Library·Manu-Smrti (analytic version)·1
॥॥॥॥ ॥॥॥॥ & ॥॥॥॥ ॥॥॥॥ \ ॥॥॥॥ # ॥॥॥॥ ॥ मनुम् एकाग्रम् आसीनम् अभिगम्य महर्षयः & प्रतिपूज्य यथान्यायम् इदं वचनम् अब्रुवन्
........ ........ & ........ ........ \ ........ # ........ // manum ekāgram āsīnam abhigamya maharṣayaḥ & pratipūjya yathānyāyam idaṃ vacanam abruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगवन् सर्ववर्णानां यथावद् अनुपूर्वशः & अन्तरप्रभवानां च धर्मान् नो वक्तुम् अर्हसि
bhagavan sarvavarṇānāṃ yathāvad anupūrvaśaḥ & antaraprabhavānāṃ ca dharmān no vaktum arhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वम् एको ह्य् अस्य सर्वस्य विधानस्य स्वयंभुवः & अचिन्त्यस्या७प्रमेयस्य कार्यतत्त्वार्थवित् प्रभो
tvam eko hy asya sarvasya vidhānasya svayaṃbhuvaḥ & acintyasyā7prameyasya kāryatattvārthavit prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तैः पृष्टस् तथा सम्यग् अमितौ१जा महात्मभिः & प्रत्युवाचा७र्च्य तान् सर्वान् महर्षीञ् श्रूयताम् इति
sa taiḥ pṛṣṭas tathā samyag amitau1jā mahātmabhiḥ & pratyuvācā7rcya tān sarvān maharṣīñ śrūyatām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसीद् इदं तमोभूतम् अप्रज्ञातम् अलक्षणम् & अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं प्रसुप्तम् इव सर्वतः
āsīd idaṃ tamobhūtam aprajñātam alakṣaṇam & apratarkyam avijñeyaṃ prasuptam iva sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स्वयंभूर् भगवान् अव्यक्तो व्यञ्जयन्न् इदम् & महाभूतादि वृत्तौ१जाः प्रादुर् आसीत् तमोनुदः
tataḥ svayaṃbhūr bhagavān avyakto vyañjayann idam & mahābhūtādi vṛttau1jāḥ prādur āsīt tamonudaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यो ऽसाव् अतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मो ऽव्यक्तः सनातनः & सर्वभूतमयो ऽचिन्त्यः स एव स्वयम् उद्बभौ [म्: स एष]
yo 'sāv atīndriyagrāhyaḥ sūkṣmo 'vyaktaḥ sanātanaḥ & sarvabhūtamayo 'cintyaḥ sa eva svayam udbabhau [M: sa eṣa]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिसृक्षुर् विविधाः प्रजाः & अप एव ससर्जा८दौ तासु वीर्यम् अवासृजत्
so 'bhidhyāya śarīrāt svāt sisṛkṣur vividhāḥ prajāḥ & apa eva sasarjā8dau tāsu vīryam avāsṛjat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् अण्डम् अभवद् धैमं सहस्रांशुसम-प्रभम् & तस्मिञ् जज्ञे स्वयं ब्रह्मा सर्वलोकपितामहः
tad aṇḍam abhavad dhaimaṃ sahasrāṃśusama-prabham & tasmiñ jajñe svayaṃ brahmā sarvalokapitāmahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपो नरा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः & ता यद् अस्यायनं पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः
āpo narā iti proktā āpo vai narasūnavaḥ & tā yad asyāyanaṃ pūrvaṃ tena nārāyaṇaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् तत् कारणम् अव्यक्तं नित्यं सद्-असद्-आत्मकं & तद्-विसृष्टः स पुरुषो लोके ब्रह्मे९ति कीर्त्यते
yat tat kāraṇam avyaktaṃ nityaṃ sad-asad-ātmakaṃ & tad-visṛṣṭaḥ sa puruṣo loke brahme9ti kīrtyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्न् अण्डे स भगवान् उषित्वा परिवत्सरम् & स्वयम् एवात्मनो ध्यानात् तद् अण्डम् अकरोद् द्विधा
tasminn aṇḍe sa bhagavān uṣitvā parivatsaram & svayam evātmano dhyānāt tad aṇḍam akarod dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ताभ्यां स शकलाभ्यां च दिवं भूमिं च निर्ममे & मध्ये व्योम दिशश् चा७ष्टाव् अपां स्थानं च शाश्वतं
tābhyāṃ sa śakalābhyāṃ ca divaṃ bhūmiṃ ca nirmame & madhye vyoma diśaś cā7ṣṭāv apāṃ sthānaṃ ca śāśvataṃ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्बबर्हा८त्मनश् चै७व मनः सद्-असद्-आत्मकम् & मनसश् चा७प्य् अहंकारम् अभिमन्तारम् ईश्वरम् [म्: अहङ्कारम्]
udbabarhā8tmanaś cai7va manaḥ sad-asad-ātmakam & manasaś cā7py ahaṃkāram abhimantāram īśvaram [M: ahaṅkāram]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान्तम् एव चा८त्मानं सर्वाणि त्रि-गुणानि च & विषयाणां ग्रहीतॄणि शनैः पञ्चे१न्द्रियाणि च
