Mrgendragama 1.11

अथ सिद्ध्यादिवर्गाणां लेशात्सामान्यलक्षणम् । कथ्यते विप्लवो मा भूत् समासोक्तेः प्रभेदशः

atha siddhyādivargāṇāṃ leśātsāmānyalakṣaṇam / kathyate viplavo mā bhūt samāsokteḥ prabhedaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंस्प्रकृत्यादिविषया बुद्धिर्या सिद्धिरत्र सा । तुष्टिर्नुरकृतार्थस्य कृतार्थो ऽस्मीति या मतिः

puṃsprakṛtyādiviṣayā buddhiryā siddhiratra sā / tuṣṭirnurakṛtārthasya kṛtārtho 'smīti yā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्तिः कारकापाये सदर्थाप्रभविष्णुता । किञ्चित्सामान्यतो ऽन्यत्र मतिरन्या विपर्ययः

aśaktiḥ kārakāpāye sadarthāprabhaviṣṇutā / kiñcitsāmānyato 'nyatra matiranyā viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशकतया सिद्धिर् व्यक्तादेः सत्त्वभावजा । प्रकाशार्थप्रवृत्तत्वाद् रज्ॐशप्रभवपि च

prakāśakatayā siddhir vyaktādeḥ sattvabhāvajā / prakāśārthapravṛttatvād rajoṃśaprabhavapi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुष्टिर्मिथ्यास्वरूपत्वात् तमोगुणनिबन्धना । सुखरूपतया ब्रह्मन् सात्त्विक्यप्यवसीयते

tuṣṭirmithyāsvarūpatvāt tamoguṇanibandhanā / sukharūpatayā brahman sāttvikyapyavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशक्तिरप्रवृत्तत्वात् तामसी दुःखभावतः । राजस्यपि गुणो दृष्टः कार्ये कारणसंश्रयः

aśaktirapravṛttatvāt tāmasī duḥkhabhāvataḥ / rājasyapi guṇo dṛṣṭaḥ kārye kāraṇasaṃśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्ययस्तमोयोनिर् मिथ्यारूपतया स च । सामान्यमात्रकाभासात् सत्त्वात्मेति विनिश्चितः

viparyayastamoyonir mithyārūpatayā sa ca / sāmānyamātrakābhāsāt sattvātmeti viniścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति बुद्धिप्रकाशो ऽयं भावप्रत्ययलक्षणः । बोध इत्युच्यते बोध- व्यक्तिभूमितया पशोः

iti buddhiprakāśo 'yaṃ bhāvapratyayalakṣaṇaḥ / bodha ityucyate bodha- vyaktibhūmitayā paśoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिर्बोधनिमित्तं चेद् विद्या तद्व्यतिरिच्यते । रागो ऽपि सत्यवैराग्ये कलायोनिः करोति किम्

buddhirbodhanimittaṃ ced vidyā tadvyatiricyate / rāgo 'pi satyavairāgye kalāyoniḥ karoti kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यञ्जकान्तरसद्भावे व्यञ्जकं यद्यपार्थकम् । मनोदेवार्थसद्भावे सति धीरप्यनर्थिका

vyañjakāntarasadbhāve vyañjakaṃ yadyapārthakam / manodevārthasadbhāve sati dhīrapyanarthikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैवं ब्रुवते केचित् करणत्वविवक्षया । सो ऽपि देवैर्मनःषष्ठैः पक्षो ऽनैकान्तिकः स्मृतः

athaivaṃ bruvate kecit karaṇatvavivakṣayā / so 'pi devairmanaḥṣaṣṭhaiḥ pakṣo 'naikāntikaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथैकविनियोगित्वे सत्येकमतिरिच्यते । श्रोत्रदृक्पाणिपादादि ततो भिन्नार्थमस्तु नुः

athaikaviniyogitve satyekamatiricyate / śrotradṛkpāṇipādādi tato bhinnārthamastu nuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैकविनियोगित्वं विद्याबुद्ध्योः कथञ्चन । विनियोगान्तरद्वारा न दुष्टानेकसाध्यता

na caikaviniyogitvaṃ vidyābuddhyoḥ kathañcana / viniyogāntaradvārā na duṣṭānekasādhyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्या व्यक्ताणुचिच्छक्तिर् नुन्नाक्षेशाक्षगोचरान् । स्वीकृत्य पुंस्प्रयुक्तस्य करणस्यैति कर्मताम्

