Library·Mrgendratantra, Vidyapada 1 - 7.23·1·1.4

Mrgendratantra, Vidyapada 1 - 7.23 1.4

* इत्थम् इत्यनेनोक्तप्रकारेण मन्त्रात्मको विग्रहो यस्य स भगवान् इत्थंविग्रहः

* ittham ityanenoktaprakāreṇa mantrātmako vigraho yasya sa bhagavān itthaṃvigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अनेनेति । * करणं च न शक्त्यन्यत्

* aneneti / * karaṇaṃ ca na śaktyanyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति प्रागुक्तेनात्मना अप्रतिहतसामर्थ्येन करणेन स्थित्यादिकार्यजातं सर्वकालं सर्वं निर्वर्तयति

* iti prāguktenātmanā apratihatasāmarthyena karaṇena sthityādikāryajātaṃ sarvakālaṃ sarvaṃ nirvartayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न परं युगपत्करोति यावद्यदा यदुपपद्यते तत्तदा करोति क्रमेणापि सर्वं कार्यं करोतीत्यर्थः

* na paraṃ yugapatkaroti yāvadyadā yadupapadyate tattadā karoti krameṇāpi sarvaṃ kāryaṃ karotītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तदुक्तं प्राक् । * क्रमाक्रमसमुत्पत्तेः क्रमाद्युत्पत्तिशक्तिमत्

* taduktaṃ prāk / * kramākramasamutpatteḥ kramādyutpattiśaktimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ प्रथमतः परमेश्वरः किं करोतीत्याह

* atha prathamataḥ parameśvaraḥ kiṃ karotītyāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तत्रेत्य् एवं स्थिते सति इत्यर्थः

* tatrety evaṃ sthite sati ityarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एकस्या एव शक्तेर् वामादिकृत्यवशाद् वामादिभेदभिन्नत्वम् इत्युक्तम्

* ekasyā eva śakter vāmādikṛtyavaśād vāmādibhedabhinnatvam ityuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सा च शक्तिः सर्वज्ञानक्रियारूपा शिववत् सर्वाणूनां विद्यत एव तेषां चानाद्यविद्यारुद्धत्वाच् छिवानुग्रहं विना न तत्समाना भवतीति प्रक्षीणकार्ममायीयबन्धानां विज्ञानकेवलानाम् अञ्जनपरिपाकाद्यनुसारेण तत्पदयोग्यानाम् अष्टकं मन्त्रकोटिसप्तकपरिवारं वामादिशक्तिनवकयुक्तं च करोति

* sā ca śaktiḥ sarvajñānakriyārūpā śivavat sarvāṇūnāṃ vidyata eva teṣāṃ cānādyavidyāruddhatvāc chivānugrahaṃ vinā na tatsamānā bhavatīti prakṣīṇakārmamāyīyabandhānāṃ vijñānakevalānām añjanaparipākādyanusāreṇa tatpadayogyānām aṣṭakaṃ mantrakoṭisaptakaparivāraṃ vāmādiśaktinavakayuktaṃ ca karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अन्येषामपि सप्तकोटिसंख्यातानां मन्त्राणाम् अनन्तेशादय एवाष्टाव् ईशितार इति वक्तुमारभते

* anyeṣāmapi saptakoṭisaṃkhyātānāṃ mantrāṇām ananteśādaya evāṣṭāv īśitāra iti vaktumārabhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद्यपि सर्वे सर्वार्थदृक्क्रियाः तथाप्येकैकस्य स्वस्वाधोवर्तिनो नियोज्या इति प्रेर्यतालक्षणमलांशावशेषाद् अधोऽवस्थितानाम् एषाम् ऊर्ध्वस्थमवेक्ष्य कलया कर्तृत्वस्य न्यूनत्वमिति परस्परविशेषः

* yadyapi sarve sarvārthadṛkkriyāḥ tathāpyekaikasya svasvādhovartino niyojyā iti preryatālakṣaṇamalāṃśāvaśeṣād adho'vasthitānām eṣām ūrdhvasthamavekṣya kalayā kartṛtvasya nyūnatvamiti parasparaviśeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तदुक्तम् । * यो हि यस्माद्गुणोत्कृष्टः स तस्माद् ऊर्ध्वमिष्यते । * इति