mahāntam eva cā8tmānaṃ sarvāṇi tri-guṇāni ca & viṣayāṇāṃ grahītṝṇi śanaiḥ pañce1ndriyāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां त्व् अवयवान् सूक्ष्मान् षण्णाम् अप्य् अमितौ१जसाम् & संनिवेश्या८त्ममात्रासु सर्वभूतानि निर्ममे [म्: सन्निवेश्य]
teṣāṃ tv avayavān sūkṣmān ṣaṇṇām apy amitau1jasām & saṃniveśyā8tmamātrāsu sarvabhūtāni nirmame [M: sanniveśya]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् मूर्त्य्-अवयवाः सूक्ष्मास् तानी७मान्य् आश्रयन्ति षट् & तस्माच् छरीरम् इत्य् आहुस् तस्य मूर्तिं मनीषिणः
yan mūrty-avayavāḥ sūkṣmās tānī7māny āśrayanti ṣaṭ & tasmāc charīram ity āhus tasya mūrtiṃ manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् आविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मभिः & मनश् चा७वयवैः सूक्ष्मैः सर्वभूतकृद् अव्ययम्
tad āviśanti bhūtāni mahānti saha karmabhiḥ & manaś cā7vayavaiḥ sūkṣmaiḥ sarvabhūtakṛd avyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषाम् इदं तु सप्तानां पुरुषाणां महौ२जसाम् & सूक्ष्माभ्यो मूर्तिमात्राभ्यः संभवत्य् अव्ययाद् व्ययम्
teṣām idaṃ tu saptānāṃ puruṣāṇāṃ mahau2jasām & sūkṣmābhyo mūrtimātrābhyaḥ saṃbhavaty avyayād vyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्याद्यस्य गुणं त्व् एषाम् अवाप्नोति परः परः & यो यो यावतिथश् चै७षां स स तावद् गुणः स्मृतः
ādyādyasya guṇaṃ tv eṣām avāpnoti paraḥ paraḥ & yo yo yāvatithaś cai7ṣāṃ sa sa tāvad guṇaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् & वेदशब्देभ्य एवा८दौ पृथक् संस्थाश् च निर्ममे
sarveṣāṃ tu sa nāmāni karmāṇi ca pṛthak pṛthak & vedaśabdebhya evā8dau pṛthak saṃsthāś ca nirmame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मात्मनां च देवानां सो ऽसृजत् प्राणिनां प्रभुः & साध्यानां च गणं सूक्ष्मं यज्ञं चै७व सनातनम्
karmātmanāṃ ca devānāṃ so 'sṛjat prāṇināṃ prabhuḥ & sādhyānāṃ ca gaṇaṃ sūkṣmaṃ yajñaṃ cai7va sanātanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नि-वायु-रविभ्यस् तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् & दुदोह यज्ञसिद्ध्य्-अर्थम् ऋग्-यजुः-साम-लक्षणम्
agni-vāyu-ravibhyas tu trayaṃ brahma sanātanam & dudoha yajñasiddhy-artham ṛg-yajuḥ-sāma-lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालं कालविभक्तीश् च नक्षत्राणि ग्रहांस् तथा & सरितः सागराञ् शैलान् समानि विषमानि च
kālaṃ kālavibhaktīś ca nakṣatrāṇi grahāṃs tathā & saritaḥ sāgarāñ śailān samāni viṣamāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपो वाचं रतिं चै७व कामं च क्रोधम् एव च & सृष्टिं ससर्ज चै७वे७मां स्रष्टुम् इच्छन्न् इमाः प्रजाः
tapo vācaṃ ratiṃ cai7va kāmaṃ ca krodham eva ca & sṛṣṭiṃ sasarja cai7ve7māṃ sraṣṭum icchann imāḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मणां च विवेकार्थं धर्मा१धर्मौ व्यवेचयत् [क्:विवेकाय] & द्वन्द्वैर् अयोजयच् चे७माः सुख-दुःखादिभिः प्रजाः
karmaṇāṃ ca vivekārthaṃ dharmā1dharmau vyavecayat [K:vivekāya] & dvandvair ayojayac ce7māḥ sukha-duḥkhādibhiḥ prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अण्व्यो मात्रा विनाशिन्यो दशार्धानां तु याः स्मृताः & ताभिः सार्धम् इदं सर्वं संभवत्य् अनुपूर्वशः
aṇvyo mātrā vināśinyo daśārdhānāṃ tu yāḥ smṛtāḥ & tābhiḥ sārdham idaṃ sarvaṃ saṃbhavaty anupūrvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यं तु कर्मणि यस्मिन् स न्ययुङ्क्त प्रथमं प्रभुः & स तद् एव स्वयं भेजे सृज्यमानः पुनः पुनः
yaṃ tu karmaṇi yasmin sa nyayuṅkta prathamaṃ prabhuḥ & sa tad eva svayaṃ bheje sṛjyamānaḥ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिंस्रा१हिंस्रे मृदु-क्रूरे धर्मा१धर्माव् ऋता१नृते & यद् यस्य सो ऽदधात् सर्गे तत् तस्य स्वयम् आविशत्
