Mrgendratantra, Vidyapada 1 - 7.23 1.2.24

* चिज्ज्ञानं ग्रहीतृरूपं संवेदनम्

* cijjñānaṃ grahītṛrūpaṃ saṃvedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सा चित् व्यञ्जकस्य व्यक्तिहेतोः कर्मणो व्यापारस्य योगसंग्रहणादेर् यदि वा कर्मणो ग्राह्यस्य घटपटादेर् आदिग्रहणात् करणस्य चक्षुरादेः सहकारिण आलोकादेश् चानतिस्थैर्यात् प्रतिक्षणम् उत्पद्यमानैव व्यज्यते प्रकटीभवति

* sā cit vyañjakasya vyaktihetoḥ karmaṇo vyāpārasya yogasaṃgrahaṇāder yadi vā karmaṇo grāhyasya ghaṭapaṭāder ādigrahaṇāt karaṇasya cakṣurādeḥ sahakāriṇa ālokādeś cānatisthairyāt pratikṣaṇam utpadyamānaiva vyajyate prakaṭībhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अयम् अर्थः वक्ष्चमाणसत्कार्यवाददृशा अभिव्यक्तितिरोभावभाजां भावानां व्यापारभेदेन अवस्थादेशकालादिभेदेन चानतिस्थैर्यात् तज्ज्ञानम् अपि तत्तदुपाधिभेदान् मुहुर्मुहुर् व्यज्यमानं क्षणिकं तद् एव च प्रमणम् इति परे मन्यन्ते

* ayam arthaḥ vakṣcamāṇasatkāryavādadṛśā abhivyaktitirobhāvabhājāṃ bhāvānāṃ vyāpārabhedena avasthādeśakālādibhedena cānatisthairyāt tajjñānam api tattadupādhibhedān muhurmuhur vyajyamānaṃ kṣaṇikaṃ tad eva ca pramaṇam iti pare manyante

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् आहुः नित्यं प्रमाणं नैवास्ति प्रामाण्याद् वस्तुसंगतेः

* tad āhuḥ nityaṃ pramāṇaṃ naivāsti prāmāṇyād vastusaṃgateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ज्ञेयानित्यतया तस्या अध्रौव्यात् क्रमजन्मनः इति

* jñeyānityatayā tasyā adhrauvyāt kramajanmanaḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* चिद् एव हि क्षणिका तत्तदर्थप्रकाशरूपानुभवसिद्धा न त्व् एतातिरिक्त आत्मा विद्यते संवेदनव्यतिरिक्तस्य भेदेनाप्रतिभासनात्

* cid eva hi kṣaṇikā tattadarthaprakāśarūpānubhavasiddhā na tv etātirikta ātmā vidyate saṃvedanavyatiriktasya bhedenāpratibhāsanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथाहुः एकम् एवेदं संविद्रूपं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्तं पश्यामः तत्र यथेष्ठं संज्ञाः क्रियन्ताम् इति

* yathāhuḥ ekam evedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ paśyāmaḥ tatra yatheṣṭhaṃ saṃjñāḥ kriyantām iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* संवेदन एव क्षणिके जलधाराप्रवाहवत् सदृशपरापरोत्पत्तिभ्रमाद् विकल्पेन स्थैर्यम् अध्यारोप्यत इत्य् अविद्याजनिता सेयम् आत्मदृष्टिः

* saṃvedana eva kṣaṇike jaladhārāpravāhavat sadṛśaparāparotpattibhramād vikalpena sthairyam adhyāropyata ity avidyājanitā seyam ātmadṛṣṭiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् उक्तं मिथ्याध्यारोपहानार्थं यत्नो ऽसत्य् अपि भोक्तरि इति

* tad uktaṃ mithyādhyāropahānārthaṃ yatno 'saty api bhoktari iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* आत्मग्रहे हि सति तद् अन्यत्र परत्वाभिमानात् स्वपरभेदः ततश् च रागद्वेषाद्यनर्थोद्भवादात्मग्रहो बन्ध इति भगवता सुगतेन नैरात्म्यभावनोपदिष्टा

* ātmagrahe hi sati tad anyatra paratvābhimānāt svaparabhedaḥ tataś ca rāgadveṣādyanarthodbhavādātmagraho bandha iti bhagavatā sugatena nairātmyabhāvanopadiṣṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् उक्तम् आत्मनि सति परसंज्ञा स्वपरविभागात् परिग्रहद्वेषौ

