Nagnajit: Citralaksana 1

अथ भारतीयभाषायां चित्रलक्षणम् । प्रथमः परिवर्त्तः ब्रह्माणं च महादेवं नारायणं सरस्वतीम् । वरदां च मया नत्वा क्रियते जयमंगलम्

atha bhāratīyabhāṣāyāṃ citralakṣaṇam | prathamaḥ parivarttaḥ brahmāṇaṃ ca mahādevaṃ nārāyaṇaṃ sarasvatīm / varadāṃ ca mayā natvā kriyate jayamaṃgalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रजापतेस्तथा शम्भोः पद्मास्यायास्तथा गिरम् । पार्वत्या अनुसृत्यैव जायतां किल पण्डिताः

prajāpatestathā śambhoḥ padmāsyāyāstathā giram / pārvatyā anusṛtyaiva jāyatāṃ kila paṇḍitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदनन्तरं चित्रलक्षणमुच्यते । मंगलमस्तु । महादेवाय देवाय सर्वविद्यविजानते । नमो नमो मया सम्यग् उच्यते चित्रलक्षणम्

tadanantaraṃ citralakṣaṇamucyate | maṃgalamastu | mahādevāya devāya sarvavidyavijānate / namo namo mayā samyag ucyate citralakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ चन्द्रमसं वन्दे हरं च चन्द्रशेखरं । विष्ण्विन्द्रौ सूर्यमग्निं च वरुणं मरुतं तथा

ādau candramasaṃ vande haraṃ ca candraśekharaṃ / viṣṇvindrau sūryamagniṃ ca varuṇaṃ marutaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नमस्करोम्यहं चैव विश्वकर्मप्रजापती । नग्नजितं नमस्कृत्य त्वाचार्यांश्च पुनः पुनः

namaskaromyahaṃ caiva viśvakarmaprajāpatī / nagnajitaṃ namaskṛtya tvācāryāṃśca punaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णं च चित्रकर्माथ शास्त्रानुसारतस्तथा । यथाज्ञानं यथाशक्ति संक्षेपेण मयोच्यते

varṇaṃ ca citrakarmātha śāstrānusāratastathā / yathājñānaṃ yathāśakti saṃkṣepeṇa mayocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वकृन्नग्नजिद्देव-प्रह्लादसारमुज्ज्वलम् । लक्षणमनुसृत्यैच विदुषां सुधियां पुनः

viśvakṛnnagnajiddeva-prahlādasāramujjvalam / lakṣaṇamanusṛtyaica viduṣāṃ sudhiyāṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संगृह्य मतिवृद्धये नानाशास्त्रसमुद्धृतम् । उच्यते चित्रलक्षणं शृण्वन्तु तद्विदा जनाः

saṃgṛhya mativṛddhaye nānāśāstrasamuddhṛtam / ucyate citralakṣaṇaṃ śṛṇvantu tadvidā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरेदं लक्षणं श्रुत्वा नरराजो महोधरः । धर्मज्ञः सत्यनिष्ठश्च बुद्धिमांश्च यशोऽन्वितः । विश्रुतो भयजिन्नाम्ना तथाभूत् धरणीतले

puredaṃ lakṣaṇaṃ śrutvā nararājo mahodharaḥ / dharmajñaḥ satyaniṣṭhaśca buddhimāṃśca yaśo'nvitaḥ / viśruto bhayajinnāmnā tathābhūt dharaṇītale

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणोत्तमस्य भूपस्य धार्मिकस्य प्रशासने । शतसहस्रवर्षाणि चायुः प्रजाः प्रपेदिरे

guṇottamasya bhūpasya dhārmikasya praśāsane / śatasahasravarṣāṇi cāyuḥ prajāḥ prapedire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरोगा न च हन्तारो मनोरोगविवर्जिताः । अकालमृत्युहीनास्ताः कुतः क्रोधाः कुतो मलाः

nīrogā na ca hantāro manorogavivarjitāḥ / akālamṛtyuhīnāstāḥ kutaḥ krodhāḥ kuto malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वायुः सुप्रवहश्चैव शक्रः सुवर्षकस्तथा । वर्णरससमेतानि वीजमूलफलानि च

vāyuḥ supravahaścaiva śakraḥ suvarṣakastathā / varṇarasasametāni vījamūlaphalāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णाश्रमा हि चत्वारो न च्युता धर्मतत्पराः । ऋद्धिगुणसमायुक्तं श्रीमद् विकसितं जगत्

varṇāśramā hi catvāro na cyutā dharmatatparāḥ / ṛddhiguṇasamāyuktaṃ śrīmad vikasitaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवम्भूते स्थिते राष्ट्रे सुखशान्तिसमन्विते । भयजितो मनः शुद्धं प्रवृत्तं तपसि द्रुतम्

