यदि मुख्य एव प्रयोगः क्रियते । तदान्नमयप्राणमयमनोमयविज्ञानमयानन्दमया इत्येव प्रयोक्तव्यं स्यात् । तथाच सूत्रस्याल्पाक्षरत्वलक्षणं हीयेत । श्रुत्या ऽर्थाद्वा ज्ञायमानस्यार्थस्यावचनं ह्यल्पाक्षरत्वम् । अयं चार्थो ऽर्थोज्ज्ञायत इति वक्ष्यामः । अतः सूत्रस्याल्पाक्षरत्वेन प्रयोजनेन लाक्षणिकप्रयोगः सूत्रकारस्येति । *३,३०८* ननु सूत्रे यथाश्रुतमेव चेद् गृह्यते तदा कीदृशो दोषो येन लक्षणा व्याख्यातव्येत्यत आह सर्वेति ॥ प्रवृत्तत्वादिति शेषः । यदि हि सूत्रे श्रुतमात्रं गृह्येत तदा सूत्रशतेन वाक्यशतसमन्वय एव सिद्धयेत् । नतु सर्वशाखानिर्णयः । सर्वशाखानिर्णयार्थं प्रवृत्तशनि चैतानि । सूत्रान्तराभावात् । अतः सर्वशाखानिर्णायकत्वस्यान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुतमात्रपरित्यागेन लक्षणा व्याख्येयेति गम्यते । लक्षणाऽश्रयणे हि सर्वशाखानिर्णयः सिद्धयतीति । ननु यथा यथाश्रुतग्रहणे बाधकमस्ति सूत्राणां विश्वतोमुखत्वासम्भवः तथोपलक्षणाऽश्रयणे ऽपि बाधकसद्भावः समानः । आनन्दमयशब्देनान्नमयादीनामिव सर्वशब्दानामुपलक्षयितुं शक्यत्वेनोत्तराधिकरणारम्भानुपपत्तेरिति चेत् । किं समानन्यायशब्दान्तरविषयाधिकरणानारम्भप्रसङ्गो बाधकः । किंवा न्यायान्तरविषयशब्दान्तरगोचराधिकरणानरम्भप्रसङ्गः । नाद्यः । इष्टत्वात् । न द्वितीयः । वैषम्यात् । अन्नमयादयो हि समानन्यायतया सम्बन्धेनोपलक्षणतया गृह्यन्ते । तदितरेषां तूपलक्षणायां कः सम्बन्धः । नहि सम्बन्धेन विना लक्षणा दृष्टा । शब्दत्वेन सन्दिग्धत्वेन चोपलक्षणमुपप्लवः । तथा सति तत्तु समन्वयादित्यनेनैव पूर्णत्वात् । अथ समानन्यायविषयत्वे ऽप्यधिकरणान्तरारम्भो दृश्यते । उपलक्षणपक्षे स न स्यादित्यापाद्यत इत्यत आह पुनश्चेति ॥ तत्र पूर्वाधिकरणव्युत्पादिन्यायविषये ऽप्यर्थे यदधिकरणान्तरमारभ्यते तत्पूर्वाधिकरणन्यायाच्छादकाधिकाशङ्कालक्षणात्पुनरधिकरणान्तरारम्भप्रापकाद्धेतोर्विद्यमानाद्युज्यते । इदमुक्तं भवति । समाने ऽपि न्याये पुनरधिकरणान्तरारम्भान्यथानुपपत्त्या यथाश्रुत एव सूत्रार्थ इति यदुक्तं तन्न । अन्यथोपपत्तेः । अधिकाशङ्कया तन्न्यायविषयत्वाभावे परेणाशङ्किते ऽधिकाशङ्कानिराकरणेन पुनस्तन्न्यायविषयत्वप्रदर्शनार्थत्वादधिकरणान्तरारम्भस्य । विश्वतोमुखत्वभङ्गस्तु निरवकाश इति लक्षणाऽश्रयणमेव न्याय्यमिति । *३,३१०* ननु सर्वशाखानिर्णायकत्वमेवैषां सूत्राणां नास्ति । सर्वशाखानां कार्यनिष्ठत्वेनाब्रह्मविषयत्वात् । ब्रह्मनिष्ठस्तु वेदान्तभागो ऽल्पीयान् विनापि लक्षणाऽश्रयणेन यथाश्रुतार्थैः सूत्रैः शक्यो निर्णेतुमिति किं लक्षणाऽश्रयणेनेत्यत आह सर्वे वेदा इति ॥ सर्वे वेदा आमनन्ति यत् पदं त्विति हि श्रुतिः सर्वेषामपि वेदानां ब्रह्मनिष्ठतामाहेति शेषः । सूत्रे आनन्दमयस्यैव निर्देशे कारणम् यद्यत्रोपलक्षणमभिप्रेतं स्यात्तदा प्रथमप्राप्तत्वादन्नमयशब्दमेवोपादद्यात् । आनन्दमयशब्दं तूपाददत्सूत्रकारस्तन्मात्रविवक्षां सूचयतीत्यत आह आनन्दमयेति ॥ आनन्दमयरूपे तु ब्रह्मणः पुच्छतोक्तितः
