Mrgendragama 1.12

अथ शेषार्थसिद्ध्यर्थं स्कन्धानस्यात एव सः । त्रीन्निश्चकर्ष सत्त्वादि- भूयिष्ठानीशशक्तिगः

atha śeṣārthasiddhyarthaṃ skandhānasyāta eva saḥ / trīnniścakarṣa sattvādi- bhūyiṣṭhānīśaśaktigaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैजसो वैकृतो यो ऽन्यो भूतादिरिति संस्मृतः । तेभ्यः समात्रका देवा मात्रेभ्यो भूतपञ्चकम्

taijaso vaikṛto yo 'nyo bhūtādiriti saṃsmṛtaḥ / tebhyaḥ samātrakā devā mātrebhyo bhūtapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासा च मनसा सह । प्रकाशान्वयतः सात्त्वास् तैजसश्च स सात्त्विकः

śrotraṃ tvakcakṣuṣī jihvā nāsā ca manasā saha / prakāśānvayataḥ sāttvās taijasaśca sa sāttvikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाणी पाणी भगः पायुः पादौ चेति रजोभुवः । कर्मान्वयाद्रजोभूयान् गणो वैकारिको ऽत्र यः

vāṇī pāṇī bhagaḥ pāyuḥ pādau ceti rajobhuvaḥ / karmānvayādrajobhūyān gaṇo vaikāriko 'tra yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धश्च पञ्चमः । गुणाविशिष्टास्तन्मात्रास् तन्मात्रपदयोजिताः

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhaśca pañcamaḥ / guṇāviśiṣṭāstanmātrās tanmātrapadayojitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकाशकर्मकृद्वर्ग- वैलक्षण्यात्तमोभवाः । प्रकाश्यत्वाच्च भूतादिर् अहङ्कारेषु तामसः

prakāśakarmakṛdvarga- vailakṣaṇyāttamobhavāḥ / prakāśyatvācca bhūtādir ahaṅkāreṣu tāmasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवप्रवर्तकं शीघ्र- कारि संकल्पधर्मि च । मनः शब्दादिविषये ग्राहकाः श्रवणादयः

devapravartakaṃ śīghra- kāri saṃkalpadharmi ca / manaḥ śabdādiviṣaye grāhakāḥ śravaṇādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचनादानसंह्लाद- विसर्गविहृतिक्रियाः । वागादीनां पदान्यत्वं पदे सत्यप्यतद्गुणाः

vacanādānasaṃhlāda- visargavihṛtikriyāḥ / vāgādīnāṃ padānyatvaṃ pade satyapyatadguṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मेन्द्रियार्थनैकृष्ट्ये सर्वदेवाप्रवृत्तिता । प्रवृत्तिकारकास्तित्वं युक्तितो ऽप्यवसीयते

ātmendriyārthanaikṛṣṭye sarvadevāpravṛttitā / pravṛttikārakāstitvaṃ yuktito 'pyavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वान्तरोक्तवृत्तिभ्यो वैलक्षण्याद्विलक्षणः । संकल्पो बीजमभ्येति मनस्तत्पारिशेष्यतः

tattvāntaroktavṛttibhyo vailakṣaṇyādvilakṣaṇaḥ / saṃkalpo bījamabhyeti manastatpāriśeṣyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानं तदक्षयोगात्तत् क्रमयोगितया क्रमात् । तथाप्याभाति युगपन् नाशुसंचरणादृते

jñānaṃ tadakṣayogāttat kramayogitayā kramāt / tathāpyābhāti yugapan nāśusaṃcaraṇādṛte

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियतार्थतयाक्षाणि नानायोनीनि कस्यचित् । गन्धादिव्यञ्जकत्वाच्च तदाधारात्मकान्यपि

niyatārthatayākṣāṇi nānāyonīni kasyacit / gandhādivyañjakatvācca tadādhārātmakānyapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दैकग्राहकं श्रोत्रं स्पर्शैकग्राहिणी च त्वक् । तथास्तु यदि नादत्ते सगुणं कारणान्तरम्

śabdaikagrāhakaṃ śrotraṃ sparśaikagrāhiṇī ca tvak / tathāstu yadi nādatte saguṇaṃ kāraṇāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वगिन्द्रियमयुक्तार्थ- ग्राहि युक्तपराङ्मुखम् । तेजोवारिमहीद्रव्यं दृगादत्ते सरूपकम्

tvagindriyamayuktārtha- grāhi yuktaparāṅmukham / tejovārimahīdravyaṃ dṛgādatte sarūpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्त्रिद्रव्यजा सा स्यान् न परेणेष्यते तथा । येनोपलभ्यते यो ऽर्थः स तस्यार्थस्य कारणम्

tatastridravyajā sā syān na pareṇeṣyate tathā / yenopalabhyate yo 'rthaḥ sa tasyārthasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्राप्तमपि कर्मादि सेयं व्यसनसन्ततिः । कर्णरन्ध्रविशिष्टं खं शब्दवर्गावभासकम्

na prāptamapi karmādi seyaṃ vyasanasantatiḥ / karṇarandhraviśiṣṭaṃ khaṃ śabdavargāvabhāsakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासारन्धविशिष्टं तद् ब्रूत केन निवार्यते । तददृष्टावरुद्धं वा तदप्यन्यत्र किं कृतम्

nāsārandhaviśiṣṭaṃ tad brūta kena nivāryate / tadadṛṣṭāvaruddhaṃ vā tadapyanyatra kiṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तं गृह्णाति नातोद्ये शप्तं केनापि दस्युना । युक्त्यगम्ये ऽपि सद्वाक्यात् प्रतीतिरौपद्रवा

prāptaṃ gṛhṇāti nātodye śaptaṃ kenāpi dasyunā / yuktyagamye 'pi sadvākyāt pratītiraupadravā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मितार्थादमितार्थस्य ज्यायस्त्वमिति सूरयः । व्योमप्रभञ्जनाग्न्यम्बु- भूमयो भूतपञ्चकम्

mitārthādamitārthasya jyāyastvamiti sūrayaḥ / vyomaprabhañjanāgnyambu- bhūmayo bhūtapañcakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दाद्येकोत्तरगुणम् अवकाशादिवृत्तिमत् । धूननज्वलनप्लाव- खरत्वावेदिनो गुणाः