* taduktam / * yo hi yasmādguṇotkṛṣṭaḥ sa tasmād ūrdhvamiṣyate / * iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न केवलमेत एव विशिष्यन्ते यावत् तदधोवर्तिनो मन्त्रा अप्येवमेव परस्परविशेषभाजः

* na kevalameta eva viśiṣyante yāvat tadadhovartino mantrā apyevameva parasparaviśeṣabhājaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तानेव मन्त्रान् विशिनष्टि

* tāneva mantrān viśinaṣṭi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ते च मन्त्राः परापरमन्त्रेश्वरव्यक्तया शिवशक्त्या व्यापारिता योग्यतानुरूप्येण कदाचित्केषांचिदनुग्रहं कुर्वन्ति न तु योग्यतानपेक्षम् अतिप्रसङ्गात्

* te ca mantrāḥ parāparamantreśvaravyaktayā śivaśaktyā vyāpāritā yogyatānurūpyeṇa kadācitkeṣāṃcidanugrahaṃ kurvanti na tu yogyatānapekṣam atiprasaṅgāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तेषां सप्तकोटिसंख्यातानां मन्त्राणामर्धं प्रयोक्त्ःणाम् अनुग्रहीत्ःणां देहं शरीरम् आश्रयत्वेनापेक्षमाणम् ईश्वरमपेक्षत इति तत्सापेक्षम् आचार्याधिकरणेश्वरापेक्षम् अखिले मायीयेऽध्वनि स्वमधिकारम् अनुग्राह्यानुग्रहलक्षणं निर्वर्त्य स्थितिकालस्यान्ते मायीयस्याध्वनोऽप्युपरमसमये सेश्वरमिति मन्त्रेश्वरैः सहितं शिवसायुज्यं गच्छति

* teṣāṃ saptakoṭisaṃkhyātānāṃ mantrāṇāmardhaṃ prayoktḥṇām anugrahītḥṇāṃ dehaṃ śarīram āśrayatvenāpekṣamāṇam īśvaramapekṣata iti tatsāpekṣam ācāryādhikaraṇeśvarāpekṣam akhile māyīye'dhvani svamadhikāram anugrāhyānugrahalakṣaṇaṃ nirvartya sthitikālasyānte māyīyasyādhvano'pyuparamasamaye seśvaramiti mantreśvaraiḥ sahitaṃ śivasāyujyaṃ gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अपरस्यार्धस्य का वार्त्तेत्याह

* aparasyārdhasya kā vārttetyāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अन्यद् अपरम् अर्धमीशेष्टमिति यत्र यत्र परमेश्वरस्यानुग्रहेच्छा तत्र तत्र तदिच्छयैव विनाधिकरणेनेत्य् आचार्यलक्षणम् अधिकरणम् अनपेक्ष्यैव प्रधाना चासौ विकृतिश्चेति प्रधानविकृतिः शुद्धविद्या अस्या अधः सर्वत्र मायीये चाध्वनि स्वमधिकारं कृत्वा स्वस्याध्वनोऽनुग्रहमार्गस्य संहृतौ समाप्तौ अपैति अपवृज्यते

* anyad aparam ardhamīśeṣṭamiti yatra yatra parameśvarasyānugrahecchā tatra tatra tadicchayaiva vinādhikaraṇenety ācāryalakṣaṇam adhikaraṇam anapekṣyaiva pradhānā cāsau vikṛtiśceti pradhānavikṛtiḥ śuddhavidyā asyā adhaḥ sarvatra māyīye cādhvani svamadhikāraṃ kṛtvā svasyādhvano'nugrahamārgasya saṃhṛtau samāptau apaiti apavṛjyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तदुक्तं तत्रभवद्भिः सद्योज्योतिःपादैः । * जगति कृते तत्रार्धं मन्त्राणां शिवसमाहृतान् पुंसः । * अनुगृह्य याति हि विना दैशिकमूर्तिं प्रयुक्तमीशेन

* taduktaṃ tatrabhavadbhiḥ sadyojyotiḥpādaiḥ / * jagati kṛte tatrārdhaṃ mantrāṇāṃ śivasamāhṛtān puṃsaḥ / * anugṛhya yāti hi vinā daiśikamūrtiṃ prayuktamīśena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति

* iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इत्थं मन्त्रानुक्त्वा मन्त्रेश्वरान्वक्तुम् आह