* yad uktam ātmani sati parasaṃjñā svaparavibhāgāt parigrahadveṣau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अनयोः संप्रतिबद्धाः सर्वे दोषाः प्रजायन्त इति

* anayoḥ saṃpratibaddhāḥ sarve doṣāḥ prajāyanta iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चाभ्युपगतस्याप्य् आत्मनो नित्यत्वं घटते यत् सत् तत् सर्वं क्षणिकम् अक्षणिकस्य क्रमयौगपद्याभ्याम् अर्थक्रियानुपपत्तेः सत्ताया एवासिद्धत्वात्

* na cābhyupagatasyāpy ātmano nityatvaṃ ghaṭate yat sat tat sarvaṃ kṣaṇikam akṣaṇikasya kramayaugapadyābhyām arthakriyānupapatteḥ sattāyā evāsiddhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् आहुः अर्थक्रियासमर्थं यत् तद् अत्र परमार्थसत्

* tad āhuḥ arthakriyāsamarthaṃ yat tad atra paramārthasat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* असन्तो ऽक्षणिकास् तस्मात् क्रमाक्रमविरोधतः इति

* asanto 'kṣaṇikās tasmāt kramākramavirodhataḥ iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा हि नित्यो भावः क्रमेण वार्थक्रियां कुर्याद् युगपद् वा

* tathā hi nityo bhāvaḥ krameṇa vārthakriyāṃ kuryād yugapad vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न तस्य तावत् क्रमेण करणम् उपपद्यते यस्माद् अयम् अप्रच्युतो ऽनुत्पन्नस्थिरैकस्वभावः

* na tasya tāvat krameṇa karaṇam upapadyate yasmād ayam apracyuto 'nutpannasthiraikasvabhāvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* स च कालान्तरनिर्वर्त्याम् अर्थक्रियां तदानीम् एव किं न करोति न ह्य् असाव् अवसरान्तरकरणीयं स्वभावान्तरेण कुर्यात् स्वभावस्यैकरूपत्वात् स्वभावान्यथाभावे हि तद्वतो ऽपि तदव्यतिरेकाद् विनाशस् ततश् चानित्यत्वम्

* sa ca kālāntaranirvartyām arthakriyāṃ tadānīm eva kiṃ na karoti na hy asāv avasarāntarakaraṇīyaṃ svabhāvāntareṇa kuryāt svabhāvasyaikarūpatvāt svabhāvānyathābhāve hi tadvato 'pi tadavyatirekād vināśas tataś cānityatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथोच्यते स पदार्थो ऽर्थक्रियां करोत्य् एव यदि सहकारिणो ऽस्य संनिहिताः स्युः तदसंनिधानाद् अकुर्वाणस्य नास्योपालम्भयोग्यत्वम् इति

* athocyate sa padārtho 'rthakriyāṃ karoty eva yadi sahakāriṇo 'sya saṃnihitāḥ syuḥ tadasaṃnidhānād akurvāṇasya nāsyopālambhayogyatvam iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नैवं सहकारिणो ऽस्याकिंचित्कराश् चेत् किम् अर्थं तान् अपेक्षते

* naivaṃ sahakāriṇo 'syākiṃcitkarāś cet kim arthaṃ tān apekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* किंचित्करत्वे तु यत् तत् किंचित् कुर्वन्ति तत् ततो ऽव्यतिरिक्तं व्यतिरिक्तं वा व्यतिरिक्तकरणे किं तस्य तदपेक्षया तदव्यतिरिक्तकरणे स एव सहकारिभिः क्रियत इत्य् आयातम्

* kiṃcitkaratve tu yat tat kiṃcit kurvanti tat tato 'vyatiriktaṃ vyatiriktaṃ vā vyatiriktakaraṇe kiṃ tasya tadapekṣayā tadavyatiriktakaraṇe sa eva sahakāribhiḥ kriyata ity āyātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चास्थिरस्य करणम् उपपन्नं तत्स्वभावस्य सतः स्वहेतुभ्य एवोत्पत्तेः कृतस्य च कर्तुम् अशक्यत्वात्

* na cāsthirasya karaṇam upapannaṃ tatsvabhāvasya sataḥ svahetubhya evotpatteḥ kṛtasya ca kartum aśakyatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ स्थिरस्वभावस्यास्य सहकारिणो ऽतिशयाधानं कुर्वन्ति येन कालान्तरे ऽर्थक्रियां करोतीति

