Narahari: Bodhasara 16

न्यायशास्त्रनिर्णयः । यदाऽऽत्मतत्त्वे विमले विश्रान्तिरचला भवेत् । स एव न्याय इत्युक्तः शेषं त्वन्यायलक्षणम्

nyāyaśāstranirṇayaḥ | yadā''tmatattve vimale viśrāntiracalā bhavet / sa eva nyāya ityuktaḥ śeṣaṃ tvanyāyalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्तनं पदार्थानां न्यायं न्यायविदो विदुः । अन्यायमार्गरसिकः स कथं न्यायशास्त्रवित्

acintanaṃ padārthānāṃ nyāyaṃ nyāyavido viduḥ / anyāyamārgarasikaḥ sa kathaṃ nyāyaśāstravit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वयं यत्तार्किकः प्राह तर्कोऽनिष्टप्रसञ्जनम् । तत्तार्किकस्य तर्केण कथमिष्टं प्रसज्ज्यते

svayaṃ yattārkikaḥ prāha tarko'niṣṭaprasañjanam / tattārkikasya tarkeṇa kathamiṣṭaṃ prasajjyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तर्कितं परं ब्रह्म मेधया तीक्ष्णतर्कया । तदा कुतार्किकस्यास्य तर्ककर्कशता वृथा

na tarkitaṃ paraṃ brahma medhayā tīkṣṇatarkayā / tadā kutārkikasyāsya tarkakarkaśatā vṛthā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षोडशापि पदार्थास्ते त्वया तार्किक तर्किताः । तर्को नावस्थितस्तर्हि तर्कातीते मनः कुरु

ṣoḍaśāpi padārthāste tvayā tārkika tarkitāḥ / tarko nāvasthitastarhi tarkātīte manaḥ kuru

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैशेषिकादिनिर्णयः । अथ तर्कप्रसङ्गेन निर्णयः क्रियतेऽधुना । वैशेषिकस्य सांख्यस्य तथा पातञ्जलस्य च

vaiśeṣikādinirṇayaḥ | atha tarkaprasaṅgena nirṇayaḥ kriyate'dhunā / vaiśeṣikasya sāṃkhyasya tathā pātañjalasya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सांख्यनिर्णयः । असंख्याः सांख्य तत्वानां संख्याः संख्यातवानसि । किं सांख्यसंख्यया ब्रह्म संख्यातीतं विचिन्तय

atha sāṃkhyanirṇayaḥ | asaṃkhyāḥ sāṃkhya tatvānāṃ saṃkhyāḥ saṃkhyātavānasi / kiṃ sāṃkhyasaṃkhyayā brahma saṃkhyātītaṃ vicintaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वज्ञानं त्वया प्रोक्तं तत्त्वज्ञानं मतं मम । तत्त्वातीतस्य विज्ञानं तत्त्वज्ञानं हि मुक्तये

tattvajñānaṃ tvayā proktaṃ tattvajñānaṃ mataṃ mama / tattvātītasya vijñānaṃ tattvajñānaṃ hi muktaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषस्य परीक्षार्थं मया संख्या निरूपिता । सांख्य एवं यदि प्राह तर्हीदं मम संमतम्

puruṣasya parīkṣārthaṃ mayā saṃkhyā nirūpitā / sāṃkhya evaṃ yadi prāha tarhīdaṃ mama saṃmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषान् न परं किञ्चित्सा काष्ठा सा परा गतिः । पुरुषं पश्य रे सांख्य संख्यया किं प्रयोजनम्

puruṣān na paraṃ kiñcitsā kāṣṭhā sā parā gatiḥ / puruṣaṃ paśya re sāṃkhya saṃkhyayā kiṃ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ पातञ्जलनिर्णयः । योगसिद्धिप्रसक्तोऽयं पातञ्जलपरिश्रमः । कलाकौशलमेवेदं न स्वरूपस्थितिर्हि सा

atha pātañjalanirṇayaḥ | yogasiddhiprasakto'yaṃ pātañjalapariśramaḥ / kalākauśalamevedaṃ na svarūpasthitirhi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रे योगसिद्ध जीवानां कायव्यूहो न दुर्लभः । विदेहमुक्तता सिद्धिः कायव्यूहो न सिद्धये