* itthaṃ mantrānuktvā mantreśvarānvaktum āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तच् च सात्मकमाक्रम्य विश्रमायावतिष्ठते

* tac ca sātmakamākramya viśramāyāvatiṣṭhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इति अन्तर्विश्रान्ताणुसंघातं मायातत्त्वं वक्ष्यमाणं तस्माद् ग्रन्थितत्त्वतस् तद्गर्भाधिकारिणां कलाद्यारब्धशरीराणां मण्डल्यादीनां पतीनामष्टादशाधिकं शतम् अनन्तेशाद्यभिव्यक्तः परमेश्वरः करोति कलाद्यारब्धदेहत्वम् एषां करोतीत्यर्थः

* iti antarviśrāntāṇusaṃghātaṃ māyātattvaṃ vakṣyamāṇaṃ tasmād granthitattvatas tadgarbhādhikāriṇāṃ kalādyārabdhaśarīrāṇāṃ maṇḍalyādīnāṃ patīnāmaṣṭādaśādhikaṃ śatam ananteśādyabhivyaktaḥ parameśvaraḥ karoti kalādyārabdhadehatvam eṣāṃ karotītyarthaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु च । * अष्टादशाधिकं चान्यच्छतं मायाधिकारिणाम् । * विद्येश्वराणाम्

* nanu ca / * aṣṭādaśādhikaṃ cānyacchataṃ māyādhikāriṇām / * vidyeśvarāṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* इत्यादिना साक्षात् परमेश्वरानुगृहीतत्वम् एषामुक्तम् इह त्व् अनन्ताद्यभिव्यक्तस्य भगवतस् तत्करणमुच्यत इति विरोधः

* ityādinā sākṣāt parameśvarānugṛhītatvam eṣāmuktam iha tv anantādyabhivyaktasya bhagavatas tatkaraṇamucyata iti virodhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नैवं यतोऽनन्तादीनामेव कलादियोगकरणे कर्तृत्वं नतु परमेश्वरस्य । * शुद्धेऽध्वनि शिवः कर्ता प्रोक्तोऽनन्तोऽसिते प्रभुः । * इति श्रुतेः

* naivaṃ yato'nantādīnāmeva kalādiyogakaraṇe kartṛtvaṃ natu parameśvarasya / * śuddhe'dhvani śivaḥ kartā prokto'nanto'site prabhuḥ / * iti śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* स तु कलादियोगिनो भोगभुजस्तान् साक्षादनुगृह्णातीति न कश्चिद्दोषः

* sa tu kalādiyogino bhogabhujastān sākṣādanugṛhṇātīti na kaściddoṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ते ऽप्यन्येषां विनियोक्तार इत्याह

* te 'pyanyeṣāṃ viniyoktāra ityāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तानपि मण्डलिप्रभृतीन् अष्टाव् अधिष्ठाय स परमेश्वरोऽन्यानपि ब्रह्मप्रभृतीन् समलान् भुवनेशान् उत्तेजितदृक्क्रियाशक्तीन् करोतीति पूर्वेणैव सम्बन्धः

* tānapi maṇḍaliprabhṛtīn aṣṭāv adhiṣṭhāya sa parameśvaro'nyānapi brahmaprabhṛtīn samalān bhuvaneśān uttejitadṛkkriyāśaktīn karotīti pūrveṇaiva sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* किंविधान् इत्याह येभ्यः सर्वमिदं जगत् स्थावरजङ्गमलक्षणम् आविर्भवतीति शेषः

* kiṃvidhān ityāha yebhyaḥ sarvamidaṃ jagat sthāvarajaṅgamalakṣaṇam āvirbhavatīti śeṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* येषां शक्तिः कर्मनिबन्धना कर्मपाशो येषाम् उपरोधकत्वान् न निवृत्तः सकलानामेवैषां परमेश्वराद् अनुग्रहो यतः

* yeṣāṃ śaktiḥ karmanibandhanā karmapāśo yeṣām uparodhakatvān na nivṛttaḥ sakalānāmevaiṣāṃ parameśvarād anugraho yataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* न परमेतानेव करोति यावत्

