Mrgendratantra, Vidyapada 1 - 7.23 1.3.1

* अथशब्दोऽधिकारार्थः

* athaśabdo'dhikārārthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अत्र हि पतिपदार्थपरीक्षाधिक्रियत इत्यर्थः

* atra hi patipadārthaparīkṣādhikriyata ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अत्र च तनुकरणभुवनादीनां भावानां संनिवेशविशिष्टत्वेन कार्यत्वं बुद्ध्वा अनुमानेनैषां बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वं प्रतीयत इति तात्पर्यम्

* atra ca tanukaraṇabhuvanādīnāṃ bhāvānāṃ saṃniveśaviśiṣṭatvena kāryatvaṃ buddhvā anumānenaiṣāṃ buddhimatkartṛpūrvakatvaṃ pratīyata iti tātparyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु देहस्यैव तावत्कार्यत्वम् असिद्धं नहि क्वचित् कदाचिद् देहः केनचित् क्रियमाणो दृष्टः

* nanu dehasyaiva tāvatkāryatvam asiddhaṃ nahi kvacit kadācid dehaḥ kenacit kriyamāṇo dṛṣṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सत्यं केनचित् क्रियमाणत्वं देहस्य न दृष्टम् इति कर्तृदर्शनापह्नवो न युक्तः तस्यानुमेयत्वेन दर्शनाविषयत्वात्

* satyaṃ kenacit kriyamāṇatvaṃ dehasya na dṛṣṭam iti kartṛdarśanāpahnavo na yuktaḥ tasyānumeyatvena darśanāviṣayatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* देहस्य तु क्रियमाणत्वं कथं न दृष्टम् अभूत्वा भावित्वम् एव हि कार्यत्वं तच् च देहस्योपलभ्यत एव

* dehasya tu kriyamāṇatvaṃ kathaṃ na dṛṣṭam abhūtvā bhāvitvam eva hi kāryatvaṃ tac ca dehasyopalabhyata eva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा हि शुक्रशोणितकललाद्युपादानात् दिह उपचये इति धात्वर्थगत्या प्रतिमासोपचीयमानो गर्भस्थो देहः प्रतीयते इति कथम् एष कार्यत्वम् अतिक्रामेत्

* tathā hi śukraśoṇitakalalādyupādānāt diha upacaye iti dhātvarthagatyā pratimāsopacīyamāno garbhastho dehaḥ pratīyate iti katham eṣa kāryatvam atikrāmet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* किं च संनिवेशविशेषवत्त्वाद् विनश्वरत्वाच् च देहादेः कार्यत्वम् अपह्नोतुम् अशक्यम्

* kiṃ ca saṃniveśaviśeṣavattvād vinaśvaratvāc ca dehādeḥ kāryatvam apahnotum aśakyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् यत् संनिवेशविशेषवद् विनश्वरं तत् तत् कार्यं यथा घटादि

* yad yat saṃniveśaviśeṣavad vinaśvaraṃ tat tat kāryaṃ yathā ghaṭādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा चैते देहादयः पदार्थाः तस्माद् एतेऽपि कार्याः

* tathā caite dehādayaḥ padārthāḥ tasmād ete'pi kāryāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एवं च सति देहादि वस्तुजातं धर्मि बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकम् इति साध्यो धर्मः कार्यत्वात्

* evaṃ ca sati dehādi vastujātaṃ dharmi buddhimatkartṛpūrvakam iti sādhyo dharmaḥ kāryatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् यत् कार्यं तत् तद् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकं दृष्टं यथा रथादि

* yad yat kāryaṃ tat tad buddhimatkartṛpūrvakaṃ dṛṣṭaṃ yathā rathādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यत् तु नैवंविधं न तत् कार्यं यथात्मादि

* yat tu naivaṃvidhaṃ na tat kāryaṃ yathātmādi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु घुणाक्षरे कार्ये ऽपि न बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वम् अस्तीत्य् अनैकान्तिकः कार्यत्वहेतुः

* nanu ghuṇākṣare kārye 'pi na buddhimatkartṛpūrvakatvam astīty anaikāntikaḥ kāryatvahetuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नैवं तत्र कार्यताया एवानन्वयात्

* naivaṃ tatra kāryatāyā evānanvayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथेष्टसंचारमात्र एव किल घुणस्य कर्तृता ननु विशिष्टसंनिवेशाक्षरनिर्मितौ

* yatheṣṭasaṃcāramātra eva kila ghuṇasya kartṛtā nanu viśiṣṭasaṃniveśākṣaranirmitau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* स तु संनिवेशस् तथा अन्यथास्य परिसर्पतः स्वभावत एवोपपद्यते

