Harsadeva: Naganandanataka 4

इति तृतीयो ऽङ्क । चतुर्थो ऽङ्कः कञ्चुकी- अन्तःपुराणां विहितव्यवस्थः पदे पदे ऽहं स्खलनानि रक्षन् । जरातुरः सम्प्रति दण्डनीत्या सर्वां नृपस्यानुकरोमि वृत्तिम्

iti tṛtīyo 'ṅka / caturtho 'ṅkaḥ kañcukī- antaḥpurāṇāṃ vihitavyavasthaḥ pade pade 'haṃ skhalanāni rakṣan / jarāturaḥ samprati daṇḍanītyā sarvāṃ nṛpasyānukaromi vṛttim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शय्या शाद्वलमासनं शुचिशिला सद्म द्रुमाणामधः शीतं निर्झरवारि पानमशनं कन्दाः सहाया मृगाः । इत्यप्रार्थितलभ्यसर्वविभवे दोषो ऽयमेको वने दुष्प्रापार्थिनि यत् परार्थघटनावन्ध्यैर्वृथा स्थीयते

śayyā śādvalamāsanaṃ śuciśilā sadma drumāṇāmadhaḥ śītaṃ nirjharavāri pānamaśanaṃ kandāḥ sahāyā mṛgāḥ / ityaprārthitalabhyasarvavibhave doṣo 'yameko vane duṣprāpārthini yat parārthaghaṭanāvandhyairvṛthā sthīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मज्जज्जलकुञ्जरेन्द्ररभसास्फालानुबन्धोद्धतः सर्वाः पर्वतकन्दरोदरभुवः कुर्वन् प्रतिध्वानिताः । उच्चैरुच्चरति ध्वनिः श्रुतिपथोन्माथी यथायं तथा प्रायः प्रेङ्खदसंख्यशङ्खधवला वेलेयमागछति

unmajjajjalakuñjarendrarabhasāsphālānubandhoddhataḥ sarvāḥ parvatakandarodarabhuvaḥ kurvan pratidhvānitāḥ / uccairuccarati dhvaniḥ śrutipathonmāthī yathāyaṃ tathā prāyaḥ preṅkhadasaṃkhyaśaṅkhadhavalā veleyamāgachati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कवलितलवङ्गपल्लकरिमकरोदूगारिसुरभिणा पयसा । एषा समुद्रवेला रत्नद्युतिरञ्जिता भाति

kavalitalavaṅgapallakarimakarodūgārisurabhiṇā payasā / eṣā samudravelā ratnadyutirañjitā bhāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जिह्वासहस्रद्वितयस्य मध्ये नैकापि सा तस्य किमस्ति जिह्वा । एकाहिरक्षार्थमहिद्विषे ऽद्य दत्तो मयात्मेति यया ब्रवीति

jihvāsahasradvitayasya madhye naikāpi sā tasya kimasti jihvā / ekāhirakṣārthamahidviṣe 'dya datto mayātmeti yayā bravīti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्येष भोगिपतिना विहितव्यवस्थो यान् भक्षयत्यहिपतीन् पतगाधिराजः । यास्यन्ति यान्ति च गताश्च दिनैर्बिवृद्धिं तेषाममी तुहिनशैलरुचो ऽस्थिकूटाः

ityeṣa bhogipatinā vihitavyavastho yān bhakṣayatyahipatīn patagādhirājaḥ / yāsyanti yānti ca gatāśca dinairbivṛddhiṃ teṣāmamī tuhinaśailaruco 'sthikūṭāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वाशुचिनिधानस्य कृतघ्नस्य विनाशिनः । शरीरकस्यापि कृते मूढाः पापानि कुर्वते !

sarvāśucinidhānasya kṛtaghnasya vināśinaḥ / śarīrakasyāpi kṛte mūḍhāḥ pāpāni kurvate !