re yogasiddha jīvānāṃ kāyavyūho na durlabhaḥ / videhamuktatā siddhiḥ kāyavyūho na siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हे योगसिद्ध जानासि परकायप्रवेशनम् । परं तु नैव जानासि परकायप्रवेशनम्

he yogasiddha jānāsi parakāyapraveśanam / paraṃ tu naiva jānāsi parakāyapraveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतादयोऽपि जानन्ति परकायप्रवेशनम् । सा सिद्धिर्नैव बन्धः सा यद्धि कायप्रवेशनम्

bhūtādayo'pi jānanti parakāyapraveśanam / sā siddhirnaiva bandhaḥ sā yaddhi kāyapraveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं मरणं तर्हि कीदृशी चिरजीविता । जन्ममृत्युजराध्वंसि त्वं विज्ञानामृतं पिब

avaśyaṃ maraṇaṃ tarhi kīdṛśī cirajīvitā / janmamṛtyujarādhvaṃsi tvaṃ vijñānāmṛtaṃ piba

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परचित्तस्थितं वस्तु त्वया ज्ञातं ततश्च किम् । स्वचित्तसंस्थितं वस्तु परं ब्रह्म विलोकय

paracittasthitaṃ vastu tvayā jñātaṃ tataśca kim / svacittasaṃsthitaṃ vastu paraṃ brahma vilokaya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निकटस्थस्यात्मनश्चेन्न स्याच्छ्रवणदर्शनम् । का सिद्धिः सा तु या सिद्धिर्दूरश्रवणदर्शनम्

nikaṭasthasyātmanaścenna syācchravaṇadarśanam / kā siddhiḥ sā tu yā siddhirdūraśravaṇadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति वायसादीनामपि खेचरताऽऽदयः । सिद्धिभिर्नैव सिध्येत सिद्धिभिः किं प्रयोजनम्

bhavanti vāyasādīnāmapi khecaratā''dayaḥ / siddhibhirnaiva sidhyeta siddhibhiḥ kiṃ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सिद्धिर्योगसिद्धिर्हि बलवीर्यादिसिद्धिकृत् । एतेन योगः प्रत्युक्त इति वेदान्तभाषितम्

na siddhiryogasiddhirhi balavīryādisiddhikṛt / etena yogaḥ pratyukta iti vedāntabhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिद्धिरात्मपरिज्ञानमन्तरायास्तु सिद्धयः । इति चेद्योगवित्प्राह मतमस्माकमेव तत्

siddhirātmaparijñānamantarāyāstu siddhayaḥ / iti cedyogavitprāha matamasmākameva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मीमांसानिर्णयः । कष्टं कर्मेत्ययं न्यायो मतो मीमांसकस्य चेत् । आत्मनः क्लेशभागित्वं तेनैवांगीकृतं तदा

atha mīmāṃsānirṇayaḥ | kaṣṭaṃ karmetyayaṃ nyāyo mato mīmāṃsakasya cet / ātmanaḥ kleśabhāgitvaṃ tenaivāṃgīkṛtaṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मीमांसकः सत्यमाह कष्टं कर्मेति कर्मवित् । तर्हि तस्यापि जिज्ञास्यं ब्रह्मानिष्टनिवृत्तये

mīmāṃsakaḥ satyamāha kaṣṭaṃ karmeti karmavit / tarhi tasyāpi jijñāsyaṃ brahmāniṣṭanivṛttaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मणा संभवेज्जन्म जन्मना कर्मसंभवः । तर्हि कर्मजडस्यास्य जन्ममुक्तिः कथं भवेत्

karmaṇā saṃbhavejjanma janmanā karmasaṃbhavaḥ / tarhi karmajaḍasyāsya janmamuktiḥ kathaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तिप्राधान्यमेवास्ति बोधप्राधान्यवादिनाम् । जन्मप्राधान्यमेवास्ति कर्मप्राधान्यवादिनाम्

muktiprādhānyamevāsti bodhaprādhānyavādinām / janmaprādhānyamevāsti karmaprādhānyavādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः स्वयं कर्मजाड्येन यज्ञेष्वनधिकारतः । निष्काममशुचिप्रायं जगाद स कथं शुचिः

yaḥ svayaṃ karmajāḍyena yajñeṣvanadhikārataḥ / niṣkāmamaśuciprāyaṃ jagāda sa kathaṃ śuciḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धिकृत्कामनिर्मुक्तं कर्म मीमांसितं वदेत् । तत्काम्यकर्ममीमांसा केवलं कष्टरूपिणी