yadi mukhya eva prayogaḥ kriyate / tadānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayānandamayā ityeva prayoktavyaṃ syāt / tathāca sūtrasyālpākṣaratvalakṣaṇaṃ hīyeta / śrutyā 'rthādvā jñāyamānasyārthasyāvacanaṃ hyalpākṣaratvam / ayaṃ cārtho 'rthojjñāyata iti vakṣyāmaḥ / ataḥ sūtrasyālpākṣaratvena prayojanena lākṣaṇikaprayogaḥ sūtrakārasyeti / *3,308* nanu sūtre yathāśrutameva ced gṛhyate tadā kīdṛśo doṣo yena lakṣaṇā vyākhyātavyetyata āha sarveti // pravṛttatvāditi śeṣaḥ / yadi hi sūtre śrutamātraṃ gṛhyeta tadā sūtraśatena vākyaśatasamanvaya eva siddhayet / natu sarvaśākhānirṇayaḥ / sarvaśākhānirṇayārthaṃ pravṛttaśani caitāni / sūtrāntarābhāvāt / ataḥ sarvaśākhānirṇāyakatvasyānyathānupapattyā yathāśrutamātraparityāgena lakṣaṇā vyākhyeyeti gamyate / lakṣaṇā'śrayaṇe hi sarvaśākhānirṇayaḥ siddhayatīti / nanu yathā yathāśrutagrahaṇe bādhakamasti sūtrāṇāṃ viśvatomukhatvāsambhavaḥ tathopalakṣaṇā'śrayaṇe 'pi bādhakasadbhāvaḥ samānaḥ / ānandamayaśabdenānnamayādīnāmiva sarvaśabdānāmupalakṣayituṃ śakyatvenottarādhikaraṇārambhānupapatteriti cet / kiṃ samānanyāyaśabdāntaraviṣayādhikaraṇānārambhaprasaṅgo bādhakaḥ / kiṃvā nyāyāntaraviṣayaśabdāntaragocarādhikaraṇānarambhaprasaṅgaḥ / nādyaḥ / iṣṭatvāt / na dvitīyaḥ / vaiṣamyāt / annamayādayo hi samānanyāyatayā sambandhenopalakṣaṇatayā gṛhyante / taditareṣāṃ tūpalakṣaṇāyāṃ kaḥ sambandhaḥ / nahi sambandhena vinā lakṣaṇā dṛṣṭā / śabdatvena sandigdhatvena copalakṣaṇamupaplavaḥ / tathā sati tattu samanvayādityanenaiva pūrṇatvāt / atha samānanyāyaviṣayatve 'pyadhikaraṇāntarārambho dṛśyate / upalakṣaṇapakṣe sa na syādityāpādyata ityata āha punaśceti // tatra pūrvādhikaraṇavyutpādinyāyaviṣaye 'pyarthe yadadhikaraṇāntaramārabhyate tatpūrvādhikaraṇanyāyācchādakādhikāśaṅkālakṣaṇātpunaradhikaraṇāntarārambhaprāpakāddhetorvidyamānādyujyate / idamuktaṃ bhavati / samāne 'pi nyāye punaradhikaraṇāntarārambhānyathānupapattyā yathāśruta eva sūtrārtha iti yaduktaṃ tanna / anyathopapatteḥ / adhikāśaṅkayā tannyāyaviṣayatvābhāve pareṇāśaṅkite 'dhikāśaṅkānirākaraṇena punastannyāyaviṣayatvapradarśanārthatvādadhikaraṇāntarārambhasya / viśvatomukhatvabhaṅgastu niravakāśa iti lakṣaṇā'śrayaṇameva nyāyyamiti / *3,310* nanu sarvaśākhānirṇāyakatvamevaiṣāṃ sūtrāṇāṃ nāsti / sarvaśākhānāṃ kāryaniṣṭhatvenābrahmaviṣayatvāt / brahmaniṣṭhastu vedāntabhāgo 'lpīyān vināpi lakṣaṇā'śrayaṇena yathāśrutārthaiḥ sūtraiḥ śakyo nirṇetumiti kiṃ lakṣaṇā'śrayaṇenetyata āha sarve vedā iti // sarve vedā āmananti yat padaṃ tviti hi śrutiḥ sarveṣāmapi vedānāṃ brahmaniṣṭhatāmāheti śeṣaḥ / sūtre ānandamayasyaiva nirdeśe kāraṇam yadyatropalakṣaṇamabhipretaṃ syāttadā prathamaprāptatvādannamayaśabdamevopādadyāt / ānandamayaśabdaṃ tūpādadatsūtrakārastanmātravivakṣāṃ sūcayatītyata āha ānandamayeti // ānandamayarūpe tu brahmaṇaḥ pucchatoktitaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.