śabdādyekottaraguṇam avakāśādivṛttimat / dhūnanajvalanaplāva- kharatvāvedino guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दा वाय्वादिषु व्योम्नि सवर्णप्रतिशब्दगाः । व्यूहो ऽवकाशदानं च पक्तिसंग्रहधारणाः

śabdā vāyvādiṣu vyomni savarṇapratiśabdagāḥ / vyūho 'vakāśadānaṃ ca paktisaṃgrahadhāraṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुव्योमहुताशाम्बु- धरणीनां च वृत्तयः । शब्दः खगुण एवेति तदन्यत्रोपलब्धितः

vāyuvyomahutāśāmbu- dharaṇīnāṃ ca vṛttayaḥ / śabdaḥ khaguṇa eveti tadanyatropalabdhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रुवते भगवन् केचित् सर्वभूतगुणः कथम् । क्वान्यत्र श्रवणाकाशे कथमन्यत्र तद्गुणः

bruvate bhagavan kecit sarvabhūtaguṇaḥ katham / kvānyatra śravaṇākāśe kathamanyatra tadguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परेष्टादाश्रयात्तत्र निर्णेतानुभवो नृणाम् । कदाचित्कर्णमूले ऽपि संविदित्यथ मन्यसे

pareṣṭādāśrayāttatra nirṇetānubhavo nṛṇām / kadācitkarṇamūle 'pi saṃvidityatha manyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रवृत्तिवदस्यापि परिणामो ऽस्तु का क्षतिः । आगमाध्यक्षविहता हेतवो नार्थसाधकाः

śrotravṛttivadasyāpi pariṇāmo 'stu kā kṣatiḥ / āgamādhyakṣavihatā hetavo nārthasādhakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालात्ययापदिष्टत्वाद् इति न्यायविदो विदुः । इत्यपि स्थितमेवायं गन्धो ऽप्यस्तु नभोगुणः

kālātyayāpadiṣṭatvād iti nyāyavido viduḥ / ityapi sthitamevāyaṃ gandho 'pyastu nabhoguṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येन केतकपुष्पादेर् वैकृष्ट्ये ऽप्युपलभ्यते । इति पञ्चसु शब्दो ऽयं स्पर्शो भूतचतुष्टये

yena ketakapuṣpāder vaikṛṣṭye 'pyupalabhyate / iti pañcasu śabdo 'yaṃ sparśo bhūtacatuṣṭaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशीतोष्णो महीवाय्वोः शीतोष्णौ वारितेजसोः । भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा

aśītoṣṇo mahīvāyvoḥ śītoṣṇau vāritejasoḥ / bhāsvadagnau jale śuklaṃ kṣitau śuklādyanekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपं त्रिषु रसो ऽम्भःसु मधुरः षड्विधः क्षितौ । गन्धः क्षितावसूरभिः सुरभिश्च मतो बुधैः

rūpaṃ triṣu raso 'mbhaḥsu madhuraḥ ṣaḍvidhaḥ kṣitau / gandhaḥ kṣitāvasūrabhiḥ surabhiśca mato budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहे ऽस्थिमांसकेशत्वङ्- नखदन्तेषु चावनिः । मूत्ररक्तकफस्वेद- शुक्रादौ वारि संस्थितम्

dehe 'sthimāṃsakeśatvaṅ- nakhadanteṣu cāvaniḥ / mūtraraktakaphasveda- śukrādau vāri saṃsthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदि पक्तौ दृशोः पित्ते तेजस्तद्धर्मदर्शनात् । प्राणादिवृत्तिभेदेन नभस्वानुक्त एव ते

hṛdi paktau dṛśoḥ pitte tejastaddharmadarśanāt / prāṇādivṛttibhedena nabhasvānukta eva te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्ववृत्त्यनुषङ्गेण खं समस्तासु नाडिषु । प्रयोक्त्र्यादिमहीप्रान्तम् एतदण्वर्थसाधनम्

garvavṛttyanuṣaṅgeṇa khaṃ samastāsu nāḍiṣu / prayoktryādimahīprāntam etadaṇvarthasādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यात्मनियतं भोग- भेदतो व्यवसीयते । सर्वतो युगपद्वृत्तेर् अनुत्पादादसर्वगम् । भिन्नजातीयमप्येक- फलं दीपाङ्गवस्तुवत्

pratyātmaniyataṃ bhoga- bhedato vyavasīyate / sarvato yugapadvṛtter anutpādādasarvagam / bhinnajātīyamapyeka- phalaṃ dīpāṅgavastuvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यातिवाहिकमिदं वपुरस्य जन्तोश् चित्सङ्गचिद्गहनगर्भविवर्ति लेशात् । नैतावतालमिति भौवनतत्त्वपङ्क्तिम् आधारदेहविषयाभ्युदयाय वक्ष्ये

ityātivāhikamidaṃ vapurasya jantoś citsaṅgacidgahanagarbhavivarti leśāt / naitāvatālamiti bhauvanatattvapaṅktim ādhāradehaviṣayābhyudayāya vakṣye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.