hiṃsrā1hiṃsre mṛdu-krūre dharmā1dharmāv ṛtā1nṛte & yad yasya so 'dadhāt sarge tat tasya svayam āviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा र्तु-लिङ्गान्य् ऋतवः स्वयम् एव र्तुपर्यये & स्वानि स्वान्य् अभिपद्यन्ते तथा कर्माणि देहिनः
yathā rtu-liṅgāny ṛtavaḥ svayam eva rtuparyaye & svāni svāny abhipadyante tathā karmāṇi dehinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकानां तु विवृद्ध्य्-अर्थं मुख-बाहू३रु-पादतः & ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्तयत्
lokānāṃ tu vivṛddhy-arthaṃ mukha-bāhū3ru-pādataḥ & brāhmaṇaṃ kṣatriyaṃ vaiśyaṃ śūdraṃ ca niravartayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विधा कृत्वा०त्मनो देहम् अर्धेन पुरुषो ऽभवत् & अर्धेन नारी तस्यां स विराजम् असृजत् प्रभुः
dvidhā kṛtvā0tmano deham ardhena puruṣo 'bhavat & ardhena nārī tasyāṃ sa virājam asṛjat prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपस् तप्त्वा९सृजद् यं तु स स्वयं पुरुषो विराट् & तं मां वित्ता७स्य सर्वस्य स्रष्टारं द्विजसत्तमाः
tapas taptvā9sṛjad yaṃ tu sa svayaṃ puruṣo virāṭ & taṃ māṃ vittā7sya sarvasya sraṣṭāraṃ dvijasattamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं प्रजाः सिसृक्षुस् तु तपस् तप्त्वा सु-दुश्चरम् & पतीन् प्रजानाम् असृजं महर्षीन् आदितो दश
ahaṃ prajāḥ sisṛkṣus tu tapas taptvā su-duścaram & patīn prajānām asṛjaṃ maharṣīn ādito daśa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मरीचिम् अत्र्य्-अङ्गिरसौ पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम् & प्रचेतसं वसिष्ठं च भृगुं नारदम् एव च
marīcim atry-aṅgirasau pulastyaṃ pulahaṃ kratum & pracetasaṃ vasiṣṭhaṃ ca bhṛguṃ nāradam eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते मनूंस् तु सप्तान् यान् असृजन् भूरितेजसः & देवान् देवनिकायांश् च महर्षींश् चा७मितौ१जसः
ete manūṃs tu saptān yān asṛjan bhūritejasaḥ & devān devanikāyāṃś ca maharṣīṃś cā7mitau1jasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यक्ष-रक्षः-पिशाचांश् च गन्धर्वा१प्सरसो ऽसुरान् & नागान् सर्पान् सुपर्णांश् च पितॄणांश् च पृथग्गणम् [म्: पितॄणां]
yakṣa-rakṣaḥ-piśācāṃś ca gandharvā1psaraso 'surān & nāgān sarpān suparṇāṃś ca pitṝṇāṃś ca pṛthaggaṇam [M: pitṝṇāṃ]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्युतो ऽशनि-मेघांश् च रोहिते१न्द्रधनूंषि च & उल्कानिर्घात-केतूंश् च ज्योतींष्य् उच्चावचानि च
vidyuto 'śani-meghāṃś ca rohite1ndradhanūṃṣi ca & ulkānirghāta-ketūṃś ca jyotīṃṣy uccāvacāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्नरान् वानरान् मत्स्यान् विविधांश् च विहङ्गमान् & पशून् मृगान् मनुष्यांश् च व्यालांश् चो७भयतोदतः
kinnarān vānarān matsyān vividhāṃś ca vihaṅgamān & paśūn mṛgān manuṣyāṃś ca vyālāṃś co7bhayatodataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृमि-कीट-पतङ्गांश् च यूका-मक्षिक-मत्कुणम् & सर्वं च दंश-मशकं स्थावरं च पृथग्विधम्
kṛmi-kīṭa-pataṅgāṃś ca yūkā-makṣika-matkuṇam & sarvaṃ ca daṃśa-maśakaṃ sthāvaraṃ ca pṛthagvidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् एतैर् इदं सर्वं मन्-नियोगान् महात्मभिः & यथाकर्म तपोयोगात् सृष्टं स्थावर-जङ्गमम्
evam etair idaṃ sarvaṃ man-niyogān mahātmabhiḥ & yathākarma tapoyogāt sṛṣṭaṃ sthāvara-jaṅgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषां तु यादृषं कर्म भूतानाम् इह कीर्तितम् & तत् तथा वो ऽभिधास्यामि क्रमयोगं च जन्मनि
yeṣāṃ tu yādṛṣaṃ karma bhūtānām iha kīrtitam & tat tathā vo 'bhidhāsyāmi kramayogaṃ ca janmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशवश् च मृगाश् चै७व व्यालाश् चो७भयतोदतः & रक्षांसि च पिशाचाश् च मनुष्याश् च जरायुजाः [म्: मनुषाश् च]
paśavaś ca mṛgāś cai7va vyālāś co7bhayatodataḥ & rakṣāṃsi ca piśācāś ca manuṣyāś ca jarāyujāḥ [M: manuṣāś ca]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अण्डाजाः पक्षिणः सर्पा नक्रा मत्स्याश् च कच्छपाः & यानि चै७वम्: प्रकाराणि स्थलजान्य् औदकानि च