* na parametāneva karoti yāvat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* पशुशास्त्राणाम् आर्हतसांख्यपाञ्चरात्रादीनां प्रणेत्ःन् अर्हत्कपिलप्रभृतींस् तदनुष्ठात्ःंश्च पशून् स्वसाध्येन तत्तच्छास्त्रोपदिष्टेन फलेन तत्साधनहेतुभिः कारकैश्च युक्तान् कालाग्निभुवनान्तं यावत्करोतीति पूर्वेणैव सम्बन्धः

* paśuśāstrāṇām ārhatasāṃkhyapāñcarātrādīnāṃ praṇetḥn arhatkapilaprabhṛtīṃs tadanuṣṭhātḥṃśca paśūn svasādhyena tattacchāstropadiṣṭena phalena tatsādhanahetubhiḥ kārakaiśca yuktān kālāgnibhuvanāntaṃ yāvatkarotīti pūrveṇaiva sambandhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथैतान्सृष्ट्वा देवः किं करोतीत्याह

* athaitānsṛṣṭvā devaḥ kiṃ karotītyāha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एतान् कारकैर् भोगसाधनैस् तत्त्वभावभुवनादिभिर् युक्तान् स्वतेजसा निजेच्छाशक्त्या सम्यगधिष्ठाय स्वार्थसिद्ध्यर्थम् इत्यात्मीयस्य व्यापारस्य सम्पत्तये यद्वा स्वैरात्मभिर् अर्थ्यत इत्यर्थो भोगापवर्गलक्षणः पुरुषार्थः तस्य निष्पत्त्यर्थं नियोजयति न तून्मत्तवत् नाप्य् अप्रयोजनं प्रयोजनानुद्देशेन मन्दस्याप्यप्रवृत्तेः नच क्रीडार्थं रागादिविरहिणस् तदसंभवात् नाप्यात्मनिमित्तं परिपूर्णत्वात्

* etān kārakair bhogasādhanais tattvabhāvabhuvanādibhir yuktān svatejasā nijecchāśaktyā samyagadhiṣṭhāya svārthasiddhyartham ityātmīyasya vyāpārasya sampattaye yadvā svairātmabhir arthyata ityartho bhogāpavargalakṣaṇaḥ puruṣārthaḥ tasya niṣpattyarthaṃ niyojayati na tūnmattavat nāpy aprayojanaṃ prayojanānuddeśena mandasyāpyapravṛtteḥ naca krīḍārthaṃ rāgādivirahiṇas tadasaṃbhavāt nāpyātmanimittaṃ paripūrṇatvāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* भूतैः प्राणिभिरविद्यावशादविदिततद्दृक्क्रियः

* bhūtaiḥ prāṇibhiravidyāvaśādaviditataddṛkkriyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तदियता सृष्टिस्थिती उक्त्वा संहारं वक्तुम् आह

* tadiyatā sṛṣṭisthitī uktvā saṃhāraṃ vaktum āha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* जाग्रदवस्थायामिव स्वापावस्थायामपि मलपरिपाकतारतम्यापेक्षया बोधनार्हान् बोधयन् रोधनार्हान् रोधनशक्त्यारुन्धन् कर्मिणां कर्माणि परिणामयन् मायाशक्तीश्च प्रसवाभिमुखीः कुर्वन् सर्वं चिदचित्तत्त्वभावभूतभुवनात्मकं यथावदवलोकयन्नास्ते

* jāgradavasthāyāmiva svāpāvasthāyāmapi malaparipākatāratamyāpekṣayā bodhanārhān bodhayan rodhanārhān rodhanaśaktyārundhan karmiṇāṃ karmāṇi pariṇāmayan māyāśaktīśca prasavābhimukhīḥ kurvan sarvaṃ cidacittattvabhāvabhūtabhuvanātmakaṃ yathāvadavalokayannāste

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद्यथेति न त्व् अस्मदादिवत् अयथावस्त्ववभासो ऽप्यस्य भवतीति वक्ष्यामः

* yadyatheti na tv asmadādivat ayathāvastvavabhāso 'pyasya bhavatīti vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* तदियता जगत्सृष्टिस्थितिध्वंसलक्षणं कृत्यत्रयमिहोक्तमिति प्रकरणोपसंहारः

* tadiyatā jagatsṛṣṭisthitidhvaṃsalakṣaṇaṃ kṛtyatrayamihoktamiti prakaraṇopasaṃhāraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.