* अथेति पशुपदार्थाद् अनन्तरमविद्या अज्ञानमञ्जनमाणवः पाश आदौ येषां ते कर्ममायारोधशक्त्याख्याः पाशाः अधुना इदानीं लेशतः संक्षेपतः कथ्यन्ते येषाम् अपगमे पशुत्वान् मुक्त्वा अणव आत्मानो जगतः पतयो भवन्ति । * तत्र शिववद् अन्यानधीनस्वातन्त्र्याभिव्यक्तिर् मुक्तात्मनां पतित्वं विद्येश्वराद्यधिकारभाजां तु पञ्चविधकृत्यकारित्वम्
* atheti paśupadārthād anantaramavidyā ajñānamañjanamāṇavaḥ pāśa ādau yeṣāṃ te karmamāyārodhaśaktyākhyāḥ pāśāḥ adhunā idānīṃ leśataḥ saṃkṣepataḥ kathyante yeṣām apagame paśutvān muktvā aṇava ātmāno jagataḥ patayo bhavanti / * tatra śivavad anyānadhīnasvātantryābhivyaktir muktātmanāṃ patitvaṃ vidyeśvarādyadhikārabhājāṃ tu pañcavidhakṛtyakāritvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अथ मुक्तेः प्राक् कुतोऽवसीयते पाशितत्वमणोरिति चेत् ज्ञानक्रिययोः सर्वार्थताव्याहतेः । * अन्यथा हि
* atha mukteḥ prāk kuto'vasīyate pāśitatvamaṇoriti cet jñānakriyayoḥ sarvārthatāvyāhateḥ / * anyathā hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* पाशरहितस्य हिपुंसो न बद्धत्वम् अबद्धस्य च किंकृतं पारतन्त्र्यं यद् अनिच्छतो ऽप्य् अस्यानिष्टप्राप्तिर् इष्टव्याघातश्च भवति । * अथ मन्यसे नास्य तत्पारतन्त्र्यं पाशकृतम् अपि तु स्वाभाविकम् इति तर्हि मुक्ताणुषु मुक्तशब्दस्य निवृत्तिः
* pāśarahitasya hipuṃso na baddhatvam abaddhasya ca kiṃkṛtaṃ pāratantryaṃ yad anicchato 'py asyāniṣṭaprāptir iṣṭavyāghātaśca bhavati / * atha manyase nāsya tatpāratantryaṃ pāśakṛtam api tu svābhāvikam iti tarhi muktāṇuṣu muktaśabdasya nivṛttiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* व्यपगतपाशे हि मुक्तशब्दो लोके प्रसिद्धः
* vyapagatapāśe hi muktaśabdo loke prasiddhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एतदेव घटयन्न् आह
* etadeva ghaṭayann āha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इयदेव तद्बद्धस्य बद्धत्वं यत्पाशितत्वे सत्यपाशितवश्यता स्वतन्त्रपरमेश्वरायत्तत्वम् इत्यर्थः
* iyadeva tadbaddhasya baddhatvaṃ yatpāśitatve satyapāśitavaśyatā svatantraparameśvarāyattatvam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* मुक्तस्य चैतावदेव तन्मुक्तत्वं यद् बद्धत्वापगमात् तद्वशित्वं स्वातन्त्र्याभिव्यक्तिः
* muktasya caitāvadeva tanmuktatvaṃ yad baddhatvāpagamāt tadvaśitvaṃ svātantryābhivyaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा हि लोकेऽपि बन्धरहितो वशी बद्धश्च वश्य इत्युच्यते
* tathā hi loke'pi bandharahito vaśī baddhaśca vaśya ityucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* किमत इत्याह
* kimata ityāha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्तस्माद्धेतोर् यद् एतदात्मन इष्टप्राप्त्यादौ पारतन्त्र्यं तद्बद्धत्वं गमयति इति शेषः
* tattasmāddhetor yad etadātmana iṣṭaprāptyādau pāratantryaṃ tadbaddhatvaṃ gamayati iti śeṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* नह्य् अबद्धस्य स्वातन्त्र्यव्याघातो भवतीति
* nahy abaddhasya svātantryavyāghāto bhavatīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न च तद् आत्मनो ऽनादिकालीनतयाज्ञानक्रियाशक्तिवन् नित्यम् एष्टव्यम् अनिष्टप्रसङ्गात्
* na ca tad ātmano 'nādikālīnatayājñānakriyāśaktivan nityam eṣṭavyam aniṣṭaprasaṅgāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथाहि
* tathāhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तस्मिन्न् आत्मनः पारतन्त्र्ये नित्येऽभ्युपगम्यमाने कदाचिदपि तदनुच्छेदान् मुक्तिसाधनकलापः परैर् अपीष्टो ज्ञानयोगादिर् अनर्थकः स्वातन्त्र्याभिव्यक्त्यभावात् सदैवात्मनो बद्धतयावस्थितेर् इत्य् अलम् अनया धिया निवार्यताम् ईदृशी संसारानुच्छित्तिहेतुर्मतिरिति भावः
* tasminn ātmanaḥ pāratantrye nitye'bhyupagamyamāne kadācidapi tadanucchedān muktisādhanakalāpaḥ parair apīṣṭo jñānayogādir anarthakaḥ svātantryābhivyaktyabhāvāt sadaivātmano baddhatayāvasthiter ity alam anayā dhiyā nivāryatām īdṛśī saṃsārānucchittiheturmatiriti bhāvaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तस्मात् स्थितम् एतत्पाशकृतं पारतन्त्र्यं पाशाश् चाञ्जनादयः
* tasmāt sthitam etatpāśakṛtaṃ pāratantryaṃ pāśāś cāñjanādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* स किलात्मा
* sa kilātmā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यदि ह्य् अणुर् अनाद्यविद्योपरुद्धचिच्छक्तिर् न भवेत् तदानीं नित्यव्यापकचिच्छक्त्यास्पदत्वे सत्यपि कथं भवावस्थायां भोगलक्षणस्यार्थस्य निष्पत्तये पशोरिदं पाशवं पशूचितं कलाद्युत्तेजनं स्वसामर्थ्यस्यान्विष्यत्य् अपेक्षते मुक्तिनिमित्तं च कथं शाम्भवं बलम् अन्वेषते नान्यथा बलं प्रतीक्षते पाशानभ्युपगमे सति स्वभावत एवामलचित्स्वरूपत्वात् तदन्वेषणस्यानर्थक्यात्
* yadi hy aṇur anādyavidyoparuddhacicchaktir na bhavet tadānīṃ nityavyāpakacicchaktyāspadatve satyapi kathaṃ bhavāvasthāyāṃ bhogalakṣaṇasyārthasya niṣpattaye paśoridaṃ pāśavaṃ paśūcitaṃ kalādyuttejanaṃ svasāmarthyasyānviṣyaty apekṣate muktinimittaṃ ca kathaṃ śāmbhavaṃ balam anveṣate nānyathā balaṃ pratīkṣate pāśānabhyupagame sati svabhāvata evāmalacitsvarūpatvāt tadanveṣaṇasyānarthakyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यतश् चावस्थाद्वये ऽप्ययं पाशवं वा पारमेश्वरं वा बलोत्तेजनमपेक्षते तस्मात् किमप्यस्यास्ति ज्ञानक्रियासंनिरोधकं यत्कृतः स्वातन्त्र्यव्याघातः
* yataś cāvasthādvaye 'pyayaṃ pāśavaṃ vā pārameśvaraṃ vā balottejanamapekṣate tasmāt kimapyasyāsti jñānakriyāsaṃnirodhakaṃ yatkṛtaḥ svātantryavyāghātaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अस्यात्मनस् तदावरणम् अञ्जनं पञ्चस्रोतसि शैवे शास्त्रे वक्ष्यमाणैर् नामभिर् अभिहितम्
* asyātmanas tadāvaraṇam añjanaṃ pañcasrotasi śaive śāstre vakṣyamāṇair nāmabhir abhihitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्तु पशुभिः पशुशास्त्रप्रणेतृभिः कदाचिदपि न बुद्धम्
* tattu paśubhiḥ paśuśāstrapraṇetṛbhiḥ kadācidapi na buddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अथ कैर् नामभिस् तच्छास्त्रेषूक्तम् इत्याह
* atha kair nāmabhis tacchāstreṣūktam ityāha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न च तदेकैकस्मिन्नात्मनि भिन्नम् अपि त्व् एकम् अनेकचिदावारकशक्तियुक्तम् इत्याह
* na ca tadekaikasminnātmani bhinnam api tv ekam anekacidāvārakaśaktiyuktam ityāha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तदावरणं चतुर्दशविधस्यापि भूतसर्गस्यैकम् एव