vidyā vyaktāṇucicchaktir nunnākṣeśākṣagocarān / svīkṛtya puṃsprayuktasya karaṇasyaiti karmatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मतिस्तेनेतरा रागो न गौणस्तद्विधर्मतः । तच्च भोग्यत्वमेतद्वा वीतरागस्ततो हतः

matistenetarā rāgo na gauṇastadvidharmataḥ / tacca bhogyatvametadvā vītarāgastato hataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रागो ऽर्थेष्वभिलाषो यो न सो ऽस्ति विषयद्वये । कर्मास्तु व्यापकं कल्प्यं कल्पिते ऽपीतरत्र यत्

rāgo 'rtheṣvabhilāṣo yo na so 'sti viṣayadvaye / karmāstu vyāpakaṃ kalpyaṃ kalpite 'pītaratra yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणः केवलस्योक्तं नियतावेव दूषणम् । दोषः सहानवस्थानो नासाम्याद्द्वेषरागयोः

karmaṇaḥ kevalasyoktaṃ niyatāveva dūṣaṇam / doṣaḥ sahānavasthāno nāsāmyāddveṣarāgayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वस्य सर्वदा सर्वा प्रवृत्तिः सुखबुद्धिजा । प्रवृत्तस्य सुखं दुःखं मोहो वाप्युपजायते

sarvasya sarvadā sarvā pravṛttiḥ sukhabuddhijā / pravṛttasya sukhaṃ duḥkhaṃ moho vāpyupajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवृत्त्यनन्तरं द्वेषो रागस्तत्पूर्वकालतः । द्वेषान्ते स पुनर्येन वीर्यवद्योगकारणम्

pravṛttyanantaraṃ dveṣo rāgastatpūrvakālataḥ / dveṣānte sa punaryena vīryavadyogakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्यक्तान्तराद्बुद्धेर् गर्वो ऽभूत्करणं चितः । व्यापाराद्यस्य चेष्टन्ते शारीराः पञ्च वायवः

atha vyaktāntarādbuddher garvo 'bhūtkaraṇaṃ citaḥ / vyāpārādyasya ceṣṭante śārīrāḥ pañca vāyavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणापानादयस्ते तु भिन्ना वृत्तेर्न वस्तुतः । वृत्तिं लेशान्निगदतो भरद्वाज निबोध मे

prāṇāpānādayaste tu bhinnā vṛtterna vastutaḥ / vṛttiṃ leśānnigadato bharadvāja nibodha me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तिः प्रणयनं नाम यत्तज्जीवनमुच्यते । यत्तदूहं मतिः पुंसां भ्रमत्यन्धेव मार्गती

vṛttiḥ praṇayanaṃ nāma yattajjīvanamucyate / yattadūhaṃ matiḥ puṃsāṃ bhramatyandheva mārgatī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कुर्वन्नुच्यते प्राणः प्राणो वा प्राणयोगतः । चित्यातिवाहिके शक्तौ प्राणशब्दः कलासु च

tatkurvannucyate prāṇaḥ prāṇo vā prāṇayogataḥ / cityātivāhike śaktau prāṇaśabdaḥ kalāsu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथापनयनं भुक्त- पीतविण्मूत्ररेतसाम् । कुर्वन्नपानशब्देन गीयते तत्त्वदर्शिभिः

tathāpanayanaṃ bhukta- pītaviṇmūtraretasām / kurvannapānaśabdena gīyate tattvadarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समन्ततो ऽन्नपानस्य समत्वेन समर्पणम् । कुर्वन्समान इत्युक्तो व्यानो विनमनात्तनोः

samantato 'nnapānasya samatvena samarpaṇam / kurvansamāna ityukto vyāno vinamanāttanoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवक्षायत्नपूर्वेण कोष्ठव्योमगुणध्वनेः । वागिन्द्रियसहायेन क्रियते येन वर्णता

vivakṣāyatnapūrveṇa koṣṭhavyomaguṇadhvaneḥ / vāgindriyasahāyena kriyate yena varṇatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स उदानः शरीरे ऽस्मिन् स्थानं यद्यस्य धारणे । जयः फलं वाच्यशेषं पत्या स्कन्धान्तरेरितम्

sa udānaḥ śarīre 'smin sthānaṃ yadyasya dhāraṇe / jayaḥ phalaṃ vācyaśeṣaṃ patyā skandhāntareritam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.