इत्यादिवाक्यतो रुद्रादीनां प्रलये ऽभावो विष्णोरुत्पत्तिश्चावगम्यते । उत्पत्तिमत्त्वेनाब्रह्मत्वे विष्णोरपि तथात्वं स्यात् । तस्यापि रामकृष्णादिरूपस्योत्पत्तिसद्भावादित्यत आह विष्णोरिति ॥ उत्पत्तिरुत्पत्तिवाक् । अवतारगा प्रादुर्भावविषया । न तु शरीरादिलाभलक्षणा । कुत एतदित्याशङ्कायामेक इत्यादिपूर्ववाक्यं सम्बद्धयते । इत्यादिवाक्यतो विष्णोर्महाप्रलये ऽप्यवस्थानावगमादित्यर्थः । स्वरूपमात्रेणावस्थाने ऽपि शरीरादिलाभलक्षणोत्पत्तिः किं न स्यादिति चेन्न । स्वरूपसत्त्वस्य ब्रह्मशङ्करादावपि समानत्वेन"न ब्रह्मऽ; इत्याद्यनुपपत्तिप्रसङ्गादिति । *३,३५८* ननु यदि ब्रह्मशब्दो विष्णोरेव तदा जीवादौ व्यवहारो न स्यात् । तथाच ब्रह्मत्वापेक्षया नपुंसकप्रयोग इति न स्यात् । ब्रह्मणो ऽधिपतिरित्यपि व्याहतं स्यादित्याशङ्कां परिहरन्नुपसंहरति मुख्यमिति ॥ मुख्यं ब्रह्म हरिस्तस्मात् ॥। ननु यद्यमुख्यतया ब्रह्मशब्दस्य विष्णोरन्यत्र वृत्तिरङ्गीकृता तर्ह्यन्नमयादयो ऽप्यमुख्यब्रह्मतया कुतो न व्याख्यास्यन्ते । न ह्यत्र मुख्यब्रह्मत्वज्ञापकं किञ्चिदस्तीत्यत आह प्रस्ताव इति ॥ ॥। प्रस्तावः परमित्यपि अत्र हि ब्रह्मविदाप्नोति परमिति परस्यैव ब्रह्मणः प्रस्तावः प्रसङ्गो ऽस्ति । तेनोत्तरेषामपि ब्रह्मशब्दानां परब्रह्मविषयत्वनिश्चयान्नात्रामुख्यार्थाऽशङ्का कार्या । अपिशब्दो वक्ष्यमाणसमुच्चयार्थः । अङ्गीकृत्य चेदं ज्ञापकमुक्तम् । वस्तुतस्तु शक्तिग्रहणसामर्थ्येन प्रथमप्राप्तत्वात् बाधकाभावाच्च नामुख्यार्थकल्पना युक्तेत्याह मुख्येति ॥ मुख्यब्रह्मग्रहे युक्ते नामुख्यं युज्यते क्वचित्
ityādivākyato rudrādīnāṃ pralaye 'bhāvo viṣṇorutpattiścāvagamyate / utpattimattvenābrahmatve viṣṇorapi tathātvaṃ syāt / tasyāpi rāmakṛṣṇādirūpasyotpattisadbhāvādityata āha viṣṇoriti // utpattirutpattivāk / avatāragā prādurbhāvaviṣayā / na tu śarīrādilābhalakṣaṇā / kuta etadityāśaṅkāyāmeka ityādipūrvavākyaṃ sambaddhayate / ityādivākyato viṣṇormahāpralaye 'pyavasthānāvagamādityarthaḥ / svarūpamātreṇāvasthāne 'pi śarīrādilābhalakṣaṇotpattiḥ kiṃ na syāditi cenna / svarūpasattvasya brahmaśaṅkarādāvapi samānatvena"na brahma'; ityādyanupapattiprasaṅgāditi / *3,358* nanu yadi brahmaśabdo viṣṇoreva tadā jīvādau vyavahāro na syāt / tathāca brahmatvāpekṣayā napuṃsakaprayoga iti na syāt / brahmaṇo 'dhipatirityapi vyāhataṃ syādityāśaṅkāṃ pariharannupasaṃharati mukhyamiti // mukhyaṃ brahma haristasmāt ... nanu yadyamukhyatayā brahmaśabdasya viṣṇoranyatra vṛttiraṅgīkṛtā tarhyannamayādayo 'pyamukhyabrahmatayā kuto na vyākhyāsyante / na hyatra mukhyabrahmatvajñāpakaṃ kiñcidastītyata āha prastāva iti // ... prastāvaḥ paramityapi atra hi brahmavidāpnoti paramiti parasyaiva brahmaṇaḥ prastāvaḥ prasaṅgo 'sti / tenottareṣāmapi brahmaśabdānāṃ parabrahmaviṣayatvaniścayānnātrāmukhyārthā'śaṅkā kāryā / apiśabdo vakṣyamāṇasamuccayārthaḥ / aṅgīkṛtya cedaṃ jñāpakamuktam / vastutastu śaktigrahaṇasāmarthyena prathamaprāptatvāt bādhakābhāvācca nāmukhyārthakalpanā yuktetyāha mukhyeti // mukhyabrahmagrahe yukte nāmukhyaṃ yujyate kvacit
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.