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोडीकरोति प्रथमं यदा जातमनित्यता । धात्रीव जननी पश्चात्तदा शोकस्य कः क्रमः?

kroḍīkaroti prathamaṃ yadā jātamanityatā / dhātrīva jananī paścāttadā śokasya kaḥ kramaḥ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूढाया मुहुरश्रुसन्ततिमुचः कृत्वा प्रलापान् बहून् कस्त्राता तव पुत्रकेति कृपणं दिक्षु क्षिपन्त्या दृशम् । अङ्के मातुरवस्थितं शिशुमिमं त्यक्त्वा घृणामश्नतः चञ्चुर्नैव खगाधिपस्य हृदयं वज्रेण मन्ये कृतम्।९ ॥ यैरत्यन्तदयापरैर्न विहिता वन्ध्यार्थिनां प्रार्थना यैः कारुण्यपरिग्रहान्न गणितः स्वार्थः परार्थ प्रति । ये नित्यं परदुःखदुःखितधियस्ते साधवो ऽस्तं गता मातः ! संहर बाष्पवेगमधुना कस्याग्रतो रुद्यते?

mūḍhāyā muhuraśrusantatimucaḥ kṛtvā pralāpān bahūn kastrātā tava putraketi kṛpaṇaṃ dikṣu kṣipantyā dṛśam / aṅke māturavasthitaṃ śiśumimaṃ tyaktvā ghṛṇāmaśnataḥ cañcurnaiva khagādhipasya hṛdayaṃ vajreṇa manye kṛtam/9 // yairatyantadayāparairna vihitā vandhyārthināṃ prārthanā yaiḥ kāruṇyaparigrahānna gaṇitaḥ svārthaḥ parārtha prati / ye nityaṃ paraduḥkhaduḥkhitadhiyaste sādhavo 'staṃ gatā mātaḥ ! saṃhara bāṣpavegamadhunā kasyāgrato rudyate?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आर्त्त कण्ठगतप्राणं परित्यक्तं स्वबन्धुभिः । त्राये नैनं यदि ततः कः शरीरेण मे गुणः

ārtta kaṇṭhagataprāṇaṃ parityaktaṃ svabandhubhiḥ / trāye nainaṃ yadi tataḥ kaḥ śarīreṇa me guṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्या विलोक्य मन्ये पुत्रस्नेहेन विक्लवत्वमिदम् । अकरुणहृदयः करुणां कुर्वीत भुजङ्गशत्रुरपि

asyā vilokya manye putrasnehena viklavatvamidam / akaruṇahṛdayaḥ karuṇāṃ kurvīta bhujaṅgaśatrurapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाहिमस्तिष्कविभेदमुक्तरक्तच्छटाचर्च्चितचण्डचञ्चुः । क्वासौ गरुत्मान् क्व च नाम सौम्यस्वभावरूपाकृतिरेष साधुः?

mahāhimastiṣkavibhedamuktaraktacchaṭācarccitacaṇḍacañcuḥ / kvāsau garutmān kva ca nāma saumyasvabhāvarūpākṛtireṣa sādhuḥ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ममैतदम्बार्पय वध्यचिह्नं प्रावृत्य यावद्विनतात्मजाय । पुत्रस्य ते जीवितरक्षणाय स्वदेहमाहारयितुं ददामि

mamaitadambārpaya vadhyacihnaṃ prāvṛtya yāvadvinatātmajāya / putrasya te jīvitarakṣaṇāya svadehamāhārayituṃ dadāmi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वामित्रः श्वमांसं श्वपच इव पुराभक्षयद्यन्निमित्तं नादिजङ्घो निजध्ने कृततदुपकृतिर्यत्कृते गौतमेन । पुत्रो ऽयं कश्यपस्य प्रतिदिनमुरगानत्ति तार्क्ष्यो यदर्थं प्राणांस्तानेष साधुस्तृणमिव कृपया यः परार्थ ददाति

viśvāmitraḥ śvamāṃsaṃ śvapaca iva purābhakṣayadyannimittaṃ nādijaṅgho nijadhne kṛtatadupakṛtiryatkṛte gautamena / putro 'yaṃ kaśyapasya pratidinamuragānatti tārkṣyo yadarthaṃ prāṇāṃstāneṣa sādhustṛṇamiva kṛpayā yaḥ parārtha dadāti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जायन्ते च म्रियन्ते च मादृशाः क्षुद्रजन्तवः । परार्थेबद्धकक्षाणां त्वादृशामुद्भवः कुतः?

