सर्वशक्तेनर् दुःखं स्याद् ॥। अत्रापि यद्यस्मादित्यस्योपति सम्बन्धः । प्रवृत्तिश्चतुर्विधा भवति । सुखोद्रेकाद्दुःखोद्रेकात्सुखरागाद्वेषाच्चेति शेषः । सुखोद्रेकात्प्रवृत्तेरुदाहरणमाह नृत्तेति ॥ उन्मत्तस्येति शेषः । दुःखोद्रेकात्प्रवृत्तिमुदाहरति दुःखादिति ॥ केचिदाहुः सुखदुःखतत्साधनरागद्वेषावेव प्रवर्तकाविति । यथोक्तं प्रवर्तनालक्षणा दोषा इति । तन्निरासार्थमेवशब्दः । सुखादेव दुःखादेवेति । न ह्युन्मत्तस्य क्वचिदनुसन्धानमस्ति । येन सुखरागात्तत्साधनमेतदित्यनुसन्धाय नृत्तादौ प्रवर्तेत । किं तूद्रिक्तं सुखमेव तत्प्रवृत्तौ हेतुः । नापि दुःखं द्विषतो ऽपि नारकिणो रोदनादिकं तत्परिहारहेतुरित्यनुसन्धानमस्ति । किन्तु दुःखोद्रेक एव तत्र कारणमित्यनुभवसिद्धम् । सुखरागात्तत्प्राप्त्यर्था भोजनादौ प्रवृत्तिर्दुःखद्वेषाच्च तन्निवृत्त्यर्था कण्टकोद्धरणादौ प्रवृत्तिः सुप्रसिद्धेति नोदाहृता । किमतो यद्येवं चेतनसम्बन्धिनी प्रवृत्तिश्चतुर्विधेत्यत आह सर्वकर्तृत्वत इति ॥ सुखानवाप्तिश्चेति शेषः । ततश्च दुःखोद्रेकनिमित्ता तन्निवृत्त्यर्था सुखावाप्त्यर्था चेति प्रवृत्तित्रयं परमेश्वरे नोपपद्यत इति भावः । *३,३९६* तथापि किमित्यत आह अत इति ॥ ॥। अतः केवललीलया । प्रवर्तको ॥। अतः परिशेषादीश्वरः प्रवर्तको भवन्केवललीलयाऽनन्दोद्रेकादेव भवेदिति सिद्धः परमेश्वरप्रवृत्तेः पूर्णानन्दाविनाभावः । एवमुपोद्घातमुक्तवा प्रयोगमाह अत इति ॥ यत एवं परमेश्वरप्रवृत्तेः सिद्धः पूर्णानन्दाविनाभावः । अतः प्रवर्तको ऽयं केवललीलया पूर्णानन्देन युक्तो भवेदिति । अयमत्र प्रयोगः । ईश्वरः सुखी भवितुमर्हति । प्रवृत्तिकारणत्रयरहितत्वे सति प्रवृत्तिमत्त्वादुन्मत्तवदिति । कार्यानुगुणत्त्वाच्च कारणस्य महाप्रवृत्त्या महानन्द एव सिद्धयतीति । *३,३९७* ॥। न चेदेष प्राण्यादन्याच्च कः पुमान्
sarvaśaktenar duḥkhaṃ syād ... atrāpi yadyasmādityasyopati sambandhaḥ / pravṛttiścaturvidhā bhavati / sukhodrekādduḥkhodrekātsukharāgādveṣācceti śeṣaḥ / sukhodrekātpravṛtterudāharaṇamāha nṛtteti // unmattasyeti śeṣaḥ / duḥkhodrekātpravṛttimudāharati duḥkhāditi // kecidāhuḥ sukhaduḥkhatatsādhanarāgadveṣāveva pravartakāviti / yathoktaṃ pravartanālakṣaṇā doṣā iti / tannirāsārthamevaśabdaḥ / sukhādeva duḥkhādeveti / na hyunmattasya kvacidanusandhānamasti / yena sukharāgāttatsādhanametadityanusandhāya nṛttādau pravarteta / kiṃ tūdriktaṃ sukhameva tatpravṛttau hetuḥ / nāpi duḥkhaṃ dviṣato 'pi nārakiṇo rodanādikaṃ tatparihāraheturityanusandhānamasti / kintu duḥkhodreka eva tatra kāraṇamityanubhavasiddham / sukharāgāttatprāptyarthā bhojanādau pravṛttirduḥkhadveṣācca tannivṛttyarthā kaṇṭakoddharaṇādau pravṛttiḥ suprasiddheti nodāhṛtā / kimato yadyevaṃ cetanasambandhinī pravṛttiścaturvidhetyata āha sarvakartṛtvata iti // sukhānavāptiśceti śeṣaḥ / tataśca duḥkhodrekanimittā tannivṛttyarthā sukhāvāptyarthā ceti pravṛttitrayaṃ parameśvare nopapadyata iti bhāvaḥ / *3,396* tathāpi kimityata āha ata iti // ... ataḥ kevalalīlayā / pravartako ... ataḥ pariśeṣādīśvaraḥ pravartako bhavankevalalīlayā'nandodrekādeva bhavediti siddhaḥ parameśvarapravṛtteḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ / evamupodghātamuktavā prayogamāha ata iti // yata evaṃ parameśvarapravṛtteḥ siddhaḥ pūrṇānandāvinābhāvaḥ / ataḥ pravartako 'yaṃ kevalalīlayā pūrṇānandena yukto bhavediti / ayamatra prayogaḥ / īśvaraḥ sukhī bhavitumarhati / pravṛttikāraṇatrayarahitatve sati pravṛttimattvādunmattavaditi / kāryānuguṇattvācca kāraṇasya mahāpravṛttyā mahānanda eva siddhayatīti / *3,397* ... na cedeṣa prāṇyādanyācca kaḥ pumān
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.