evambhūte sthite rāṣṭre sukhaśāntisamanvite / bhayajito manaḥ śuddhaṃ pravṛttaṃ tapasi drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदुष्करं तपः कृत्वा राज्ञातिशुद्धचेतसा । वरा बहुविधा प्राप्ता देवाल्लोकपितामहात्

suduṣkaraṃ tapaḥ kṛtvā rājñātiśuddhacetasā / varā bahuvidhā prāptā devāllokapitāmahāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयस्तस्य शत्रुभिर् देवास्त्रैरपि दुर्जयः । उत्तमाप्रतिरोध्या च सर्वशास्त्रे मतिस्त्वथ

viṣayastasya śatrubhir devāstrairapi durjayaḥ / uttamāpratirodhyā ca sarvaśāstre matistvatha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वगुणैरुपेतस्य पराक्रान्तस्य धीमतः । महाभागस्य देवानां प्रभावैः प्राप्तविश्रुतेः

sarvaguṇairupetasya parākrāntasya dhīmataḥ / mahābhāgasya devānāṃ prabhāvaiḥ prāptaviśruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वविद्याश्रयस्यास्य मूर्त्तधर्मस्य बोधिनः । मणिपुत्रसमाख्यस्प एतादृशस्य भूपतेः

sarvavidyāśrayasyāsya mūrttadharmasya bodhinaḥ / maṇiputrasamākhyaspa etādṛśasya bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविधे त्वागतः कश्चिद् रुदन् विप्रो ऽतिदुःखितः । कथं रोदिषि भो विप्र चेत्यपृच्छद् द्विजं नृपः

savidhe tvāgataḥ kaścid rudan vipro 'tiduḥkhitaḥ / kathaṃ rodiṣi bho vipra cetyapṛcchad dvijaṃ nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रुद्धेन तेन विप्रेण कथितो नृपतिस्तदा । तव शासनकाले ऽस्मिन् देशे ऽकालमृतियतः

kruddhena tena vipreṇa kathito nṛpatistadā / tava śāsanakāle 'smin deśe 'kālamṛtiyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽधर्मेण राज्यं तं शास्सीदं नृप निश्चितम् । विष्मयो य इतः पूर्वं न जातो ऽसौ प्रवर्तते

tato 'dharmeṇa rājyaṃ taṃ śāssīdaṃ nṛpa niścitam / viṣmayo ya itaḥ pūrvaṃ na jāto 'sau pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदीयवंशरक्षाकृत् लक्षणाकृतिसुन्दरः । अकालमृत्युना कस्मात् क्रोऋअतो ऽपहृतः सुतः

madīyavaṃśarakṣākṛt lakṣaṇākṛtisundaraḥ / akālamṛtyunā kasmāt kroṛato 'pahṛtaḥ sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रम्ह प्रियौ हि राजन् त्वं सर्व जानासि भूतले । प्राणतुल्यं सुतं मह्यं देहि स्वामिन् कृपान्वितः

bramha priyau hi rājan tvaṃ sarva jānāsi bhūtale / prāṇatulyaṃ sutaṃ mahyaṃ dehi svāmin kṛpānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दयां यदि न कुर्यास्त्वं शक्तिमन् गुणवन् नृप । तृणखण्डाणिव प्राणान् त्वत्सविधे त्यजाम्यहम्

dayāṃ yadi na kuryāstvaṃ śaktiman guṇavan nṛpa / tṛṇakhaṇḍāṇiva prāṇān tvatsavidhe tyajāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाषिते तु द्विजेनैवं बुद्धिमान् पुरषोत्तमः । आकर्षणे सुतं तस्य मतिं चक्रे नृपालकः

bhāṣite tu dvijenaivaṃ buddhimān puraṣottamaḥ / ākarṣaṇe sutaṃ tasya matiṃ cakre nṛpālakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सान्त्वितस्तु नृवाक्येन "आगच्छ मम दास हि" । सूर्यवर्चोधरं यमम् उदितं तत्र दृष्टवान्

sāntvitastu nṛvākyena "āgaccha mama dāsa hi" / sūryavarcodharaṃ yamam uditaṃ tatra dṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मराजं जगद्बन्द्यं प्रणम्य भयजिन्नृपः । ब्राह्मणस्य हितार्थाय सादरं वाक्यमब्रवीत्

