यथा मूको ऽहमित्येतत्स्वक्रियाविरुद्धम् । वक्तृत्वाभावो ह्यनेनोच्यते वचनक्रियया च वक्तृत्वमिति । तथा निर्विशेषं ब्रह्मेति स्वक्रियाविरुद्धं भवेत् । कथम् । एतेन निर्विशेषत्वेन विशेषेणापतितेन हेतुना । विशेषाभावो हि निर्विशेषं ब्रह्मेति वाक्येन प्रतिपादयितुमिष्यः । प्रतिपादनक्रियया च विशेषाभावलक्षणो विशेषः प्राप्नोतीति । अयमपि विशेषो निर्विशेषमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः । प्रतीतिविरोध इति चेत् । तर्ह्येतद्वचनकर्तृत्वमपि मूको ऽहमित्यनेन निराक्रियत इति कुतस्तत्रापि स्वक्रियाविरोधः । प्रतीतिविरोध इति चेत् । समःसमाधिः । परबोधनोपायाभावाद्विशेषाभाव उपादीयते । नतु ब्रह्मविशेषतयेति चेत् । अत्रापि परबोधनोपायाभावादेवेदं वचनम् । वस्तुतस्त्वसौ मूक एवेत्यस्तु । निर्विशेषम् इत्यस्य विशेषनिरास एव तात्पर्यम् । न निर्विशेषत्वविशेषविधौ । अतः कथं विरोध इति चेत् । तर्हि मूको ऽहमित्यस्यापि वक्तृत्वनिरासे तात्पर्यम् । नैतद्वचनवक्तृत्व इति कुतस्तत्रापि विरोधः । न तत्र स्ववचनविरोधः । किन्तु स्वक्रियाविरोध इति चेत् । प्रकृते ऽपि किमन्यो ऽभिहित इत्यास्तां प्रपञ्चः । तदिदमुक्तं मूको ऽहमितिवदिति ॥ *३,८२* यदर्थमयं प्रयत्नस्तदाह अभिन्ने ऽपीति ॥ अभिन्ने ऽपि विशेषो ऽयं बलादापतति ह्यतः अत उक्तप्रकारेण महावाक्यावान्तरवाक्ययोरन्यथानुपपत्तिबलाद्भेदरहिते ऽपि ब्रह्मण्ययमनुपपत्तिशान्तिहेतुर्विशेषो नाम शक्तिविशेषो ऽङ्गीकरणीयः प्राप्नोति । इदमुक्तं भवति । महावाक्यप्रतिपाद्यमैक्यमवान्तरवाक्यप्रतिपाद्यं च सत्यत्वादिकं ब्रह्मणा परस्परं चाभिन्नमेव । एकधैवानुद्रष्टव्यमित्याद्येकरस(त्व)प्रतिपादकश्रुतेः । न चोक्तदोषः । यतो भेदहीने ऽपि वस्तुन्यस्ति कश्चिच्छक्तिविशेषो येन प्रकाशमानमपि न प्रकाशत इत्यादि युज्यते । स च विशेषो ऽनयैवार्थापत्त्यावगम्यत इत्येव त्वया वक्तव्यमिति । *३,८५* नन्वङ्गीकृते ऽपि विशेषे नानुपपत्तिशान्तिः । सो ऽपि हि विशेषो यदि वस्तुनो भिन्नस्तर्हि भेदानवस्थादि दोषः स्यादभिन्नत्वे च विशेषतद्वद्भावानुपपत्तेस्तादवस्थ्यादित्यत आह विशेषेति ॥ विशेषतद्वतोश्चैव स्वनिर्वाहकता भवेत्
yathā mūko 'hamityetatsvakriyāviruddham / vaktṛtvābhāvo hyanenocyate vacanakriyayā ca vaktṛtvamiti / tathā nirviśeṣaṃ brahmeti svakriyāviruddhaṃ bhavet / katham / etena nirviśeṣatvena viśeṣeṇāpatitena hetunā / viśeṣābhāvo hi nirviśeṣaṃ brahmeti vākyena pratipādayitumiṣyaḥ / pratipādanakriyayā ca viśeṣābhāvalakṣaṇo viśeṣaḥ prāpnotīti / ayamapi viśeṣo nirviśeṣamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ / pratītivirodha iti cet / tarhyetadvacanakartṛtvamapi mūko 'hamityanena nirākriyata iti kutastatrāpi svakriyāvirodhaḥ / pratītivirodha iti cet / samaḥsamādhiḥ / parabodhanopāyābhāvādviśeṣābhāva upādīyate / natu brahmaviśeṣatayeti cet / atrāpi parabodhanopāyābhāvādevedaṃ vacanam / vastutastvasau mūka evetyastu / nirviśeṣam ityasya viśeṣanirāsa eva tātparyam / na nirviśeṣatvaviśeṣavidhau / ataḥ kathaṃ virodha iti cet / tarhi mūko 'hamityasyāpi vaktṛtvanirāse tātparyam / naitadvacanavaktṛtva iti kutastatrāpi virodhaḥ / na tatra svavacanavirodhaḥ / kintu svakriyāvirodha iti cet / prakṛte 'pi kimanyo 'bhihita ityāstāṃ prapañcaḥ / tadidamuktaṃ mūko 'hamitivaditi // *3,82* yadarthamayaṃ prayatnastadāha abhinne 'pīti // abhinne 'pi viśeṣo 'yaṃ balādāpatati hyataḥ ata uktaprakāreṇa mahāvākyāvāntaravākyayoranyathānupapattibalādbhedarahite 'pi brahmaṇyayamanupapattiśāntiheturviśeṣo nāma śaktiviśeṣo 'ṅgīkaraṇīyaḥ prāpnoti / idamuktaṃ bhavati / mahāvākyapratipādyamaikyamavāntaravākyapratipādyaṃ ca satyatvādikaṃ brahmaṇā parasparaṃ cābhinnameva / ekadhaivānudraṣṭavyamityādyekarasa(tva)pratipādakaśruteḥ / na coktadoṣaḥ / yato bhedahīne 'pi vastunyasti kaścicchaktiviśeṣo yena prakāśamānamapi na prakāśata ityādi yujyate / sa ca viśeṣo 'nayaivārthāpattyāvagamyata ityeva tvayā vaktavyamiti / *3,85* nanvaṅgīkṛte 'pi viśeṣe nānupapattiśāntiḥ / so 'pi hi viśeṣo yadi vastuno bhinnastarhi bhedānavasthādi doṣaḥ syādabhinnatve ca viśeṣatadvadbhāvānupapattestādavasthyādityata āha viśeṣeti // viśeṣatadvatoścaiva svanirvāhakatā bhavet
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.