jāyante ca mriyante ca mādṛśāḥ kṣudrajantavaḥ / parārthebaddhakakṣāṇāṃ tvādṛśāmudbhavaḥ kutaḥ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

म्रियते म्रियमाणे या त्वयि जीवति जीवति । तां यदीच्छसि जीवन्तीं रक्षात्मानं ममासुभिः

mriyate mriyamāṇe yā tvayi jīvati jīvati / tāṃ yadīcchasi jīvantīṃ rakṣātmānaṃ mamāsubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चञ्चच्चञ्चूद्धृतार्द्ध च्युतपिशितलवग्राससंवृद्धगर्द्धै- र्गृद्धैरारब्धपक्षद्वितयविधुतिभिर्बद्धसान्द्रान्धकारे । वक्त्रोद्धान्ताः पतन्त्यश्छमिति शिखिशिखाश्रेणयोस्मिन् शिवाना- मस्रस्रोतस्मजस्रस्रु तबहलवसावासविस्रे स्वनन्ति

cañcaccañcūddhṛtārddha cyutapiśitalavagrāsasaṃvṛddhagarddhai- rgṛddhairārabdhapakṣadvitayavidhutibhirbaddhasāndrāndhakāre / vaktroddhāntāḥ patantyaśchamiti śikhiśikhāśreṇayosmin śivānā- masrasrotasmajasrasru tabahalavasāvāsavisre svananti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिदिनमशून्यमहिकाहारेण विनायकाहितप्रीति । शशिधवलास्थिकपालं वपुरिव रौद्रं श्मशानमिदम्

pratidinamaśūnyamahikāhāreṇa vināyakāhitaprīti / śaśidhavalāsthikapālaṃ vapuriva raudraṃ śmaśānamidam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुत्पस्यामहे मातर्यस्यां यस्यां गतौ वयम् । तस्यां तस्यां प्रियसुते ! माता भूयास्त्वमेव नः

samutpasyāmahe mātaryasyāṃ yasyāṃ gatau vayam / tasyāṃ tasyāṃ priyasute ! mātā bhūyāstvameva naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासोयुगमिदं रक्तं प्राप्ते आले समागतम् । महतीं प्रीतिमाधत्ते परार्थे देहमुज्झतः

vāsoyugamidaṃ raktaṃ prāpte āle samāgatam / mahatīṃ prītimādhatte parārthe dehamujjhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्याः संवर्त्तकाभ्रईः पिदधति गगनं पङ्क्तयः पक्षतीनां तीरे वेगानिलो ऽम्भः क्षिपति भुव इव लावनायाम्बुराशेः । कुर्वन् कल्पान्तशङ्कां सपदि च सभयं वीक्षितो दिग्द्विपेन्द्रै- र्देहोद्योतो दशाशाः कपिशयति मुहुर्द्वादशादित्यदीप्तिः

tulyāḥ saṃvarttakābhraīḥ pidadhati gaganaṃ paṅktayaḥ pakṣatīnāṃ tīre vegānilo 'mbhaḥ kṣipati bhuva iva lāvanāyāmburāśeḥ / kurvan kalpāntaśaṅkāṃ sapadi ca sabhayaṃ vīkṣito digdvipendrai- rdehodyoto daśāśāḥ kapiśayati muhurdvādaśādityadīptiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तथा सुखयति मन्ये मलयवती मलयचन्दनरसार्द्रा । अभिवाञ्छितार्थसिद्धत्यै वध्यशिलेयं यथाश्लिष्टा

na tathā sukhayati manye malayavatī malayacandanarasārdrā / abhivāñchitārthasiddhatyai vadhyaśileyaṃ yathāśliṣṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयितेन मातुरङ्के विस्रब्धं शैशवे न तत् प्राप्तम् । लब्धं सुखं मयास्या वध्यशिलाया यदुत्सङ्गे