* tadāvaraṇaṃ caturdaśavidhasyāpi bhūtasargasyaikam eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* कस्माद् इत्यत्रैव विशेषणद्वारेण हेतुमाह अनादीति यस्माद् वक्ष्यमाणयोपपत्त्या तत् सर्वभूतानाम् अनादि न मायीयबन्धनवद् आगन्तुकम् अत एवैकम्
* kasmād ityatraiva viśeṣaṇadvāreṇa hetumāha anādīti yasmād vakṣyamāṇayopapattyā tat sarvabhūtānām anādi na māyīyabandhanavad āgantukam ata evaikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अनेकत्वे हि तस्याचेतनत्वात् कारणान्तरपूर्वकत्वेनानादित्वानुपपत्तिः
* anekatve hi tasyācetanatvāt kāraṇāntarapūrvakatvenānāditvānupapattiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न च कारणान्तरपूर्वकत्वेऽपि कलादिवत् पारम्पर्येण बन्धकत्वादनादित्वं भविष्यतीति वाच्यं यथोक्तं श्रीमत्किरणे । * यथानादिर् मलस् तस्य कर्माप्येवम् अनादिकम् । * यद्यनादि न संसिद्धं वैचित्र्यं केन हेतुना
* na ca kāraṇāntarapūrvakatve'pi kalādivat pāramparyeṇa bandhakatvādanāditvaṃ bhaviṣyatīti vācyaṃ yathoktaṃ śrīmatkiraṇe / * yathānādir malas tasya karmāpyevam anādikam / * yadyanādi na saṃsiddhaṃ vaicitryaṃ kena hetunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तस्मादनादिकं कर्म मायाप्येवं भवेत्तथा
* tasmādanādikaṃ karma māyāpyevaṃ bhavettathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इति तद्विरहिणः शिवस्येव पुनर्बन्धासंभवात्
* iti tadvirahiṇaḥ śivasyeva punarbandhāsaṃbhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्सद्भावे वा न मलरहितत्वमिति वक्ष्यामः
* tatsadbhāve vā na malarahitatvamiti vakṣyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* निबिडं घनमभेद्यमित्यर्थः
* nibiḍaṃ ghanamabhedyamityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* व्यापकानाम् आत्मनाम् आवारकत्वात् महत्
* vyāpakānām ātmanām āvārakatvāt mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* प्रत्यात्मस्थेन स्वस्वपरिणामकालापसारिणा शक्तिव्रातेन युक्तम्
* pratyātmasthena svasvapariṇāmakālāpasāriṇā śaktivrātena yuktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा चोक्तं तत्त्वत्रयनिर्णये । * मलशक्तयो विभिन्नाः प्रत्यात्मं चैव तद्गुणावरिकाः । * इति
* tathā coktaṃ tattvatrayanirṇaye / * malaśaktayo vibhinnāḥ pratyātmaṃ caiva tadguṇāvarikāḥ / * iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तच् चाञ्जनम्
* tac cāñjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्तेषाम् आत्मनाम् अनादौ काले स्थितमनादिस्थं न त्व् आदिमत्त्वेन स्थितम्
* tatteṣām ātmanām anādau kāle sthitamanādisthaṃ na tv ādimattvena sthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अत्रैव युक्तिमाह अर्वाग्वेति यदि ह्य् आदिमत्त्वेनात्मसुस्थितं तदभ्युपगम्यते तदा तद्योगे हेतुः वाच्यः इत्यध्याहारः
* atraiva yuktimāha arvāgveti yadi hy ādimattvenātmasusthitaṃ tadabhyupagamyate tadā tadyoge hetuḥ vācyaḥ ityadhyāhāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तद् अतोऽन्यथेति यदि तु तदञ्जनमतो ऽन्यथेति हेतुम् अनपेक्ष्यैवात्मानम् आश्लिष्यति तदानीं मुक्तान् अप्यात्मनो रुणद्धि उपरुद्धदृक्क्रियान् करोतीति प्रसक्तम्
* tad ato'nyatheti yadi tu tadañjanamato 'nyatheti hetum anapekṣyaivātmānam āśliṣyati tadānīṃ muktān apyātmano ruṇaddhi uparuddhadṛkkriyān karotīti prasaktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* को दोष इति चेत् मोक्षे यत्नस्ततो मृषेति