* sa tu saṃniveśas tathā anyathāsya parisarpataḥ svabhāvata evopapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु तद्भावे भावात् तदभावे चाभावात् घुणकर्तृकम् एवाक्षरम्

* nanu tadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvāt ghuṇakartṛkam evākṣaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद्येवं तत् तथाचारित्वे भावात् अतथाचारित्वे चाक्षरस्यानभिव्यक्तेर् अव्यवधानेन घुणाक्षरस्य बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वम् अस्तीति कुतः कार्यत्वहेतोरनैकान्तिकत्वम्

* yadyevaṃ tat tathācāritve bhāvāt atathācāritve cākṣarasyānabhivyakter avyavadhānena ghuṇākṣarasya buddhimatkartṛpūrvakatvam astīti kutaḥ kāryatvahetoranaikāntikatvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चायम् अकृष्टजातैः शाल्यादिभिर् वनद्रुमादिभिर् वानैकान्तिकः तेषु कर्त्रभावस्यानिश्चयात् तेषां च पक्षीभूतत्वात्

* na cāyam akṛṣṭajātaiḥ śālyādibhir vanadrumādibhir vānaikāntikaḥ teṣu kartrabhāvasyāniścayāt teṣāṃ ca pakṣībhūtatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नन्वसिद्धव्याप्तिकस्य पक्षीकरणमात्रेण यदि हेत्वाभासानां निरासस्तर्हि न केचन हेतवो हेत्वाभासाः

* nanvasiddhavyāptikasya pakṣīkaraṇamātreṇa yadi hetvābhāsānāṃ nirāsastarhi na kecana hetavo hetvābhāsāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* भवेद् एतद् यद्ययं कार्यत्वहेतुर् असिद्धव्याप्तिकः स्यात्

* bhaved etad yadyayaṃ kāryatvahetur asiddhavyāptikaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यावता दृष्टान्तीकृतदृष्टकर्तृकघटादिव्यतिरिक्तास् त्रैलोक्योदरवर्तिनस् तनुकरणभुवनादयो भावा धर्मिणः कर्तृपूर्वकाः कार्यत्वाद् उपलभ्यमानकर्तृकघटादिवद् इत्यनुमाने क्रियमाणे किम् अन्यद् अवशिष्यते यत्र कार्यत्वस्य व्याप्तिर्न सिद्धा स्यात्

* yāvatā dṛṣṭāntīkṛtadṛṣṭakartṛkaghaṭādivyatiriktās trailokyodaravartinas tanukaraṇabhuvanādayo bhāvā dharmiṇaḥ kartṛpūrvakāḥ kāryatvād upalabhyamānakartṛkaghaṭādivad ityanumāne kriyamāṇe kim anyad avaśiṣyate yatra kāryatvasya vyāptirna siddhā syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु चात्रानुमाने य एव घटादिर् दृष्टान्ते धर्मी स दृष्टकर्तृकत्वान् न तावत् सिषाधीयषितेश्वरनिर्वर्त्यः तस्य तु कुम्भकारकार्यत्वेनेशस्यासर्वकर्तृत्वम् अथेश्वरकर्तृत्वं दृष्टान्तधर्मिणो घटादेरिष्टं तत्साध्यभ्रष्टो दृष्टान्तः प्रतीतिबाधश्च

* nanu cātrānumāne ya eva ghaṭādir dṛṣṭānte dharmī sa dṛṣṭakartṛkatvān na tāvat siṣādhīyaṣiteśvaranirvartyaḥ tasya tu kumbhakārakāryatveneśasyāsarvakartṛtvam atheśvarakartṛtvaṃ dṛṣṭāntadharmiṇo ghaṭāderiṣṭaṃ tatsādhyabhraṣṭo dṛṣṭāntaḥ pratītibādhaśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न हि घटादिकम् अर्थं कुलालाद्यन्वयव्यतिरेकानुविधायिनम् ईश्वरकर्तृकत्वेन कश्चिद् अप्यवैति

* na hi ghaṭādikam arthaṃ kulālādyanvayavyatirekānuvidhāyinam īśvarakartṛkatvena kaścid apyavaiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* विरुद्धश्चायं हेतुः यादृशो हि घटादेः कर्ता कुलालादिः क्लेशादिभाग् अनीशो विनश्वरश्च तादृक् जगतोऽपि कर्ता प्राप्नोति

* viruddhaścāyaṃ hetuḥ yādṛśo hi ghaṭādeḥ kartā kulālādiḥ kleśādibhāg anīśo vinaśvaraśca tādṛk jagato'pi kartā prāpnoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् उक्तं जैमिनीयैः । * कुम्भकाराद्यधिष्ठानं घटादौ यदि चेष्यते । * नेश्वराधिष्ठितत्वं स्याद् अस्ति चेत् साध्यहीनता

