya viśeṣaṇatvānupapatter atiprasakteḥ. itarathā viśeṣaṇārtham arthitenaiva sannikarṣopapattau vṛthaiva saṃyuktaviśeṣaṇārthatvāśrayaṇam ity alamaneneti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.