dharmarājaṃ jagadbandyaṃ praṇamya bhayajinnṛpaḥ / brāhmaṇasya hitārthāya sādaraṃ vākyamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्युपकृद्द्विजातेस्तु प्राणेभ्यो ऽपि सुतः प्रियः । चाकाले ऽपहृतो यो ऽसौ तव दूतेन दुर्धिया

pratyupakṛddvijātestu prāṇebhyo 'pi sutaḥ priyaḥ / cākāle 'pahṛto yo 'sau tava dūtena durdhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभो त्रिभुवनस्यापि दीयतां तनयः प्रियः । विश्वकर्मन् द्विजन्मने अस्मै प्रीत्या च धीमते

prabho tribhuvanasyāpi dīyatāṃ tanayaḥ priyaḥ / viśvakarman dvijanmane asmai prītyā ca dhīmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुत्वा प्रेताधिपो वाक्यं पूजनीयं हसन् नृपम् । ददौ प्रत्युत्तरं मृदु तेजसा पूरितं वचः

śrutvā pretādhipo vākyaṃ pūjanīyaṃ hasan nṛpam / dadau pratyuttaraṃ mṛdu tejasā pūritaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकीयकर्मवशाद् जीवाः सर्वे मद्वशगा ध्रुवम् । कस्याप्याकर्षणे त्यागे स्वेच्छाशक्तिः कुतो मम

svakīyakarmavaśād jīvāḥ sarve madvaśagā dhruvam / kasyāpyākarṣaṇe tyāge svecchāśaktiḥ kuto mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं वा यदि वा दुःखं सर्वं कर्मवशं सदा । तस्मात् राजन् विजानीयान् मया नैव प्रगृह्यते

sukhaṃ vā yadi vā duḥkhaṃ sarvaṃ karmavaśaṃ sadā / tasmāt rājan vijānīyān mayā naiva pragṛhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्गृहं प्रतिपद्याथ शरीरी न निवर्तते । कालेन महताकृष्टो द्विजपुत्रो बलीयसा

madgṛhaṃ pratipadyātha śarīrī na nivartate / kālena mahatākṛṣṭo dvijaputro balīyasā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुशलं चाकुशलं वा सर्वमिहानुभूयते । कर्मानुसारिणी भूमिर् विज्ञेया च सदा नृणाम्

kuśalaṃ cākuśalaṃ vā sarvamihānubhūyate / karmānusāriṇī bhūmir vijñeyā ca sadā nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्तः पुनर्भूपः प्राह वैवस्वतं यमम् । मत्प्रार्थनावशाद् देव देह्यस्मै पुत्रमुत्तमम्

evamuktaḥ punarbhūpaḥ prāha vaivasvataṃ yamam / matprārthanāvaśād deva dehyasmai putramuttamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न शक्यते न शक्यते यम आह पुनः पुनः । देहि देहि सुतं देव राज्ञापि प्रार्थितः पुनः

na śakyate na śakyate yama āha punaḥ punaḥ / dehi dehi sutaṃ deva rājñāpi prārthitaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्रहस्यातिशय्यं च तयोरित्थं बभूव ह । व्याकुलौ ती महायुद्धे तदा लिप्तौ बभूवतुः

āgrahasyātiśayyaṃ ca tayoritthaṃ babhūva ha / vyākulau tī mahāyuddhe tadā liptau babhūvatuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिष्ठ तिष्ठेति त राजा बहुशः प्राह वीरहा । स्थितो ऽस्मीति रणे राजन् तमवोचद् नृपं यमः

tiṣṭha tiṣṭheti ta rājā bahuśaḥ prāha vīrahā / sthito 'smīti raṇe rājan tamavocad nṛpaṃ yamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंख्यानां च वाणानां तीक्ष्णानां परिवर्षणम् । अकरोद् भयजिद् राजा यमस्योपरि सर्वतः

asaṃkhyānāṃ ca vāṇānāṃ tīkṣṇānāṃ parivarṣaṇam / akarod bhayajid rājā yamasyopari sarvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रुतघ्नं सर्वतो दिव्यं मेघतो वारिवर्षवत् । अप्रतिरोधरुपं तद् अस्त्रं ववर्ष धर्मराट्

śrutaghnaṃ sarvato divyaṃ meghato vārivarṣavat / apratirodharupaṃ tad astraṃ vavarṣa dharmarāṭ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन राजा महाक्रुद्धो महाप्रभावशालिभिः । यमदूतांश्चदेवास्त्रैः प्रपीड्य मुमुदे भृशम्

tena rājā mahākruddho mahāprabhāvaśālibhiḥ / yamadūtāṃścadevāstraiḥ prapīḍya mumude bhṛśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूलासिप्रासमुद्गरा यमदूतविनिर्गताः । भूपेन सर्वथा नष्टा भयप्रवर्तका इमे