* tad uktaṃ jaiminīyaiḥ / * kumbhakārādyadhiṣṭhānaṃ ghaṭādau yadi ceṣyate / * neśvarādhiṣṭhitatvaṃ syād asti cet sādhyahīnatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा सिद्धे च दृष्टान्ते भवेद्धेतोर् विरुद्धता । * अनीश्वरविनाश्यादिकर्तृकत्वं प्रसज्यते

* tathā siddhe ca dṛṣṭānte bhaveddhetor viruddhatā / * anīśvaravināśyādikartṛkatvaṃ prasajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* स्याद् एष सर्वदोषावकाशो यद्य् अस्माभिर् असर्वविषयम् ईश्वराधिष्ठानम् उपगम्यते यावता ये ऽपि तु कुम्भादीनां कर्तारः कुलालादयस् ते ऽपि तत्प्रत्यवेक्षणानुगृहीतशक्तयस् तत्तत्कार्यनिर्वर्तनसमर्था भवन्तीति ब्रूमः

* syād eṣa sarvadoṣāvakāśo yady asmābhir asarvaviṣayam īśvarādhiṣṭhānam upagamyate yāvatā ye 'pi tu kumbhādīnāṃ kartāraḥ kulālādayas te 'pi tatpratyavekṣaṇānugṛhītaśaktayas tattatkāryanirvartanasamarthā bhavantīti brūmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु कुत्रैतत् दृष्टं यत् कुलालतन्तुवायादिसद्भावे भावात् तदभावे चाभावाद् अपि घटादि कार्यजातम् ईश्वराधिष्ठितमिति

* nanu kutraitat dṛṣṭaṃ yat kulālatantuvāyādisadbhāve bhāvāt tadabhāve cābhāvād api ghaṭādi kāryajātam īśvarādhiṣṭhitamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* कुत्र वा न दृष्टं किं न श्रुतं भगवता स्वयम् आदिष्टं सर्वजनप्रसिद्धेष्वपि शास्त्रेषूद्धुष्यमाणं भवद्भिः

* kutra vā na dṛṣṭaṃ kiṃ na śrutaṃ bhagavatā svayam ādiṣṭaṃ sarvajanaprasiddheṣvapi śāstreṣūddhuṣyamāṇaṃ bhavadbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* गामाविश्य च भूतानि धारयाम्य् अहम् ओजसा । * पुष्णामि चौषधीः सर्वाः सोमो भूत्वा रसात्मकः

* gāmāviśya ca bhūtāni dhārayāmy aham ojasā / * puṣṇāmi cauṣadhīḥ sarvāḥ somo bhūtvā rasātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न तदस्ति विना यत्स्यान्मया भूतं चराचरम्

* na tadasti vinā yatsyānmayā bhūtaṃ carācaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति श्रुताव् अपि

* iti śrutāv api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यो रुद्रो ऽग्नौ यो ऽप्सु य ओषधीषु यो रुद्रो विश्वा भुवनाविवेश । * इति

* yo rudro 'gnau yo 'psu ya oṣadhīṣu yo rudro viśvā bhuvanāviveśa / * iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अत एव भवदुद्भावितः प्रतीतिविरोधोऽपि निरस्तः अज्ञो जन्तुरनीशोऽयमात्मनः सुखदुःखयोः

* ata eva bhavadudbhāvitaḥ pratītivirodho'pi nirastaḥ ajño janturanīśo'yamātmanaḥ sukhaduḥkhayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ईश्वरप्रेरितो गच्छेत्स्वर्गं वा श्वभ्रमेव वा

* īśvaraprerito gacchetsvargaṃ vā śvabhrameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इत्येवंविधायाः प्रत्युत प्रतीतेः सिद्धत्वात्

* ityevaṃvidhāyāḥ pratyuta pratīteḥ siddhatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चायं विरुद्धो हेतुर् विपर्ययव्याप्त्यभावात् दृष्टान्तधर्मिणि घटादौ स्वसाध्येन बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वेन व्याप्तेः सिद्धत्वात् बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वविरहिणो विपक्षाद् आत्मादेर् व्यावृत्तत्वात्

* na cāyaṃ viruddho hetur viparyayavyāptyabhāvāt dṛṣṭāntadharmiṇi ghaṭādau svasādhyena buddhimatkartṛpūrvakatvena vyāpteḥ siddhatvāt buddhimatkartṛpūrvakatvavirahiṇo vipakṣād ātmāder vyāvṛttatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* स विरुद्ध उच्यते यः सपक्षनिवृत्तोऽपि विपक्षमेव व्याप्नोति यथा नित्यः शब्दः कृतकत्वादिति

* sa viruddha ucyate yaḥ sapakṣanivṛtto'pi vipakṣameva vyāpnoti yathā nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वं च घटस्य कुम्भकारकार्यत्वात् सिद्धमिति का साध्यभ्रष्टता