aṇḍājāḥ pakṣiṇaḥ sarpā nakrā matsyāś ca kacchapāḥ & yāni cai7vaM: prakārāṇi sthalajāny audakāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेदजं दंश-मशकं यूका-मक्षिक-मत्कुणम् & ऊष्मणश् चो७पजायन्ते यच् चा७न्यत् किं चिद् ईदृषम्
svedajaṃ daṃśa-maśakaṃ yūkā-makṣika-matkuṇam & ūṣmaṇaś co7pajāyante yac cā7nyat kiṃ cid īdṛṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्भिज्जाः स्थावराः सर्वे बीज-काण्डप्ररोहिणः & ओषध्यः फलपाकान्ता बहु-पुष्प-फलो१पगाः
udbhijjāḥ sthāvarāḥ sarve bīja-kāṇḍaprarohiṇaḥ & oṣadhyaḥ phalapākāntā bahu-puṣpa-phalo1pagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपुष्पाः फलवन्तो ये ते वनस्पतयः स्मृताः & पुष्पिणः फलिनश् चै७व वृक्षास् तू७भयतः स्मृताः
apuṣpāḥ phalavanto ye te vanaspatayaḥ smṛtāḥ & puṣpiṇaḥ phalinaś cai7va vṛkṣās tū7bhayataḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुच्छ-गुल्मं तु विविधं तथै९व तृणजातयः & बीज-काण्डरुहाण्य् एव प्रताना वल्ल्य एव च
guccha-gulmaṃ tu vividhaṃ tathai9va tṛṇajātayaḥ & bīja-kāṇḍaruhāṇy eva pratānā vallya eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमसा बहु-रूपेण वेष्टिताः कर्महेतुना & अन्तः-संज्ञा भवन्त्य् एते सुख-दुःख-समन्विताः
tamasā bahu-rūpeṇa veṣṭitāḥ karmahetunā & antaḥ-saṃjñā bhavanty ete sukha-duḥkha-samanvitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्-अन्तास् तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः & घोरे ऽस्मिन् भूतसंसारे नित्यं सततयायिनि
etad-antās tu gatayo brahmādyāḥ samudāhṛtāḥ & ghore 'smin bhūtasaṃsāre nityaṃ satatayāyini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सर्वं स सृष्ट्वे९दं मां चा७चिन्त्य-पराक्रमः & आत्मन्य् अन्तर्दधे भूयः कालं कालेन पीडयन्
evaṃ sarvaṃ sa sṛṣṭve9daṃ māṃ cā7cintya-parākramaḥ & ātmany antardadhe bhūyaḥ kālaṃ kālena pīḍayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा स देवो जागर्ति तद् एवं चेष्टते जगत् & यदा स्वपिति शान्ता३त्मा तदा सर्वं निमीलति
yadā sa devo jāgarti tad evaṃ ceṣṭate jagat & yadā svapiti śāntā3tmā tadā sarvaṃ nimīlati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन् स्वपिति तु स्वस्थे कर्मा३त्मानः शरीरिणः [म्: स्वपति] & स्वकर्मभ्यो निवर्तन्ते मनश् च ग्लानिम् ऋच्छति
tasmin svapiti tu svasthe karmā3tmānaḥ śarīriṇaḥ [M: svapati] & svakarmabhyo nivartante manaś ca glānim ṛcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युगपत् तु प्रलीयन्ते यदा तस्मिन् महात्मनि & तदा९यं सर्वभूतात्मा सुखं स्वपिति निर्वृतः
yugapat tu pralīyante yadā tasmin mahātmani & tadā9yaṃ sarvabhūtātmā sukhaṃ svapiti nirvṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमो ऽयं तु समाश्रित्य चिरं तिष्ठति से१न्द्रियः & न च स्वं कुरुते कर्म तदो९त्क्रामति मूर्तितः
tamo 'yaṃ tu samāśritya ciraṃ tiṣṭhati se1ndriyaḥ & na ca svaṃ kurute karma tado9tkrāmati mūrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा९णुमात्रिको भूत्वा बीजं स्थास्नु चरिष्णु च & समाविशति संसृष्टस् तदा मूर्तिं विमुञ्चति
yadā9ṇumātriko bhūtvā bījaṃ sthāsnu cariṣṇu ca & samāviśati saṃsṛṣṭas tadā mūrtiṃ vimuñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स जाग्रत्-स्वप्नाभ्याम् इदं सर्वं चरा१चरम् & संजीवयति चा७जस्रं प्रमापयति चा७व्ययः
evaṃ sa jāgrat-svapnābhyām idaṃ sarvaṃ carā1caram & saṃjīvayati cā7jasraṃ pramāpayati cā7vyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं शास्त्रं तु कृत्वा९सौ माम् एव स्वयम् आदितः & विधिवद् ग्राहयाम् आस मरीच्य्-आदींस् त्व् अहं मुनीन्
idaṃ śāstraṃ tu kṛtvā9sau mām eva svayam āditaḥ & vidhivad grāhayām āsa marīcy-ādīṃs tv ahaṃ munīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् वो ऽयं भृगुः शास्त्रं श्रावयिष्यत्य् अशेसतः & एतद् धि मत्तो ऽधिजगे सर्वम् एषो ऽखिलं मुनिः