śūlāsiprāsamudgarā yamadūtavinirgatāḥ / bhūpena sarvathā naṣṭā bhayapravartakā ime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेतो दारुणरुपी च प्रतिदिशमधावत । नष्टः सेनापतिश्चैव आगमदाहवाद् द्रुतम्

preto dāruṇarupī ca pratidiśamadhāvata / naṣṭaḥ senāpatiścaiva āgamadāhavād drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रेताधिपो देवो दृष्ट्वा तं तु पराजितम् । यथाज्ञाकारिणं दण्डं जग्राह प्रतिहिंसया

tataḥ pretādhipo devo dṛṣṭvā taṃ tu parājitam / yathājñākāriṇaṃ daṇḍaṃ jagrāha pratihiṃsayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालाग्निसदृशं दृष्ट्वा उत्क्षिप्तं पृथिवीपतिः । ब्रह्मशिरो ऽङ्कित चास्त्रम् आत्महस्ते गृहीतवान्

kālāgnisadṛśaṃ dṛṣṭvā utkṣiptaṃ pṛthivīpatiḥ / brahmaśiro 'ṅkita cāstram ātmahaste gṛhītavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वे भूता भयत्रस्ता महाभूतो ऽपि सर्वतः । बभूवुरातुरा सर्वे तेन दुर्लक्षणेन वै

sarve bhūtā bhayatrastā mahābhūto 'pi sarvataḥ / babhūvurāturā sarve tena durlakṣaṇena vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखितां सकलां पृथ्वीं दृस्ट्वा ब्रह्मा तथा सुरैः । आजगाम स्वयं तत्र तस्मिन् देशे रणाकुले

duḥkhitāṃ sakalāṃ pṛthvīṃ dṛsṭvā brahmā tathā suraiḥ / ājagāma svayaṃ tatra tasmin deśe raṇākule

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माणं स्वागत दृष्ट्वा भयजिन्नृपसत्तमः । साञ्जलिः पूजयित्वा तं प्राह यथायथं वचः

brahmāṇaṃ svāgata dṛṣṭvā bhayajinnṛpasattamaḥ / sāñjaliḥ pūjayitvā taṃ prāha yathāyathaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमो ऽपि प्रणिपत्याथ सर्वामकथयत् कथाम् । वैक्लव्यकारणनि च श्रुत्वा शेषाणि सृष्टिकृत् । प्रत्यावृत्य रणाद् देवः कथयामास तौ तदा

yamo 'pi praṇipatyātha sarvāmakathayat kathām / vaiklavyakāraṇani ca śrutvā śeṣāṇi sṛṣṭikṛt / pratyāvṛtya raṇād devaḥ kathayāmāsa tau tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न दोषो भवतां नाथ मृत्युपतेर्महात्मनः । सत्यनराधिपस्यैव कालस्य न तु कर्मणः

na doṣo bhavatāṃ nātha mṛtyupatermahātmanaḥ / satyanarādhipasyaiva kālasya na tu karmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा शुभाशुभं कर्म तथा च शिशुना कृतम् । लब्धञ्च मरणं शीघ्र जन्म प्राप्य च मानुषम्

purā śubhāśubhaṃ karma tathā ca śiśunā kṛtam / labdhañca maraṇaṃ śīghra janma prāpya ca mānuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साफल्यमेति ते श्रमो ब्राह्मणस्यास्य पूजनात् । तस्मिन्नुपायविद्येयं मत्प्रसादात् प्रपूज्यताम्

sāphalyameti te śramo brāhmaṇasyāsya pūjanāt / tasminnupāyavidyeyaṃ matprasādāt prapūjyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णादीनां समायोगैः एतद्द्विजसुताकृतिम् । रुपमालिख भो राजन् सर्वलोकहिताय वं

varṇādīnāṃ samāyogaiḥ etaddvijasutākṛtim / rupamālikha bho rājan sarvalokahitāya vaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आविर्भूतेन ब्रह्मणा इत्थमुक्ते सुवुद्धिमान् । जीवयितुं लिलेख तं द्विजपुत्रं महोपतिः । ब्रह्मा तच्चित्रमादाय योजयामास जीवितम्

āvirbhūtena brahmaṇā itthamukte suvuddhimān / jīvayituṃ lilekha taṃ dvijaputraṃ mahopatiḥ / brahmā taccitramādāya yojayāmāsa jīvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकचोत्पलचक्षुष्मान् सुकुमारशरीरधृक् । चक्षुरुन्मील्य सानन्दं पुनर्जीवनमापेदे

vikacotpalacakṣuṣmān sukumāraśarīradhṛk / cakṣurunmīlya sānandaṃ punarjīvanamāpede