* ko doṣa iti cet mokṣe yatnastato mṛṣeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* मुक्तात्मानोऽपि यदि पुनःपुनर् मलेन युज्यन्ते ततो गजस्नानप्राये ऽस्मिन् मोक्षे मिथ्यैव यत्नः भूयोऽपि मलयोगतः संसारितायाः सम्भवात्
* muktātmāno'pi yadi punaḥpunar malena yujyante tato gajasnānaprāye 'smin mokṣe mithyaiva yatnaḥ bhūyo'pi malayogataḥ saṃsāritāyāḥ sambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तस्मान् नागन्तुकमात्मनां मलं किं तर्हि अनादि
* tasmān nāgantukamātmanāṃ malaṃ kiṃ tarhi anādi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा चोक्तं श्रीमत्स्वायम्भुवादौ । * अथानादिर् मलः पुंसां पशुत्वं परिकीर्तितम् । * इति
* tathā coktaṃ śrīmatsvāyambhuvādau / * athānādir malaḥ puṃsāṃ paśutvaṃ parikīrtitam / * iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अथास्यैव युक्त्यन्तरमाह
* athāsyaiva yuktyantaramāha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* प्रावृतीशबले कर्म
* prāvṛtīśabale karma
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इत्यादिना प्राक् मलेन नान्तरीयकतयोद्दिष्टां परमेश्वररोधशक्तिं व्यापारेण लक्षयति तासां मलशक्तीनां चित्क्रियासंनिरोधकत्वलक्षणस्य धर्मस्यानुवर्तनाद्धेतोः शैवी शक्तिः पाशतयोपचर्यते
* ityādinā prāk malena nāntarīyakatayoddiṣṭāṃ parameśvararodhaśaktiṃ vyāpāreṇa lakṣayati tāsāṃ malaśaktīnāṃ citkriyāsaṃnirodhakatvalakṣaṇasya dharmasyānuvartanāddhetoḥ śaivī śaktiḥ pāśatayopacaryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न च तत्र मुख्यं पाशत्वम्
* na ca tatra mukhyaṃ pāśatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* कुत इति विशेषणद्वारेणात्रैव हेतुः सर्वानुग्राहिका शिवेति
* kuta iti viśeṣaṇadvāreṇātraiva hetuḥ sarvānugrāhikā śiveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* सा हि सकलजगदनुग्रहस्वभावत्वेन तच्छ्रेयःप्रसाधिका
* sā hi sakalajagadanugrahasvabhāvatvena tacchreyaḥprasādhikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एवं च
* evaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* परिणामशब्दात् प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे इति णिचि कृते परिणामयतीति रूपम्
* pariṇāmaśabdāt prātipadikāddhātvarthe iti ṇici kṛte pariṇāmayatīti rūpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एताश्च सर्वभूतगतास् तस्य सम्बन्धिनी शक्तिः रोधान्तं तदधिकारकालं यावत् परिणामेन योजयती पतिशक्तिः कार्कचित्त्विषा हेतुभूतयोन्मीलनं यदा करोति तदानुग्राहिकेत्युच्यते
* etāśca sarvabhūtagatās tasya sambandhinī śaktiḥ rodhāntaṃ tadadhikārakālaṃ yāvat pariṇāmena yojayatī patiśaktiḥ kārkacittviṣā hetubhūtayonmīlanaṃ yadā karoti tadānugrāhiketyucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* कशब्देन मूर्धा सदानुग्रहैकव्यापार ईशानः
* kaśabdena mūrdhā sadānugrahaikavyāpāra īśānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ईशानमूर्धेति मन्त्रलिङ्गम्
* īśānamūrdheti mantraliṅgam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* स एव सकलजगदनुग्रहे नित्योद्युक्तत्वाद् अर्केणोपमितः