etad vo 'yaṃ bhṛguḥ śāstraṃ śrāvayiṣyaty aśesataḥ & etad dhi matto 'dhijage sarvam eṣo 'khilaṃ muniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तथा स तेनो७क्तो महर्षि-मनुना भृगुः & तान् अब्रवीद् ऋषीन् सर्वान् प्रीतात्मा श्रूयताम् इति
tatas tathā sa teno7kto maharṣi-manunā bhṛguḥ & tān abravīd ṛṣīn sarvān prītātmā śrūyatām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायंभुवस्या७स्य मनोः षड्वंश्या मनवो ऽपरे & सृष्टवन्तः प्रजाः स्वाः स्वा महात्मानो महौ२जसः
svāyaṃbhuvasyā7sya manoḥ ṣaḍvaṃśyā manavo 'pare & sṛṣṭavantaḥ prajāḥ svāḥ svā mahātmāno mahau2jasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वारोचिषश् चो७त्तमश् च तामसो रैवतस् तथा & चाक्षुषश् च महातेजा विवस्वत्-सुत एव च
svārociṣaś co7ttamaś ca tāmaso raivatas tathā & cākṣuṣaś ca mahātejā vivasvat-suta eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायंभुवा३द्याः सप्तै७ते मनवो भूरितेजसः & स्वे स्वे ऽन्तरे सर्वम् इदम् उत्पाद्या८पुश् चरा१चरम्
svāyaṃbhuvā3dyāḥ saptai7te manavo bhūritejasaḥ & sve sve 'ntare sarvam idam utpādyā8puś carā1caram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निमेषा दश चा७ष्टौ च काष्ठा त्रिंशत् तु ताः कला & त्रिंशत् कला मुहूर्तः स्याद् अहोरात्रं तु तावतः
nimeṣā daśa cā7ṣṭau ca kāṣṭhā triṃśat tu tāḥ kalā & triṃśat kalā muhūrtaḥ syād ahorātraṃ tu tāvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुष-दैविके & रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणाम् अहः
ahorātre vibhajate sūryo mānuṣa-daivike & rātriḥ svapnāya bhūtānāṃ ceṣṭāyai karmaṇām ahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्र्ये रात्र्य्-अहनी मासः प्रविभागस् तु पक्षयोः & कर्म-चेष्टास्व् अहः कृष्णः शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
pitrye rātry-ahanī māsaḥ pravibhāgas tu pakṣayoḥ & karma-ceṣṭāsv ahaḥ kṛṣṇaḥ śuklaḥ svapnāya śarvarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवे रात्र्य्-अहनी वर्षं प्रविभागस् तयोः पुनः & अहस् तत्रो७दगयनं रात्रिः स्याद् दक्षिणायनम्
daive rātry-ahanī varṣaṃ pravibhāgas tayoḥ punaḥ & ahas tatro7dagayanaṃ rātriḥ syād dakṣiṇāyanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मस्य तु क्षपाहस्य यत् प्रमाणं समासतः & एकैकशो युगानां तु क्रमशस् तन् निबोधत
brāhmasya tu kṣapāhasya yat pramāṇaṃ samāsataḥ & ekaikaśo yugānāṃ tu kramaśas tan nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वार्य् आहुः सहस्राणि वर्साणां तत् कृतं युगम् & तस्य तावच् छती संध्या संध्यांशश् च तथाविधः
catvāry āhuḥ sahasrāṇi varsāṇāṃ tat kṛtaṃ yugam & tasya tāvac chatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaś ca tathāvidhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतरेषु स-संध्येषु स-संध्यांशेषु च त्रिषु & एकापायेन वर्तन्ते सहस्राणि शतानि च
itareṣu sa-saṃdhyeṣu sa-saṃdhyāṃśeṣu ca triṣu & ekāpāyena vartante sahasrāṇi śatāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् एतत् परिसंख्यातम् आदाव् एव चतुर्युगम् & एतद् द्वादशसाहस्रं देवानां युगम् उच्यते
yad etat parisaṃkhyātam ādāv eva caturyugam & etad dvādaśasāhasraṃ devānāṃ yugam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैविकानां युगानां तु सहस्रं परिसंख्यया & ब्राह्मम् एकम् अहर् ज्ञेयं तावतीं रात्रिम् एव च [म्: तावती रात्रिर् एव च]
daivikānāṃ yugānāṃ tu sahasraṃ parisaṃkhyayā & brāhmam ekam ahar jñeyaṃ tāvatīṃ rātrim eva ca [M: tāvatī rātrir eva ca]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् वै युगसहस्रान्तं ब्राह्मं पुण्यम् अहर् विदुः & रात्रिं च तावतीम् एव ते ऽहोरात्रविदो जनाः
tad vai yugasahasrāntaṃ brāhmaṃ puṇyam ahar viduḥ & rātriṃ ca tāvatīm eva te 'horātravido janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य सो ऽहर्-निशस्या७न्ते प्रसुप्तः प्रतिबुध्यते & प्रतिबुद्धश् च सृजति मनः सद्-असद्-आत्मकम्