śuddhikṛtkāmanirmuktaṃ karma mīmāṃsitaṃ vadet / tatkāmyakarmamīmāṃsā kevalaṃ kaṣṭarūpiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मभिश्चेतसः शुद्धिः शुद्ध्या विज्ञानमाप्यते । इति चेत्कर्मठः प्राह तर्हीदं मम संमतम्

karmabhiścetasaḥ śuddhiḥ śuddhyā vijñānamāpyate / iti cetkarmaṭhaḥ prāha tarhīdaṃ mama saṃmatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धर्मशास्त्रनिर्णयः । धर्मशास्त्रविचारेण मोक्षधर्मो महाफलः । नेहाभिक्रमनाशोस्ति प्रत्यवायो न विद्यते

atha dharmaśāstranirṇayaḥ | dharmaśāstravicāreṇa mokṣadharmo mahāphalaḥ / nehābhikramanāśosti pratyavāyo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा च याज्ञवल्क्यः । इज्याऽऽचारदमाहिंसादानस्वाध्यायकर्मणाम् । अयमेव परो धर्मो यद्योगेनात्मदर्शनम्

tathā ca yājñavalkyaḥ | ijyā''cāradamāhiṃsādānasvādhyāyakarmaṇām / ayameva paro dharmo yadyogenātmadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ श्रौतस्मार्त्तनिर्णयः । श्रवणं श्रौतमित्युक्तं स्मरणं स्मार्त्तमुच्यते । श्रवणं मननं चेति श्रौतस्मार्त्तविनिर्णयः

atha śrautasmārttanirṇayaḥ | śravaṇaṃ śrautamityuktaṃ smaraṇaṃ smārttamucyate / śravaṇaṃ mananaṃ ceti śrautasmārttavinirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतं श्रीगुरुवक्त्रेभ्यः स्मृतमेव न विस्मृतम् । श्रौतस्मार्तमिदं येषां श्रौतस्मार्त्तविदो हि ते

śrutaṃ śrīguruvaktrebhyaḥ smṛtameva na vismṛtam / śrautasmārtamidaṃ yeṣāṃ śrautasmārttavido hi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाङ्गानि । शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं छन्द एव च । ज्योतिषं च षडङ्गानि तेषामेव विनिर्णयः

athāṅgāni | śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ chanda eva ca / jyotiṣaṃ ca ṣaḍaṅgāni teṣāmeva vinirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ शिक्षानिर्णयः । शुद्धो विदेहभावेन शिक्षितः शिक्षया यया । सा शिक्षा यदि न प्राप्ता शिक्षया शिक्षितं किमु

atha śikṣānirṇayaḥ | śuddho videhabhāvena śikṣitaḥ śikṣayā yayā / sā śikṣā yadi na prāptā śikṣayā śikṣitaṃ kimu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ कल्पसूत्रनिर्णयः । कल्पानां प्रथमः कल्पो निर्विकल्पमिदं न चेत् । विकल्पसंकल्पमयैः कल्पसूत्रैः किमर्जितम्

atha kalpasūtranirṇayaḥ | kalpānāṃ prathamaḥ kalpo nirvikalpamidaṃ na cet / vikalpasaṃkalpamayaiḥ kalpasūtraiḥ kimarjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कल्पको येन कल्पेन ब्रह्मभूयाय कल्पते । स कल्पो नैव कॢप्तश्चेत्कल्पसूत्रं निरर्थकम्

kalpako yena kalpena brahmabhūyāya kalpate / sa kalpo naiva kḷptaścetkalpasūtraṃ nirarthakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ व्याकरणनिर्णयः । पदव्युत्पत्तिरन्वेष्या महावाक्यार्थबुद्धये । स एव यदि न ज्ञातस्तर्हि व्याकरणेन किम्

atha vyākaraṇanirṇayaḥ | padavyutpattiranveṣyā mahāvākyārthabuddhaye / sa eva yadi na jñātastarhi vyākaraṇena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनेदं व्याकृतं विश्वं तदेव व्याकृतं न चेत् । बृहन्नो वेत्ति यत्तर्हि तद्धि व्याकरणेन किम्