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवितं पुत्रमासाद्य हृष्टो ब्राह्मणसत्तमः । ब्रम्हाणमभिवन्द्याथ स्वीयपुत्रं गृहितवान्

jīvitaṃ putramāsādya hṛṣṭo brāhmaṇasattamaḥ / bramhāṇamabhivandyātha svīyaputraṃ gṛhitavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माब्रवीत् ततो भूपं ब्राह्मणप्रीतये इमे । यमदुता जिताः शक्त्या साधु साधु कृतं त्वया

brahmābravīt tato bhūpaṃ brāhmaṇaprītaye ime / yamadutā jitāḥ śaktyā sādhu sādhu kṛtaṃ tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माणा कथिते त्वेवं स राजा हर्षमाप्तवाम् । सर्वदमनकारी तु दौर्मनस्यं यमो गतः

brahmāṇā kathite tvevaṃ sa rājā harṣamāptavām / sarvadamanakārī tu daurmanasyaṃ yamo gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्रसन्नं यमं दृष्ट्वा वचोभिर्मधुरैर्भृशम् । ब्रह्मा स्वयं समाश्वास्य भूपतिं प्राह सत्तमः

aprasannaṃ yamaṃ dṛṣṭvā vacobhirmadhurairbhṛśam / brahmā svayaṃ samāśvāsya bhūpatiṃ prāha sattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मनीतिः सुविज्ञाय न निन्देत् कामपि प्रजाम् । सदानन्दप्रदोभव्यस्त्व् अभिमानं च वर्जयेत्

dharmanītiḥ suvijñāya na nindet kāmapi prajām / sadānandapradobhavyastv abhimānaṃ ca varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्र सेवा सतां नास्ति तत्र निन्दा भवेद् ध्रुवम् । नाल्पमपि सुखं किञ्चिद् आप्नोति निन्दुकः सदा

yatra sevā satāṃ nāsti tatra nindā bhaved dhruvam / nālpamapi sukhaṃ kiñcid āpnoti nindukaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषिणो ऽपि बुधाः स्वर्गाद् भवन्ति विच्युतास्तहा । अहङ्कानरयुत भूतं त्यजन्ति सर्वमानवाः

dveṣiṇo 'pi budhāḥ svargād bhavanti vicyutāstahā / ahaṅkānarayuta bhūtaṃ tyajanti sarvamānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरहङ्कारिणा तस्मात् भवितव्यं सदा खलु । जात्या बलेन दानेन नैपुण्येन च विद्यया

nirahaṅkāriṇā tasmāt bhavitavyaṃ sadā khalu / jātyā balena dānena naipuṇyena ca vidyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवतानाञ्च विप्राणां विशेषण समादरः । प्रकर्तव्यो न कर्तव्यो निन्दोपायः कथञ्चन

devatānāñca viprāṇāṃ viśeṣaṇa samādaraḥ / prakartavyo na kartavyo nindopāyaḥ kathañcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविरोधेन सत्कारः करणीयः सदा नृपैः । क्षमावलम्बनीया स्यात् निन्दा त्याज्या तथैव च । सर्वज्ञो निरहंकरो गुणिने न द्विषेन्नृपः

avirodhena satkāraḥ karaṇīyaḥ sadā nṛpaiḥ / kṣamāvalambanīyā syāt nindā tyājyā tathaiva ca / sarvajño nirahaṃkaro guṇine na dviṣennṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषं वचनं त्याज्यम् आघातं विसृजेत् सदा । प्रत्यक्षं प्राप्यते यत्तु सार्थक्यं तस्य चिन्तयेत्

puruṣaṃ vacanaṃ tyājyam āghātaṃ visṛjet sadā / pratyakṣaṃ prāpyate yattu sārthakyaṃ tasya cintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवविप्रविरोधिनां कुत्रापि न सुखं भवेत् । विधियं नैव कार्यं हि यमस्यापि ततो नृप

devavipravirodhināṃ kutrāpi na sukhaṃ bhavet / vidhiyaṃ naiva kāryaṃ hi yamasyāpi tato nṛpa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणेत्थं स भूपालो ह्य् उपदिष्टो द्विजप्रियः । नमस्कृत्य यमस्वार्थे कृतवान् सुप्रियं तथा

brahmaṇetthaṃ sa bhūpālo hy upadiṣṭo dvijapriyaḥ / namaskṛtya yamasvārthe kṛtavān supriyaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमो ऽपि प्रीतिमापन्नो ब्रह्मा प्रसन्नतां गतः । अशोकं प्रीतिमापेदे जगदेतञ्चराचरम्