śayitena māturaṅke visrabdhaṃ śaiśave na tat prāptam / labdhaṃ sukhaṃ mayāsyā vadhyaśilāyā yadutsaṅge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षिप्त्वा बिम्बं हिमंशोर्भयकृतवलयां संमरञ्छेषमूर्त्ति सानन्दं स्यन्दनाश्वत्रसनविचलिते पूष्णि दृष्टो ऽग्रजेन । एष प्रान्तावसज्जज्जलधरपटलैअरायतीभूतपक्षः प्राप्तो वेलामहीध्रं मलयमहिग्रासगृध्नुः क्षणेन

kṣiptvā bimbaṃ himaṃśorbhayakṛtavalayāṃ saṃmarañcheṣamūrtti sānandaṃ syandanāśvatrasanavicalite pūṣṇi dṛṣṭo 'grajena / eṣa prāntāvasajjajjaladharapaṭalaiarāyatībhūtapakṣaḥ prāpto velāmahīdhraṃ malayamahigrāsagṛdhnuḥ kṣaṇena

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संरक्षता पन्नगमद्य पुण्यं मयार्जितं यत्स्वशरीरदानात् । भवे भवे तेन ममैवमेवं भूयात् परार्थः खलु देहलाभः

saṃrakṣatā pannagamadya puṇyaṃ mayārjitaṃ yatsvaśarīradānāt / bhave bhave tena mamaivamevaṃ bhūyāt parārthaḥ khalu dehalābhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्वध्यशिलातले निपतितं शेषानहीन् रक्षितुं निर्भिद्याशनिदण्डचण्डतरया चञ्च्वाधुना वक्षसि । भोक्तुं भोगिनमुद्धरामि तरसा रक्ताम्बरप्रावृतं दिग्धं मद्भयदीर्य्यमाणहृदयप्रस्यन्दिनेवासृजा

asminvadhyaśilātale nipatitaṃ śeṣānahīn rakṣituṃ nirbhidyāśanidaṇḍacaṇḍatarayā cañcvādhunā vakṣasi / bhoktuṃ bhoginamuddharāmi tarasā raktāmbaraprāvṛtaṃ digdhaṃ madbhayadīryyamāṇahṛdayaprasyandinevāsṛjā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमोदानन्दितालिर्निपतति किमियं पुस्पवृष्टिर्नभस्तः? स्वर्गे किं वैष चक्रं मुखरयति दिशां दुन्दुभीनां निनादः? आं ज्ञातं ! सो ऽपि मन्ये मम जवमरुता कम्पितः पारिजातः सर्वैः संवर्त्तकाभ्रैरिदमपि रसितं जातसंहारशङ्कैः

āmodānanditālirnipatati kimiyaṃ puspavṛṣṭirnabhastaḥ? svarge kiṃ vaiṣa cakraṃ mukharayati diśāṃ dundubhīnāṃ ninādaḥ? āṃ jñātaṃ ! so 'pi manye mama javamarutā kampitaḥ pārijātaḥ sarvaiḥ saṃvarttakābhrairidamapi rasitaṃ jātasaṃhāraśaṅkaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नागानां रक्षिता भाति गुरुरेष यथा मम । तथा सर्पाशिनाकाङ्क्षां व्यक्तमद्यापनेष्यति

nāgānāṃ rakṣitā bhāti gurureṣa yathā mama / tathā sarpāśinākāṅkṣāṃ vyaktamadyāpaneṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.