yenedaṃ vyākṛtaṃ viśvaṃ tadeva vyākṛtaṃ na cet / bṛhanno vetti yattarhi taddhi vyākaraṇena kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यतस्तु परिनिष्पन्नैः शब्दैः शास्त्रान्मुहुर्मुहुः । हेयादेयौ न विज्ञातौ तर्हि व्याकरणेन किं

yatastu pariniṣpannaiḥ śabdaiḥ śāstrānmuhurmuhuḥ / heyādeyau na vijñātau tarhi vyākaraṇena kiṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निरुक्तनिर्णयः निरुक्तं चिदवस्थानं निरुक्तं बोधनं चितः । तन्निरुक्तं न चेद्वेद निरुक्तस्य किमुक्तिभिः

atha niruktanirṇayaḥ niruktaṃ cidavasthānaṃ niruktaṃ bodhanaṃ citaḥ / tanniruktaṃ na cedveda niruktasya kimuktibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ च्छन्दोनिर्णयः । तच्छन्दो यदि न ज्ञातं स्वच्छन्दो येन खेलति । यरस्तजभ्नमोपेतैश्छन्दोभिः किं प्रयोजनम्

atha cchandonirṇayaḥ | tacchando yadi na jñātaṃ svacchando yena khelati / yarastajabhnamopetaiśchandobhiḥ kiṃ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ज्यौतिषनिर्णयः । ज्योतिषा येन सूर्यादि ज्योतिर्भाति न वेत्ति तत् । यदि येन तदा तेन ज्योतिर्ग्रन्थेन किं कृतम्

atha jyautiṣanirṇayaḥ | jyotiṣā yena sūryādi jyotirbhāti na vetti tat / yadi yena tadā tena jyotirgranthena kiṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वेदाः । तत्रादावृग्वेदनिर्णयः । यः परानन्ददः स्वात्मा तं त्वा वयं यजामहे । इत्याहुतो न विश्वात्मा ऋचा हौत्रेण किं तदा

atha vedāḥ | tatrādāvṛgvedanirṇayaḥ | yaḥ parānandadaḥ svātmā taṃ tvā vayaṃ yajāmahe / ityāhuto na viśvātmā ṛcā hautreṇa kiṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ यजुर्वेदनिर्णयः । लोहिता धवला कृष्णा प्रजाहेतुरजा यदि । नोपालब्धा ब्रह्मसत्त्रे यजुषाऽऽध्वर्यवेण किम्

atha yajurvedanirṇayaḥ | lohitā dhavalā kṛṣṇā prajāheturajā yadi / nopālabdhā brahmasattre yajuṣā''dhvaryaveṇa kim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सामवेदनिर्णयः । छान्दोग्येनोपनिषदा प्रेमगद्गदया गिरा । साम्ना गीतं न चेद्ब्रह्म सामोद्गात्रेण किं तदा

atha sāmavedanirṇayaḥ | chāndogyenopaniṣadā premagadgadayā girā / sāmnā gītaṃ na cedbrahma sāmodgātreṇa kiṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाथर्वणवेदनिर्णयः । आथर्वणी ब्रह्मविद्या पिप्पलादमुखाच्च्युता । चमत्कृता न हृदये किं फलं तर्ह्यथर्वभिः

athātharvaṇavedanirṇayaḥ | ātharvaṇī brahmavidyā pippalādamukhāccyutā / camatkṛtā na hṛdaye kiṃ phalaṃ tarhyatharvabhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथायुर्वेदनिर्णयः । ज्ञानामृतं न चेत्पीतममृतत्वं न साधितम् । मृत्युरेव पुनः प्राप्त आयुर्वेदो निरर्थकः

athāyurvedanirṇayaḥ | jñānāmṛtaṃ na cetpītamamṛtatvaṃ na sādhitam / mṛtyureva punaḥ prāpta āyurvedo nirarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ धनुर्वेदनिर्णयः । प्रणवेनैव धनुषा प्रबोधेन शरेण च । लक्ष्यं ब्रह्म न चेद्विद्धं धनुर्वेदो निरर्थकः