yamo 'pi prītimāpanno brahmā prasannatāṃ gataḥ / aśokaṃ prītimāpede jagadetañcarācaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ ब्रह्मा नृपं प्राह नग्नं प्रेतं निवारय । यमदासैः सदा विश्वं न पातयेद् भवान् खलु

atha brahmā nṛpaṃ prāha nagnaṃ pretaṃ nivāraya / yamadāsaiḥ sadā viśvaṃ na pātayed bhavān khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलेन तेजसा चापि तपसेमं गुणं नृपाः । अनुकुर्युर्न कर्त्तव्यो ऽकुशल इह भाविनि

balena tejasā cāpi tapasemaṃ guṇaṃ nṛpāḥ / anukuryurna karttavyo 'kuśala iha bhāvini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवान् महायशस्वी च करणीयो मया क्षितौ । निवर्तस्व कुमार्गेभ्यस् त्वं सदा पृथिवीपते

bhavān mahāyaśasvī ca karaṇīyo mayā kṣitau / nivartasva kumārgebhyas tvaṃ sadā pṛthivīpate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रेतपर्यायकं नग्नम् अजैषीस्त्वं यतो बलात् । मम प्रसादाद् राजेन्द्र ब्राह्मणानुग्रहात्तथा । प्रजापतितुलः पृथ्वां यशस्वी त्वं भविष्यसि

pretaparyāyakaṃ nagnam ajaiṣīstvaṃ yato balāt / mama prasādād rājendra brāhmaṇānugrahāttathā / prajāpatitulaḥ pṛthvāṃ yaśasvī tvaṃ bhaviṣyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदज्ञो व्रतनिष्ठश्च तपसा शुद्धमानसः । प्रजाः पालय निष्पापः अनुमतिस्तथा मम

vedajño vrataniṣṭhaśca tapasā śuddhamānasaḥ / prajāḥ pālaya niṣpāpaḥ anumatistathā mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य ब्राह्मणपुत्रस्य चित्रस्य लेखनेन च । तादृशेण क्षितावादि-चित्राविष्कारको भव

asya brāhmaṇaputrasya citrasya lekhanena ca / tādṛśeṇa kṣitāvādi-citrāviṣkārako bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकानां हितसाधनात् पूजनीयो भविष्यसि । अद्य प्रभृति तच्चित्र जगद्वन्द्यं भवेत् सदा

lokānāṃ hitasādhanāt pūjanīyo bhaviṣyasi / adya prabhṛti taccitra jagadvandyaṃ bhavet sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पापघ्नं च मनोहारि प्रोतिसुखप्रदं नृणाम् । मङ्गलश्रोप्रदायकं रक्षोघ्नं शत्रुनाशनम्

pāpaghnaṃ ca manohāri protisukhapradaṃ nṛṇām / maṅgalaśropradāyakaṃ rakṣoghnaṃ śatrunāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तवादौ लेखकख्यातिः ममेयं वचनेन च । चित्रमिति प्रसिद्धं तत् सर्वत्रैव भविष्यति

tavādau lekhakakhyātiḥ mameyaṃ vacanena ca / citramiti prasiddhaṃ tat sarvatraiva bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मणेत्थं वचस्युक्ते यमो विप्रश्च नग्नजित् । सर्वे नेमुश्च भक्त्या तं ब्रह्माणं लोकपालकम्

brahmaṇetthaṃ vacasyukte yamo vipraśca nagnajit / sarve nemuśca bhaktyā taṃ brahmāṇaṃ lokapālakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषां मङ्गलं कृत्वा त्रिलोकेशः प्रजापतिः । सर्वदेवगणैः सार्धं जगाम स्वगृहं मुदा

sarveṣāṃ maṅgalaṃ kṛtvā trilokeśaḥ prajāpatiḥ / sarvadevagaṇaiḥ sārdhaṃ jagāma svagṛhaṃ mudā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाथ धर्मराजं तं पूजयित्वा प्रयन्ततः । स्वस्थानमागतो धीमान् प्रीणयित्वा यमं तथा

rājātha dharmarājaṃ taṃ pūjayitvā prayantataḥ / svasthānamāgato dhīmān prīṇayitvā yamaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथासौ ब्राह्मणस्तुष्टः प्रपयौ नगरं द्रुतम् । यस्माद् देशात् समापन्नस् तत्रैव प्रविवेश च

athāsau brāhmaṇastuṣṭaḥ prapayau nagaraṃ drutam / yasmād deśāt samāpannas tatraiva praviveśa ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृष्टो राजा समित्रश्च चित्रसंरचनाय वै । उद्यतो ऽभूत् सदैवासौ सपुत्रे प्रस्थिते द्विजे

hṛṣṭo rājā samitraśca citrasaṃracanāya vai / udyato 'bhūt sadaivāsau saputre prasthite dvije