tasya so 'har-niśasyā7nte prasuptaḥ pratibudhyate & pratibuddhaś ca sṛjati manaḥ sad-asad-ātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया & आकाशं जायते तस्मात् तस्य शब्दं गुणं विदुः
manaḥ sṛṣṭiṃ vikurute codyamānaṃ sisṛkṣayā & ākāśaṃ jāyate tasmāt tasya śabdaṃ guṇaṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशात् तु विकुर्वाणात् सर्वगन्धवहः शुचिः & बलवाञ् जायते वायुः स वै स्पर्श-गुणो मतः
ākāśāt tu vikurvāṇāt sarvagandhavahaḥ śuciḥ & balavāñ jāyate vāyuḥ sa vai sparśa-guṇo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोर् अपि विकुर्वाणाद् विरोचिष्णु तमोनुदम् & ज्योतिर् उत्पद्यते भास्वत् तद् रूप-गुणम् उच्यते
vāyor api vikurvāṇād virociṣṇu tamonudam & jyotir utpadyate bhāsvat tad rūpa-guṇam ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिषश् च विकुर्वाणाद् आपो रस-गुणाः स्मृताः & अद्भ्यो गन्ध-गुणा भूमिर् इत्य् एषा सृष्टिर् आदितः
jyotiṣaś ca vikurvāṇād āpo rasa-guṇāḥ smṛtāḥ & adbhyo gandha-guṇā bhūmir ity eṣā sṛṣṭir āditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद् प्राग् द्वादशसाहस्रम् उदितं दैविकं युगम् & तद् एकसप्तति-गुणं मन्वन्तरम् इहो७च्यते
yad prāg dvādaśasāhasram uditaṃ daivikaṃ yugam & tad ekasaptati-guṇaṃ manvantaram iho7cyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्वन्तराण्य् असंख्यानि सर्गः संहार एव च & क्रीडन्न् इवै७तत् कुरुते परमेष्ठी पुनः पुनः
manvantarāṇy asaṃkhyāni sargaḥ saṃhāra eva ca & krīḍann ivai7tat kurute parameṣṭhī punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुष्पात् सकलो धर्मः सत्यं चै७व कृते युगे & ना७धर्मेणा८गमः कश् चिन् मनुष्यान् प्रति वर्तते [म्: उपवर्तते]
catuṣpāt sakalo dharmaḥ satyaṃ cai7va kṛte yuge & nā7dharmeṇā8gamaḥ kaś cin manuṣyān prati vartate [M: upavartate]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतरेष्व् आगमाद् धर्मः पादशस् त्व् अवरोपितः & चौरिका१नृत-मायाभिर् धर्मश् चा७पैति पादशः
itareṣv āgamād dharmaḥ pādaśas tv avaropitaḥ & caurikā1nṛta-māyābhir dharmaś cā7paiti pādaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश् चतुर्वर्षशता३युषः & कृते त्रेतादिषु ह्य् एषां आयुर् ह्रसति पादशः [व्। वयो ह्रसति]
arogāḥ sarvasiddhārthāś caturvarṣaśatā3yuṣaḥ & kṛte tretādiṣu hy eṣāṃ āyur hrasati pādaśaḥ [V. vayo hrasati]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदो१क्तम् आयुर् मर्त्यानाम् आशिषश् चै७व कर्मणाम् & फलन्त्य् अनुयुगं लोके प्रभावश् च शरीरिणाम्
vedo1ktam āyur martyānām āśiṣaś cai7va karmaṇām & phalanty anuyugaṃ loke prabhāvaś ca śarīriṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्ये कृतयुगे धर्मास् त्रेतायां द्वापरे ऽपरे [म्: परे] & अन्ये कलियुगे नॄणां युगह्रासानुरूपतः
anye kṛtayuge dharmās tretāyāṃ dvāpare 'pare [M: pare] & anye kaliyuge nṝṇāṃ yugahrāsānurūpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानम् उच्यते & द्वापरे यज्ञम् एवाहुर् दानम् एकं कलौ युगे
tapaḥ paraṃ kṛtayuge tretāyāṃ jñānam ucyate & dvāpare yajñam evāhur dānam ekaṃ kalau yuge
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वस्या७स्य तु सर्गस्य गुप्त्य्-अर्थं स महा-द्युतिः & मुख-बाहू३रु-पज्जानां पृथक्कर्माण्य् अकल्पयत्
sarvasyā7sya tu sargasya gupty-arthaṃ sa mahā-dyutiḥ & mukha-bāhū3ru-pajjānāṃ pṛthakkarmāṇy akalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अध्यापनम् अध्ययनं यजनं याजनं तथा & दानं प्रतिग्रहं चै७व ब्राह्मणानाम् अकल्पयत्
adhyāpanam adhyayanaṃ yajanaṃ yājanaṃ tathā & dānaṃ pratigrahaṃ cai7va brāhmaṇānām akalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रजानां रक्षणं दानम् इज्या२ध्ययनम् एव च & विषयेष्व् अप्रसक्तिश् च क्षत्रियस्य समासतः [म्: समादिशत्]
prajānāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyā2dhyayanam eva ca & viṣayeṣv aprasaktiś ca kṣatriyasya samāsataḥ [M: samādiśat]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशूनां रक्षणं दानम् इज्या२ध्ययनम् एव च & वणिक्पथं कुसीदं च वैश्यस्य कृषिम् एव च