* sa eva sakalajagadanugrahe nityodyuktatvād arkeṇopamitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* ततः प्रवृत्तया परश्रेयःप्रकाशिकया ज्ञानभासा तयोन्मीलितस्वरूपाणाम् अणुवर्गाणां यदोन्मीलनम् आशयविकासनं करोति तदानुग्राहिका भण्यते
* tataḥ pravṛttayā paraśreyaḥprakāśikayā jñānabhāsā tayonmīlitasvarūpāṇām aṇuvargāṇāṃ yadonmīlanam āśayavikāsanaṃ karoti tadānugrāhikā bhaṇyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अत्र मुनिः प्रश्नयति
* atra muniḥ praśnayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* चितः सकलात्मानः आदिग्रहणाद् अचितो मलकर्ममायातत्कार्याणि
* citaḥ sakalātmānaḥ ādigrahaṇād acito malakarmamāyātatkāryāṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तदेतत्सर्वं सर्वेशित्वादेव किल परमेश्वरस्यानुग्राह्यम्
* tadetatsarvaṃ sarveśitvādeva kila parameśvarasyānugrāhyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तच् चानुग्राह्यत्वम् एषां चिदचितां पाश्यपाशानां तुल्यकालं न घटते
* tac cānugrāhyatvam eṣāṃ cidacitāṃ pāśyapāśānāṃ tulyakālaṃ na ghaṭate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा ह्य् अचितां पाशानामनुग्रहे पाश्यस्य प्रत्युत तिरस्कारः स्यात् नानुग्रहः चिताम् अनुग्रहे च तद्बन्धानां न्यग्भावनमिति परस्परविरोधित्वाद् युगपद् एषाम् अनुग्रहानुपपत्तिः
* tathā hy acitāṃ pāśānāmanugrahe pāśyasya pratyuta tiraskāraḥ syāt nānugrahaḥ citām anugrahe ca tadbandhānāṃ nyagbhāvanamiti parasparavirodhitvād yugapad eṣām anugrahānupapattiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तत्कथं सर्वानुग्राहिका शक्तिरुक्ता
* tatkathaṃ sarvānugrāhikā śaktiruktā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* किं च कृपया सर्वभूतानाम् अनुग्रहप्रवृत्तस्य पत्युर् उपकारस्यापकारकं दुःखदम् आणवादिपाशजालम् अनुगृह्य आवृतदृक्क्रियाशक्तित्वाद् अस्वातन्त्र्यादिव्यथितानां परमात्मनां बन्धकानुग्रहेण व्यथितव्यथनं न युक्तमिति पूर्वः पक्षः
* kiṃ ca kṛpayā sarvabhūtānām anugrahapravṛttasya patyur upakārasyāpakārakaṃ duḥkhadam āṇavādipāśajālam anugṛhya āvṛtadṛkkriyāśaktitvād asvātantryādivyathitānāṃ paramātmanāṃ bandhakānugraheṇa vyathitavyathanaṃ na yuktamiti pūrvaḥ pakṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* सिद्धान्तस्तु
* siddhāntastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* सत्यं चिदचिताम् अनुग्राहिका शक्तिः
* satyaṃ cidacitām anugrāhikā śaktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न चास्यास् तुल्यकालमपि तदनुग्रहो ऽनुपपन्नः परस्परविरोधाभावात्
* na cāsyās tulyakālamapi tadanugraho 'nupapannaḥ parasparavirodhābhāvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* न त्व् अणोर् व्यथनार्थं मलस्य परिणामरूपमनुग्रहं करोति अपि त्व् अनुग्रहायैव
* na tv aṇor vyathanārthaṃ malasya pariṇāmarūpamanugrahaṃ karoti api tv anugrahāyaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तथा हि यत् किंचिदुपायेन कर्तुमुचितं तन् नानुपायेन
* tathā hi yat kiṃcidupāyena kartumucitaṃ tan nānupāyena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अयं च साधूपायः यदुत
* ayaṃ ca sādhūpāyaḥ yaduta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यावत्किल मलस्याधिकारस् तावन् न मुक्तिः कस्यचिद्भवति