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वरूपानुकूलं तत् मानं वा कीदृशं भवेत् । तत् प्रष्टुं सृष्टिकत्तरिं ब्रह्मलोकं जगाम सः

sarvarūpānukūlaṃ tat mānaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet / tat praṣṭuṃ sṛṣṭikattariṃ brahmalokaṃ jagāma saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृपया ब्रूहि मे ब्रह्मन् चित्रसंलेखनक्रमम् । चित्रस्य लक्षणानि मे नानाविधानि सन्ति च

kṛpayā brūhi me brahman citrasaṃlekhanakramam / citrasya lakṣaṇāni me nānāvidhāni santi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिमाणं किमस्य स्यात् विधिना कीदृशेन वा । उत्पादनीयमेतद्धि साञ्जलिः पृष्ठवान् नृपः

parimāṇaṃ kimasya syāt vidhinā kīdṛśena vā / utpādanīyametaddhi sāñjaliḥ pṛṣṭhavān nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माथ प्राह भूपेन्द्रं शृणु राजन् समाहितः । अतिगुह्यं महद् वाक्यं परमं कथयामि ते

brahmātha prāha bhūpendraṃ śṛṇu rājan samāhitaḥ / atiguhyaṃ mahad vākyaṃ paramaṃ kathayāmi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टेरादौ समायाता वेदा यज्ञाश्च भूपते । ततः प्रजा मया सृष्टा उपदिष्टाश्च ता मया

sṛṣṭerādau samāyātā vedā yajñāśca bhūpate / tataḥ prajā mayā sṛṣṭā upadiṣṭāśca tā mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चैत्यानां करणायैव चित्रं संलिख्यते यतः । वेदाच्चित्रं प्रजातं वै तस्माद् ज्ञेयं तथैव तत्

caityānāṃ karaṇāyaiva citraṃ saṃlikhyate yataḥ / vedāccitraṃ prajātaṃ vai tasmād jñeyaṃ tathaiva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ संलिखितत्वाच्च चित्रमित्युच्यते ततः । चराचरयुता वृक्षा जङ्गमाश्च यथास्थिताः । तथा प्रलिखनात्तेषां तच्चित्रमिति कथ्यते

ādau saṃlikhitatvācca citramityucyate tataḥ / carācarayutā vṛkṣā jaṅgamāśca yathāsthitāḥ / tathā pralikhanātteṣāṃ taccitramiti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गिरीणां सुमेरुः श्रेष्ठः अण्डजानां खगाधिपः । यथा नरेषु भूपेन्द्रस् तथा चित्रं कलासु वै

girīṇāṃ sumeruḥ śreṣṭhaḥ aṇḍajānāṃ khagādhipaḥ / yathā nareṣu bhūpendras tathā citraṃ kalāsu vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतन्ति सागरे नद्यः समुद्रा रत्नमाश्रिताः । नक्षत्रैश्चाश्रितः सूर्यो ब्रम्हा ॠष्याश्रयो यथा । तथैव चित्रकर्मणि कलाः सर्वाः समाश्रिताः

patanti sāgare nadyaḥ samudrā ratnamāśritāḥ / nakṣatraiścāśritaḥ sūryo bramhā ṝṣyāśrayo yathā / tathaiva citrakarmaṇi kalāḥ sarvāḥ samāśritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमालयो यथा श्रेष्ठो नगेषु सकलेषु च । गङ्गा नदिषु श्रेष्ठैव ग्रहेषु सोमभास्करौ

himālayo yathā śreṣṭho nageṣu sakaleṣu ca / gaṅgā nadiṣu śreṣṭhaiva graheṣu somabhāskarau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समेषु वैनतेयश्च महेन्द्रो देववृन्दके । तथा श्रेष्ठं भवेच्चित्रं सर्वासु हि कलासु च

sameṣu vainateyaśca mahendro devavṛndake / tathā śreṣṭhaṃ bhaveccitraṃ sarvāsu hi kalāsu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नग्नजिद् गच्छ तस्मात् त्वं विश्वकर्म समीपतः । लक्षणविधिमानं च तुभ्यं स उपदेक्ष्यति

nagnajid gaccha tasmāt tvaṃ viśvakarma samīpataḥ / lakṣaṇavidhimānaṃ ca tubhyaṃ sa upadekṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशमनुसृत्य ब्रह्मणो भूपतिस्ततः । विश्वकर्मसमीपे तु प्रसन्नो ह्यगमद् द्रुतम्