* buddhimatkartṛpūrvakatvaṃ ca ghaṭasya kumbhakārakāryatvāt siddhamiti kā sādhyabhraṣṭatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न च सर्व एव दृष्टान्तधर्माः साध्यधर्मिणि क्वाप्यनुमाने भवन्ति येनानीश्वरविनाश्यादिकर्तृकत्वप्रसङ्गः स्यात्

* na ca sarva eva dṛṣṭāntadharmāḥ sādhyadharmiṇi kvāpyanumāne bhavanti yenānīśvaravināśyādikartṛkatvaprasaṅgaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा हि नित्यः शब्दः कृतकत्वात् घटादिवद् इत्यत्रापि शब्दस्य कुम्भकारकार्यत्वरौहित्यपारिवर्तुल्यादयो घटधर्माः किमिति न भवन्तीति भवद्भिर्वक्तव्यमिति न किंचिदेतत्

* tathā hi nityaḥ śabdaḥ kṛtakatvāt ghaṭādivad ityatrāpi śabdasya kumbhakārakāryatvarauhityapārivartulyādayo ghaṭadharmāḥ kimiti na bhavantīti bhavadbhirvaktavyamiti na kiṃcidetat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नन्वेते कार्यत्वसंनिवेशादिमत्त्वादयो हेतवः कार्यस्यानेककर्तृतामपि साधयन्तीति धर्मिस्वरूपविपरीतसाधनत्वाद् विरुद्धाः

* nanvete kāryatvasaṃniveśādimattvādayo hetavaḥ kāryasyānekakartṛtāmapi sādhayantīti dharmisvarūpaviparītasādhanatvād viruddhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तथा च मण्डनः । * संनिवेशादिमत् सर्वं बुद्धिमद्धेतुमद्यदि । * प्रसिद्धसंनिवेशादेर् एककारणता कुतः

* tathā ca maṇḍanaḥ / * saṃniveśādimat sarvaṃ buddhimaddhetumadyadi / * prasiddhasaṃniveśāder ekakāraṇatā kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* रथाद्यवयवा नानातक्षनिर्मापिता अपि । * दृश्यन्ते जगति प्राय उपकार्योपकारकाः

* rathādyavayavā nānātakṣanirmāpitā api / * dṛśyante jagati prāya upakāryopakārakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तद् अप्ययुक्तं रथादीनां कार्याणाम् अनेकतक्षविरचितानामपि एकस्थपतीच्छानुवर्तनं विना निष्पत्त्यदर्शनात्

* tad apyayuktaṃ rathādīnāṃ kāryāṇām anekatakṣaviracitānāmapi ekasthapatīcchānuvartanaṃ vinā niṣpattyadarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तदेवं कार्यत्वहेतुना जगतो बुद्धिमत्कर्तृपूर्वकत्वसिद्धौ यो ऽसौ तत्तद्वैचित्र्यसंपादिकेच्छाज्ञानक्रियाशक्तियुक्तः कर्ता स इत्य् अस्मदादिकार्यविलक्षणक्षित्यादिकार्यविशेषजनककारणविशेषावगमो युक्तः

* tadevaṃ kāryatvahetunā jagato buddhimatkartṛpūrvakatvasiddhau yo 'sau tattadvaicitryasaṃpādikecchājñānakriyāśaktiyuktaḥ kartā sa ity asmadādikāryavilakṣaṇakṣityādikāryaviśeṣajanakakāraṇaviśeṣāvagamo yuktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न चैतद् अप्रसिद्धं यस्माद्वैशिष्ट्यं कार्यवैशिष्ट्याद् दृष्टं लोकस्थिताव् अपि लोकव्यवहारेऽपि विशिष्टं कार्यं दृष्ट्वा विशिष्टमेव कारणम् अनुमीयते यया विचित्रभावनादिवस्तुचित्रलेपादिकलाकलापस्यामुख्यतां मध्यत्वम् अनुपमसौन्दर्यसम्पदं च दृष्ट्वा तत्तत्कर्तुरपि तद्गतवैलक्षण्याद् वैशिष्ट्यमवसीयते

* na caitad aprasiddhaṃ yasmādvaiśiṣṭyaṃ kāryavaiśiṣṭyād dṛṣṭaṃ lokasthitāv api lokavyavahāre'pi viśiṣṭaṃ kāryaṃ dṛṣṭvā viśiṣṭameva kāraṇam anumīyate yayā vicitrabhāvanādivastucitralepādikalākalāpasyāmukhyatāṃ madhyatvam anupamasaundaryasampadaṃ ca dṛṣṭvā tattatkarturapi tadgatavailakṣaṇyād vaiśiṣṭyamavasīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अतश्च

* ataśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.