* yāvatkila malasyādhikāras tāvan na muktiḥ kasyacidbhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तन्निवृत्तिर् एव मुक्तिशब्दाभिधेया
* tannivṛttir eva muktiśabdābhidheyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यतः अधिकारश्च तच्छक्तेः परिणामात् समाप्यते स च परिणामस् तदर्हस्यापि वस्तुनो न स्वतो भवितुं शक्तः सर्वप्रकारेण सर्वकालं चाचेतनस्य चेतनप्रयुक्तस्य तत्तत्कार्यदर्शनात्
* yataḥ adhikāraśca tacchakteḥ pariṇāmāt samāpyate sa ca pariṇāmas tadarhasyāpi vastuno na svato bhavituṃ śaktaḥ sarvaprakāreṇa sarvakālaṃ cācetanasya cetanaprayuktasya tattatkāryadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तस्माच् चिदनुग्रहस्य तदर्थाञ्जनादिपरिणामस्य च परस्परम् अविरोध इति प्रथमचोद्यनिरासः
* tasmāc cidanugrahasya tadarthāñjanādipariṇāmasya ca parasparam avirodha iti prathamacodyanirāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अथ द्वितीयस्य परिहारः
* atha dvitīyasya parihāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* पाशावृतदृक्क्रियावृत्तिष्व् अणुषु तत्तत्पाशशक्त्यनुवर्तनद्वारेण जन्मद्रावणादिदुःखदायित्वाद् वामो ऽपि परमेश्वरस् तदभ्युदयायैव प्रवृत्तत्वान् न दुःखहेतुर् अवगम्यते यथा वैद्यः क्षारशस्त्रादिना रोगिणं व्यथयन्न् अपि कोटौ प्रान्ते अभिमतस्यारोग्यलक्षणस्यार्थस्य साधकत्वात् व्यथाहेतुरपि न दुःखदायित्वेनैव ज्ञायते
* pāśāvṛtadṛkkriyāvṛttiṣv aṇuṣu tattatpāśaśaktyanuvartanadvāreṇa janmadrāvaṇādiduḥkhadāyitvād vāmo 'pi parameśvaras tadabhyudayāyaiva pravṛttatvān na duḥkhahetur avagamyate yathā vaidyaḥ kṣāraśastrādinā rogiṇaṃ vyathayann api koṭau prānte abhimatasyārogyalakṣaṇasyārthasya sādhakatvāt vyathāheturapi na duḥkhadāyitvenaiva jñāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* नन्व् अत्यन्तशुद्धस्वरूपस्य भगवतः किं पाशधर्मानुवर्तनेनेत्य् आह
* nanv atyantaśuddhasvarūpasya bhagavataḥ kiṃ pāśadharmānuvartanenety āha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अचिदधिष्ठानं भगवतो न विहन्यते सर्वगत्वान् महेशतया सर्वकर्तृत्वाच् च
* acidadhiṣṭhānaṃ bhagavato na vihanyate sarvagatvān maheśatayā sarvakartṛtvāc ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* यत्र यत्र कर्तव्यं किमप्यस्ति तत्र तत्र च तादर्थ्यम् एत्यापि तत्तत्कर्तुर् अधिष्ठानेन सर्वदैव सर्वं करोतीत्युक्तम् ईश्वरसिद्धौ
* yatra yatra kartavyaṃ kimapyasti tatra tatra ca tādarthyam etyāpi tattatkartur adhiṣṭhānena sarvadaiva sarvaṃ karotītyuktam īśvarasiddhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* उदास्त इत्युदासस् तस्य भाव औदास्यम् अकर्तृत्वम् इत्यर्थः
* udāsta ityudāsas tasya bhāva audāsyam akartṛtvam ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* तदेवं युगपत् सर्वानुग्राहित्वं शक्तेः प्रसाध्य तदेव घटयन्न् अनुग्रहशब्दार्थम् आह
* tadevaṃ yugapat sarvānugrāhitvaṃ śakteḥ prasādhya tadeva ghaṭayann anugrahaśabdārtham āha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* धर्मिणो ऽनुग्राह्यस्य धर्माणां यद् अनुवर्तनं सो ऽनुग्राहकस्यानुग्रहः क्रमविकस्वरस्वरूपाणां पद्मानामिव विवस्वतः
* dharmiṇo 'nugrāhyasya dharmāṇāṃ yad anuvartanaṃ so 'nugrāhakasyānugrahaḥ kramavikasvarasvarūpāṇāṃ padmānāmiva vivasvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* स इति तथाविधो धर्मः कस्यचिदपि धर्मिणो नास्ति यः परमेश्वरेण नानुवर्त्यते नाधिष्ठीयते तस्य सर्वव्यापकत्वात्