atha dhanurvedanirṇayaḥ | praṇavenaiva dhanuṣā prabodhena śareṇa ca / lakṣyaṃ brahma na cedviddhaṃ dhanurvedo nirarthakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गान्धर्वनिर्णयः । आत्मा कलेन गीतेन गान्धारेण स्वरेण हि । न चेद्गन्धर्ववद्गीतो गान्धर्वेण कृतं किमु

atha gāndharvanirṇayaḥ | ātmā kalena gītena gāndhāreṇa svareṇa hi / na cedgandharvavadgīto gāndharveṇa kṛtaṃ kimu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथार्थशास्त्रनिर्णयः । अनर्थाः सर्व एवार्थाः सदर्थः परमार्थदृक् । परमार्थो न लब्धश्चेदर्थशास्त्रं निरर्थकम्

athārthaśāstranirṇayaḥ | anarthāḥ sarva evārthāḥ sadarthaḥ paramārthadṛk / paramārtho na labdhaścedarthaśāstraṃ nirarthakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ सायंसन्ध्यानिर्णयः । इत्थं ज्ञानविनोदेन वेदशास्त्रकुतूहलैः । दिवसं सकलं यातं सायंसन्ध्या समागता

atha sāyaṃsandhyānirṇayaḥ | itthaṃ jñānavinodena vedaśāstrakutūhalaiḥ / divasaṃ sakalaṃ yātaṃ sāyaṃsandhyā samāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेव कियत्कालं व्यवहारावलोकिनः । पुनः समाधौ सन्धानं सायंसन्ध्या हि सा स्मृता

evameva kiyatkālaṃ vyavahārāvalokinaḥ / punaḥ samādhau sandhānaṃ sāyaṃsandhyā hi sā smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ निशाव्यवहारनिर्णयः । यातेऽथ व्यवहारनाम्नि दिवसे भुक्ते च सन्ध्यासुखे जातायां निशि निश्चलेन मनसा दत्वा कपाटार्गलाः । पीत्वा संप्रति शुद्धबोधमधुरं क्षीरं यथेष्टं युवा पर्यङ्के सुसमाधिनामनि मुहुः काञ्चिद्भुनक्ति प्रियाम्

atha niśāvyavahāranirṇayaḥ | yāte'tha vyavahāranāmni divase bhukte ca sandhyāsukhe jātāyāṃ niśi niścalena manasā datvā kapāṭārgalāḥ / pītvā saṃprati śuddhabodhamadhuraṃ kṣīraṃ yatheṣṭaṃ yuvā paryaṅke susamādhināmani muhuḥ kāñcidbhunakti priyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्वङ्गीं तरुणीं विलासरसिकां चित्ते चमत्कारिणीं जाते प्रेमणि नित्यमेव सुखदामानन्दलीलामयीम् । खेलन्तीमुरसि प्रियां निजकलामालिङ्ग्य तत्सङ्गमाद् भोगीन्द्रत्वमुपागतः सुखनिधिर्योगीन्द्रचूडामणिः

tanvaṅgīṃ taruṇīṃ vilāsarasikāṃ citte camatkāriṇīṃ jāte premaṇi nityameva sukhadāmānandalīlāmayīm / khelantīmurasi priyāṃ nijakalāmāliṅgya tatsaṅgamād bhogīndratvamupāgataḥ sukhanidhiryogīndracūḍāmaṇiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मुनीन्द्रदिनचर्याविचारफलनिरूपणम् । मुनीन्द्रदिनचर्येयं चिन्तनीया दिने दिने । न चिराच्चिन्तनेनास्या नरो निश्चिन्ततां व्रजेत्

atha munīndradinacaryāvicāraphalanirūpaṇam | munīndradinacaryeyaṃ cintanīyā dine dine / na cirāccintanenāsyā naro niścintatāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यसाधनसंबन्धफलसंस्कारयुक्तिभिः । ज्ञातायां सम्यगेतस्यां ज्ञातव्यं नावशिष्यते

sādhyasādhanasaṃbandhaphalasaṃskārayuktibhiḥ / jñātāyāṃ samyagetasyāṃ jñātavyaṃ nāvaśiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनीन्द्रदिनचर्येयं मुनीन्द्रैरपि दुर्वचा । मम वाचालतां तत्र क्षम्यतां पार्वतीपतिः

munīndradinacaryeyaṃ munīndrairapi durvacā / mama vācālatāṃ tatra kṣamyatāṃ pārvatīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.