* atha sthirasvabhāvasyāsya sahakāriṇo 'tiśayādhānaṃ kurvanti yena kālāntare 'rthakriyāṃ karotīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एतद् अप्य् असद् यस्माद् अनाहितातिशयात् स्वभावाद् आहितातिशयो ऽन्य एवेति स्थिरैकस्वभावतैव त्रुट्यति

* etad apy asad yasmād anāhitātiśayāt svabhāvād āhitātiśayo 'nya eveti sthiraikasvabhāvataiva truṭyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा हि सहकारिभ्यो ऽतिशयोत्पत्तौ स पूर्वोत्पन्नानाहितातिशयस्व भावः स्वत एव विनष्टो ऽभ्युपगन्तव्यः

* tathā hi sahakāribhyo 'tiśayotpattau sa pūrvotpannānāhitātiśayasva bhāvaḥ svata eva vinaṣṭo 'bhyupagantavyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तस्यानश्वरस्वभावत्वेन नाशहेतोर् अपि तत्राकिंचित्करत्वात् विनश्वरोद्भवस्वभावत्वे वा वैयर्थ्यात् तस्य च स्वभावस्याविशेषात् प्रतिक्षणम् इति क्षणिकता

* tasyānaśvarasvabhāvatvena nāśahetor api tatrākiṃcitkaratvāt vinaśvarodbhavasvabhāvatve vā vaiyarthyāt tasya ca svabhāvasyāviśeṣāt pratikṣaṇam iti kṣaṇikatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् एवं न नित्यस्य क्रमेणार्थक्रिया

* tad evaṃ na nityasya krameṇārthakriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नापि युगपत् करणम् उपपद्यते यस्माद् यौगपद्येन निर्वर्तितार्थक्रियो ऽपि तस्मात् स्वभावान् न विरमेत् स्थिरैकस्वभावत्वात् स्वभावविरतौ स्वभावहानिः क्षणिकत्वम् एव

* nāpi yugapat karaṇam upapadyate yasmād yaugapadyena nirvartitārthakriyo 'pi tasmāt svabhāvān na viramet sthiraikasvabhāvatvāt svabhāvaviratau svabhāvahāniḥ kṣaṇikatvam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ नास्य स्वभावान्तरयोगः किंतु न करोत्य् एवायं कार्यस्य त्व् अयं विपाकः कृतस्य यत् कर्तुम् अशक्यत्वम् एव

* atha nāsya svabhāvāntarayogaḥ kiṃtu na karoty evāyaṃ kāryasya tv ayaṃ vipākaḥ kṛtasya yat kartum aśakyatvam eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् अप्य् अयुक्तं तस्य तावद् अर्थक्रियाम् अकुर्वतो ऽस्यैव सत्ताया एव दुर्लभत्वात् अर्थक्रियासमर्थं यत् तद् अत्र परमार्थसत् इत्य् उक्तत्वात्

* tad apy ayuktaṃ tasya tāvad arthakriyām akurvato 'syaiva sattāyā eva durlabhatvāt arthakriyāsamarthaṃ yat tad atra paramārthasat ity uktatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अर्थक्रियाकरणलक्षणात् स्वभावात् तदकरणात्मकस्वभावो ऽन्य एवेति कथम् अस्य न स्वभावान्तरयोगः

* arthakriyākaraṇalakṣaṇāt svabhāvāt tadakaraṇātmakasvabhāvo 'nya eveti katham asya na svabhāvāntarayogaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यदि च यौगपद् येनापि कुर्वन्न् अनवरतं करोति तदा स्वभावाविशेषात् सर्वदा सर्वार्थक्रियाकरणप्रसङ्ग इति क्षणिकम् एवेदं संवेदनं युक्तं न तु तद्व्यतिरिक्तनित्यात्मसिद्धिर् इति पूर्वः पक्षः

* yadi ca yaugapad yenāpi kurvann anavarataṃ karoti tadā svabhāvāviśeṣāt sarvadā sarvārthakriyākaraṇaprasaṅga iti kṣaṇikam evedaṃ saṃvedanaṃ yuktaṃ na tu tadvyatiriktanityātmasiddhir iti pūrvaḥ pakṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.