upadeśamanusṛtya brahmaṇo bhūpatistataḥ / viśvakarmasamīpe tu prasanno hyagamad drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टो ऽसौ विश्वकर्मा च राज्ञा नमस्कृतस्तथा । आतिथ्यं विधिवत् कृत्वा राज्ञे सो ऽदददासनम्

dṛṣṭo 'sau viśvakarmā ca rājñā namaskṛtastathā / ātithyaṃ vidhivat kṛtvā rājñe so 'dadadāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजाह विश्वकर्मन् भो ब्रह्मज्ञया ह्युपस्थितः । चित्रस्य लक्षणं कर्म उपदिशतु मे प्रभो

rājāha viśvakarman bho brahmajñayā hyupasthitaḥ / citrasya lakṣaṇaṃ karma upadiśatu me prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिर्वा परिमाणं वा कीदृशं वा भवेत्तथा । उपदिशतु कार्त्स्न्येन रहस्यं सप्रकारकम्

vidhirvā parimāṇaṃ vā kīdṛśaṃ vā bhavettathā / upadiśatu kārtsnyena rahasyaṃ saprakārakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्ते नरेन्द्रेण विश्वकर्मा मुदान्वितः । चित्रशिल्पस्य शास्त्रं तु तस्मै राज्ञे ह्युपादिशत्

evamukte narendreṇa viśvakarmā mudānvitaḥ / citraśilpasya śāstraṃ tu tasmai rājñe hyupādiśat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाग्रमनसा तत्तु श्रूयतां यद् मद्भाषितं । परिमाणं तथास्थानं वर्णोपायौ यथायथम्

ekāgramanasā tattu śrūyatāṃ yad madbhāṣitaṃ / parimāṇaṃ tathāsthānaṃ varṇopāyau yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदाय सर्वमीशेन देवेन पद्मयोनिना । निर्दिष्टं चित्रलक्षणं बुद्धिमन्तः कृते शृणु

pradāya sarvamīśena devena padmayoninā / nirdiṣṭaṃ citralakṣaṇaṃ buddhimantaḥ kṛte śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्ववस्तुसमाकीर्णा आकृतीर्लक्षणान्विताः । लोकश्रद्धास्पदं मह्यं लिखित्वादौ ह्युपाहरत्

sarvavastusamākīrṇā ākṛtīrlakṣaṇānvitāḥ / lokaśraddhāspadaṃ mahyaṃ likhitvādau hyupāharat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केन मानेन शोभनाः स्थानोपायैश्च कीदृशैः । ब्रह्मणः कृपया लब्धाः सर्वे शिल्पा मया कृताः

kena mānena śobhanāḥ sthānopāyaiśca kīdṛśaiḥ / brahmaṇaḥ kṛpayā labdhāḥ sarve śilpā mayā kṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकारेणेदृशेनैव प्रजा मया विनिर्मिताः । देवैश्चित्रं विवर्द्धितं विविधं लक्षणान्वितम्

ākāreṇedṛśenaiva prajā mayā vinirmitāḥ / devaiścitraṃ vivarddhitaṃ vividhaṃ lakṣaṇānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयं मत्तस्त्वथा राजन् लक्षणमाकृति तथा । सादृश्यं वेशसौन्दर्यं परिमाणं कलान्वितं

jñeyaṃ mattastvathā rājan lakṣaṇamākṛti tathā / sādṛśyaṃ veśasaundaryaṃ parimāṇaṃ kalānvitaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्रमीदृशं संलेख्यं यत्नाद् बुद्धिमता त्वया । दर्शनीयं मनुष्येभ्यो विद्वभ्यो गुणयुक्तेभ्यः । चित्रसन्दर्शने तावद् उत्साहमतियुक्तेभ्यः

citramīdṛśaṃ saṃlekhyaṃ yatnād buddhimatā tvayā / darśanīyaṃ manuṣyebhyo vidvabhyo guṇayuktebhyaḥ / citrasandarśane tāvad utsāhamatiyuktebhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुनिनागासुराणां च प्रेतानां यक्षरक्षसाम् । गन्धर्वाणां च राजेन्द्र विधिवत् कक्षणादिकम् । लिखित्वा विविधं सम्यक् तुभ्यं मया प्रदश्र्यते

munināgāsurāṇāṃ ca pretānāṃ yakṣarakṣasām / gandharvāṇāṃ ca rājendra vidhivat kakṣaṇādikam / likhitvā vividhaṃ samyak tubhyaṃ mayā pradaśryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.