paśūnāṃ rakṣaṇaṃ dānam ijyā2dhyayanam eva ca & vaṇikpathaṃ kusīdaṃ ca vaiśyasya kṛṣim eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकम् एव तु शूद्रस्य प्रभुः कर्म समादिशत् & एतेषाम् एव वर्णानां शुश्रूषाम् अनसूयया
ekam eva tu śūdrasya prabhuḥ karma samādiśat & eteṣām eva varṇānāṃ śuśrūṣām anasūyayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं नाभेर् मेध्यतरः पुरुषः परिकीर्तितः & तस्मान् मेध्यतमं त्व् अस्य मुखम् उक्तं स्वयंभुवा
ūrdhvaṃ nābher medhyataraḥ puruṣaḥ parikīrtitaḥ & tasmān medhyatamaṃ tv asya mukham uktaṃ svayaṃbhuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तमाङ्गो१द्भवाज् ज्येष्ठ्याद् ब्रह्मणश् चै७व धारणात् [म्: ज्यैष्ठ्याद्] & सर्वस्यै७वा७स्य सर्गस्य धर्मतो ब्राह्मणः प्रभुः
uttamāṅgo1dbhavāj jyeṣṭhyād brahmaṇaś cai7va dhāraṇāt [M: jyaiṣṭhyād] & sarvasyai7vā7sya sargasya dharmato brāhmaṇaḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं हि स्वयंभूः स्वाद् आस्यात् तपस् तप्त्वा०दितो ऽसृजत् & हव्य-कव्याभिवाह्याय सर्वस्या७स्य च गुप्तये
taṃ hi svayaṃbhūḥ svād āsyāt tapas taptvā0dito 'sṛjat & havya-kavyābhivāhyāya sarvasyā7sya ca guptaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्या८स्येन सदा९श्नन्ति हव्यानि त्रिदिवौ१कसः & कव्यानि चै७व पितरः किं भूतम् अधिकं ततः
yasyā8syena sadā9śnanti havyāni tridivau1kasaḥ & kavyāni cai7va pitaraḥ kiṃ bhūtam adhikaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाः प्राणिनां बुद्धिजीविनः & बुद्धिमत्सु नराः श्रेष्ठा नरेषु ब्राह्मणाः स्मृताः
bhūtānāṃ prāṇinaḥ śreṣṭhāḥ prāṇināṃ buddhijīvinaḥ & buddhimatsu narāḥ śreṣṭhā nareṣu brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणेषु च विद्वांसो विद्वत्सु कृत-बुद्धयः & कृत-बुद्धिषु कर्तारः कर्तृषु ब्रह्मवेदिनः
brāhmaṇeṣu ca vidvāṃso vidvatsu kṛta-buddhayaḥ & kṛta-buddhiṣu kartāraḥ kartṛṣu brahmavedinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तिर् एव विप्रस्य मूर्तिर् धर्मस्य शाश्वती & स हि धर्मार्थम् उत्पन्नो ब्रह्मभूयाय कल्पते
utpattir eva viprasya mūrtir dharmasya śāśvatī & sa hi dharmārtham utpanno brahmabhūyāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्याम् अधिजायते & ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये
brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyām adhijāyate & īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वं स्वं ब्राह्मणस्ये७दं यत् किं चिज् जगतीगतं & श्रैष्ठ्येना७भिजनेने७दं सर्वं वै ब्राह्मणो ऽर्हति
sarvaṃ svaṃ brāhmaṇasye7daṃ yat kiṃ cij jagatīgataṃ & śraiṣṭhyenā7bhijanene7daṃ sarvaṃ vai brāhmaṇo 'rhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वम् एव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च & आनृशंस्याद् ब्राह्मणस्य भुञ्जते ही७तरे जनाः
svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca & ānṛśaṃsyād brāhmaṇasya bhuñjate hī7tare janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य कर्मविवेका१र्थं शेषाणाम् अनुपूर्वशः & स्वायंभुवो मनुर् धीमान् इदं शास्त्रम् अकल्पयत्
tasya karmavivekā1rthaṃ śeṣāṇām anupūrvaśaḥ & svāyaṃbhuvo manur dhīmān idaṃ śāstram akalpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदुषा ब्राह्मणेने७दम् अध्येतव्यं प्रयत्नतः & शिश्येभ्यश् च प्रवक्तव्यं सम्यङ् ना७न्येन केन चित्
viduṣā brāhmaṇene7dam adhyetavyaṃ prayatnataḥ & śiśyebhyaś ca pravaktavyaṃ samyaṅ nā7nyena kena cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं शास्त्रम् अधीयानो ब्राह्मणः शंसित-व्रतः & मनो-वाग्-गेहजैर् नित्यं कर्मदोषैर् न लिप्यते
idaṃ śāstram adhīyāno brāhmaṇaḥ śaṃsita-vrataḥ & mano-vāg-gehajair nityaṃ karmadoṣair na lipyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनाति पङ्क्तिं वंश्यांश् च सप्त-सप्त परा१वरान् & पृथिवीम् अपि चै७वे७मां कृत्स्नाम् एको ऽपि सो ऽर्हति
