अतःशब्दस्तावत्प्रकृतस्य हेतुभावे वतर्ते । तत्र ब्रह्मजिज्ञासायाः प्रयोजनाकाङ्क्षायामधिकारिविशेषणतयाथशब्देन प्रकृतो मोक्षः सम्बद्धयते । ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा । नचात्रावयवार्थेन जिज्ञासाशब्दो ऽर्थवान् । इच्छायाः स्वातन्त्र्याविषयत्वेन विधातुमशक्यत्वात् । अत एवेष्यमाणज्ञानोपलक्षणाप्ययुक्ता । तस्माज्ज्ञानेच्छान्तर्णीतो विचारो जिज्ञासापदेन लक्ष्यते । मुख्यप्रयोगातिक्रमेण लाक्षणिकाश्रयणे चेदं प्रयोजनम् । यद्विचारस्य ज्ञानद्वारैव मोक्षसाधनत्वज्ञापनम् । अन्यथा योग्यताविरहेणान्वयाभाववप्रसङ्गात् । यदि च जिज्ञासाशब्दो मीमांसाशब्दवद्विचार एवोपसङ्खयायते । तदाप्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां विचारस्य ज्ञानसाधनता ज्ञास्यते । एवंच विचारो यतो ज्ञानसाधनं ज्ञानं च मोक्षसाधनमतो असौ कर्तव्य इति लभ्यते । *१,४०९* मोक्षादेरन्यलभ्यत्वस्य शङ्कितत्वात्सावधारणतापि । ईश्वरप्रसादस्य तु ज्ञापकं न किञ्चिदत्र पश्यामः । *१,४१८* ज्ञानमोक्षयोर् मध्ये प्रसादानपेक्षत्वशङ्का नच ज्ञानस्य मोक्षसाधनता न युक्ता । येनेश्वरप्रसादो मध्ये ऽध्याह्रियते । आत्मयाथात्म्याज्ञानादनात्मनि शरीरादावात्मत्वारोपे सति हि तदनुकूलप्रतिकूलयो रागद्वेषौ भवतः । ताभ्यां प्रयुक्तः पुण्यपापलक्षणां प्रवृत्तिमाचिनुते । ततश्च सुरनरतिर्यगादिनानायोनिषु नवीनशरीरेन्द्रियादिसंयोगलक्षणं जन्मास्य भवति । तस्माच्च दुःखानुभव इत्यनादिरयं कार्यकारणप्रवाहः संसार इत्युच्यते । आत्मतत्त्वज्ञानाच्चाज्ञानविपर्ययौ निवर्तेते । तत्त्वज्ञानस्य समानाश्रयविषयाज्ञानमिथ्याज्ञाननिवर्तनस्वाभाव्यात् । शुक्तिकातत्त्वज्ञानस्य तदज्ञानरजतारोपनिवर्तकत्वदर्शनात् । मिथ्याज्ञाननिवृत्तौ च रागद्वेषानुदयः । कारणाभावात् । तयोरभावे च न प्रवृत्तेरुत्पत्तिः प्रागुपचितायाश्चोपभोगेन प्र्रक्षयः । प्रवृत्त्यभावे च जन्मान्तराभावो हेत्वभावादेव । वतर्मानशरीरादेश्चारम्भकक्षये सति निवृत्तिः । जन्माभावे च न निर्बीजस्य दुःखस्योत्पाद इत्येवमात्यन्तिकी दुःखनिवृत्तिर्मुक्तिः । तथाच ज्ञानस्वभावलभ्यायां मुक्तौ किमीश्वरप्रसादेन । न ह्यन्धकारनिबन्धनदुःखनिवृत्तये प्रदीपमुपाददानाः कस्यचित्प्रभोः प्रसादमपेक्षन्ते । स्वभावो हि प्रदीपस्यायं यत्समानाधिकरणान्धकारनिवर्तकत्वम् । तथाच न्यायसूत्रम् । "दुःखजन्मप्रवृत्तिदोषमिथ्याज्ञानानामुत्तरोत्तरापाये तदनन्तरापायादपवर्गःऽ; इति । *१,४२०* द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च । यदनुग्रहतः सन्ति न सन्ति यदुपेक्षया