* sa iti tathāvidho dharmaḥ kasyacidapi dharmiṇo nāsti yaḥ parameśvareṇa nānuvartyate nādhiṣṭhīyate tasya sarvavyāpakatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एवं च
* evaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* गतः समाप्तः क्रियादृक्प्रतिरोधकत्वरूपो ऽधिकारो यस्य तद्गताधिकारं नीहारस्य तमसो मलस्य सम्बन्धि वीर्यं सामर्थ्यं यस्य तस्य तथाविधस्य सतः पशोर् बद्धात्मनो ऽनुग्रह एधते वर्धते बहुलीभवति निवृत्ताधिकारायां मलशक्ताव् इति यावत्
* gataḥ samāptaḥ kriyādṛkpratirodhakatvarūpo 'dhikāro yasya tadgatādhikāraṃ nīhārasya tamaso malasya sambandhi vīryaṃ sāmarthyaṃ yasya tasya tathāvidhasya sataḥ paśor baddhātmano 'nugraha edhate vardhate bahulībhavati nivṛttādhikārāyāṃ malaśaktāv iti yāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* अन्यस्य तु मलादेः पाशजालस्य यत् कर्मणः परिणामितादेस् तादर्थ्यं तत्प्रयोजकत्वं तस्माद् अनुग्रहो भवति
* anyasya tu malādeḥ pāśajālasya yat karmaṇaḥ pariṇāmitādes tādarthyaṃ tatprayojakatvaṃ tasmād anugraho bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* बद्धात्मविमुक्त्यै यत् परिणामिताप्रयोजकत्वं स एव पाशानाम् अनुग्रह इत्यर्थः
* baddhātmavimuktyai yat pariṇāmitāprayojakatvaṃ sa eva pāśānām anugraha ityarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* एवं च प्रकृते किं व्यवस्थितम् इत्याह
* evaṃ ca prakṛte kiṃ vyavasthitam ityāha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* मलस्य साधिकारस्येत्य् आणवस्याञ्जनस्याधिकारनिवृत्तेस् तद्भावभाविन्या अनादिकालीनायाः परमेश्वररोधशक्तेर् अपगमोन्मुख्याः परिच्युतौ किंचिच् छिथिलीभावे सति बोद्धृत्वधर्मानुवर्तनम् आत्मनोऽनुग्रहः परिणामित्वधर्मानुवर्तनं पाशानामिति
* malasya sādhikārasyety āṇavasyāñjanasyādhikāranivṛttes tadbhāvabhāvinyā anādikālīnāyāḥ parameśvararodhaśakter apagamonmukhyāḥ paricyutau kiṃcic chithilībhāve sati boddhṛtvadharmānuvartanam ātmano'nugrahaḥ pariṇāmitvadharmānuvartanaṃ pāśānāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* उपसंहरन्न् आह
* upasaṃharann āha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* इत्येवम् उक्तया युक्त्या यौगपद्येन चिदचितोर् अनुग्रहो न विरुद्धः क्रमात् सुघट एव न दुरुपपादः
* ityevam uktayā yuktyā yaugapadyena cidacitor anugraho na viruddhaḥ kramāt sughaṭa eva na durupapādaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
* मलवच् च मायायाश्च कलादिक्षित्यन्तस्वाधिकारसहितायाः कलाद्याविर्भावलक्षणस् तदुपसंहारात्मकश्च कर्मणस्तु फलदानौन्मुख्यापादनात्मकः सो ऽयमनुग्रहो मायाकर्मणोर् अनुक्तो ऽप्युक्त एव ज्ञेयः । * सर्वथा सर्वदा यस्माच् चित्प्रयोज्यम् अचेतनम् । * इति सामान्येन सर्वस्यैवोक्तत्वाद् इति
* malavac ca māyāyāśca kalādikṣityantasvādhikārasahitāyāḥ kalādyāvirbhāvalakṣaṇas tadupasaṃhārātmakaśca karmaṇastu phaladānaunmukhyāpādanātmakaḥ so 'yamanugraho māyākarmaṇor anukto 'pyukta eva jñeyaḥ / * sarvathā sarvadā yasmāc citprayojyam acetanam / * iti sāmānyena sarvasyaivoktatvād iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.