punāti paṅktiṃ vaṃśyāṃś ca sapta-sapta parā1varān & pṛthivīm api cai7ve7māṃ kṛtsnām eko 'pi so 'rhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं स्वस्त्ययनं श्रेष्ठम् इदं बुद्धिविवर्धनम् & इदं यशस्यम् आयुष्यम् इदं निःश्रेयसं परम् [म्: इदं यशस्यं सततम्]
idaṃ svastyayanaṃ śreṣṭham idaṃ buddhivivardhanam & idaṃ yaśasyam āyuṣyam idaṃ niḥśreyasaṃ param [M: idaṃ yaśasyaṃ satatam]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन् धर्मो ऽखिलेनो७क्तो गुण-दोषौ च कर्मणाम् & चतुर्णाम् अपि वर्णानाम् आचारश् चै७व शाश्वतः
asmin dharmo 'khileno7kto guṇa-doṣau ca karmaṇām & caturṇām api varṇānām ācāraś cai7va śāśvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचारः परमो धर्मः श्रुत्य्-उक्तः स्मार्त एव च & तस्माद् अस्मिन् सदा युक्तो नित्यं स्याद् आत्मवान् द्विजः
ācāraḥ paramo dharmaḥ śruty-uktaḥ smārta eva ca & tasmād asmin sadā yukto nityaṃ syād ātmavān dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचाराद् विच्युतो विप्रो न वेदफलम् अश्नुते & आचारेण तु संयुक्तः सम्पूर्णफलभाज् भवेत् [म्: संपूर्णफलभाक् स्मृतः]
ācārād vicyuto vipro na vedaphalam aśnute & ācāreṇa tu saṃyuktaḥ sampūrṇaphalabhāj bhavet [M: saṃpūrṇaphalabhāk smṛtaḥ]
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवम् आचारतो दृष्ट्वा धर्मस्य मुनयो गतिं & सर्वस्य तपसो मूलम् आचारं जगृहुः परम्
evam ācārato dṛṣṭvā dharmasya munayo gatiṃ & sarvasya tapaso mūlam ācāraṃ jagṛhuḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगतश् च समुत्पत्तिं संस्कारविधिम् एव च & व्रतचर्यो२पचारं च स्नानस्य च परं विधिम्
jagataś ca samutpattiṃ saṃskāravidhim eva ca & vratacaryo2pacāraṃ ca snānasya ca paraṃ vidhim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दाराधिगमनं चै७व विवाहानां च लक्षणम् & महायज्ञविधानं च श्राद्धकल्पं च शाश्वतम्
dārādhigamanaṃ cai7va vivāhānāṃ ca lakṣaṇam & mahāyajñavidhānaṃ ca śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तीनां लक्षणं चै७व स्नातकस्य व्रतानि च & भक्ष्या१भक्ष्यं च शौचं च द्रव्याणां शुद्धिम् एव च
vṛttīnāṃ lakṣaṇaṃ cai7va snātakasya vratāni ca & bhakṣyā1bhakṣyaṃ ca śaucaṃ ca dravyāṇāṃ śuddhim eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीधर्म-योगं तापस्यं मोक्षं संन्यासम् एव च & राज्ञश् च धर्मम् अखिलं कार्याणां च विनिर्णयम्
strīdharma-yogaṃ tāpasyaṃ mokṣaṃ saṃnyāsam eva ca & rājñaś ca dharmam akhilaṃ kāryāṇāṃ ca vinirṇayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साक्षिप्रश्न-विधानं च धर्मं स्त्री-पुंसयोर् अपि & विभागधर्मं द्यूतं च कण्टकानां च शोधनम्
sākṣipraśna-vidhānaṃ ca dharmaṃ strī-puṃsayor api & vibhāgadharmaṃ dyūtaṃ ca kaṇṭakānāṃ ca śodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैश्य-शूद्रो१पचारं च संकीर्णानां च संभवम् & आपद्-धर्मं च वर्णानां प्रायश्चित्त-विधिं तथा
vaiśya-śūdro1pacāraṃ ca saṃkīrṇānāṃ ca saṃbhavam & āpad-dharmaṃ ca varṇānāṃ prāyaścitta-vidhiṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारगमनं चै७व त्रिविधं कर्म-संभवम् & निःश्रेयसं कर्मणां च गुण-दोषपरीक्षणम्
saṃsāragamanaṃ cai7va trividhaṃ karma-saṃbhavam & niḥśreyasaṃ karmaṇāṃ ca guṇa-doṣaparīkṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देशधर्माञ् जातिधर्मान् कुलधर्मांश् च शाश्वतान् & पाषण्ड-गणधर्मांश् च शास्त्रे ऽस्मिन्न् उक्तवान् मनुः
deśadharmāñ jātidharmān kuladharmāṃś ca śāśvatān & pāṣaṇḍa-gaṇadharmāṃś ca śāstre 'sminn uktavān manuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथे९दम् उक्तवाञ् शास्त्रं पुरा पृष्टो मनुर् मया & तथे९दं यूयम् अप्य् अद्य मत्-सकाशान् निबोधत
yathe9dam uktavāñ śāstraṃ purā pṛṣṭo manur mayā & tathe9daṃ yūyam apy adya mat-sakāśān nibodhata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.