ataḥśabdastāvatprakṛtasya hetubhāve vatarte / tatra brahmajijñāsāyāḥ prayojanākāṅkṣāyāmadhikāriviśeṣaṇatayāthaśabdena prakṛto mokṣaḥ sambaddhayate / jñātumicchā jijñāsā / nacātrāvayavārthena jijñāsāśabdo 'rthavān / icchāyāḥ svātantryāviṣayatvena vidhātumaśakyatvāt / ata eveṣyamāṇajñānopalakṣaṇāpyayuktā / tasmājjñānecchāntarṇīto vicāro jijñāsāpadena lakṣyate / mukhyaprayogātikrameṇa lākṣaṇikāśrayaṇe cedaṃ prayojanam / yadvicārasya jñānadvāraiva mokṣasādhanatvajñāpanam / anyathā yogyatāviraheṇānvayābhāvavaprasaṅgāt / yadi ca jijñāsāśabdo mīmāṃsāśabdavadvicāra evopasaṅkhayāyate / tadāpyanvayavyatirekābhyāṃ vicārasya jñānasādhanatā jñāsyate / evaṃca vicāro yato jñānasādhanaṃ jñānaṃ ca mokṣasādhanamato asau kartavya iti labhyate / *1,409* mokṣāderanyalabhyatvasya śaṅkitatvātsāvadhāraṇatāpi / īśvaraprasādasya tu jñāpakaṃ na kiñcidatra paśyāmaḥ / *1,418* jñānamokṣayor madhye prasādānapekṣatvaśaṅkā naca jñānasya mokṣasādhanatā na yuktā / yeneśvaraprasādo madhye 'dhyāhriyate / ātmayāthātmyājñānādanātmani śarīrādāvātmatvārope sati hi tadanukūlapratikūlayo rāgadveṣau bhavataḥ / tābhyāṃ prayuktaḥ puṇyapāpalakṣaṇāṃ pravṛttimācinute / tataśca suranaratiryagādinānāyoniṣu navīnaśarīrendriyādisaṃyogalakṣaṇaṃ janmāsya bhavati / tasmācca duḥkhānubhava ityanādirayaṃ kāryakāraṇapravāhaḥ saṃsāra ityucyate / ātmatattvajñānāccājñānaviparyayau nivartete / tattvajñānasya samānāśrayaviṣayājñānamithyājñānanivartanasvābhāvyāt / śuktikātattvajñānasya tadajñānarajatāropanivartakatvadarśanāt / mithyājñānanivṛttau ca rāgadveṣānudayaḥ / kāraṇābhāvāt / tayorabhāve ca na pravṛtterutpattiḥ prāgupacitāyāścopabhogena prrakṣayaḥ / pravṛttyabhāve ca janmāntarābhāvo hetvabhāvādeva / vatarmānaśarīrādeścārambhakakṣaye sati nivṛttiḥ / janmābhāve ca na nirbījasya duḥkhasyotpāda ityevamātyantikī duḥkhanivṛttirmuktiḥ / tathāca jñānasvabhāvalabhyāyāṃ muktau kimīśvaraprasādena / na hyandhakāranibandhanaduḥkhanivṛttaye pradīpamupādadānāḥ kasyacitprabhoḥ prasādamapekṣante / svabhāvo hi pradīpasyāyaṃ yatsamānādhikaraṇāndhakāranivartakatvam / tathāca nyāyasūtram / "duḥkhajanmapravṛttidoṣamithyājñānānāmuttarottarāpāye tadanantarāpāyādapavargaḥ'; iti / *1,420* dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca / yadanugrahataḥ santi na santi yadupekṣayā
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.