छन्दोगाः पठन्ति । अस्य लोकस्य का गतिरित्याकाश इति होवाच । सर्वाणि ह वा इमानि भूतान्याकाशादेव समुत्पद्यन्ते । आकाशं प्रत्यस्तं यन्त्याकाशो ह्येवैभ्यो ज्यायानाकाशः परायणं स एष परोवरीयानुद्गीथः स एषो ऽनन्त इति । तत्र संशयः । किमयमाकाशः परमात्मोत भूतमिति । भूतमिति तावत्प्राप्तम् । कुतः । आकाशशब्दस्य योगरूढिभ्यां भूते प्रसिद्धत्वात् । आकाशनमवकाशत्वं खल्वाकाशशब्दनिर्वचनलब्धम् । तच्च भूते सुप्रसिद्धम् । प्रयोगश्च लोकवेदयोराकाशशब्दस्य भूतविषयो बहुलः । ननु च सर्वाणि ह वेत्याद्युक्तलिङ्गबलात्परमात्मा किं न स्यात् । लिङ्गाच्छ्रुतेर्बलवत्त्वादिति ब्रूमः । नच बहुत्वेन लिङ्गानां प्राबल्यम् । तथापि साम्येनानिर्णयात् । नच साम्यमपि । यथाऽहुः । "द्विविधं बलवत्त्वं च बहुत्वाच्च स्वभावतः । तयोः स्वभावो बलवानुपजीव्यादिकश्च सःऽ; इति । कुत्रिमाकृत्रिमयोरकृत्रिमं हि ज्यायः । अतः प्रथमावगतस्वभावबलवच्छ्रुत्यनुरोधेन लिङ्गानि कथञ्चिद्योज्यानीति । नन्वन्तस्तद्धर्मोपदेशादित्यनेनैव परिहृतमेतत् । इन्द्रादिशब्दवदाकाशशब्दस्यापि भूते ऽमुख्यया वृत्त्या प्रवृत्तस्य महायोगविद्वद्रूढिभ्यामीश्वरवाचिनस्तद्बुद्धयाधायकत्वमेव हि न्याय्यम् । सुतरां च निरवकाशलिङ्गबलादिति । नच काचिदभ्यधिका शङ्कास्तीत्यतो ऽनारम्भणीयमिदं सूत्रमिति । *३,५२३* तत्राभ्यधिकां शङ्कां दर्शयति चेष्या हीति ॥ चेष्टा हि चेतनानां या सा भवेत् तत्प्रसादतः । अचेतनस्वभावस्तु विवरादिः कथं ततः
chandogāḥ paṭhanti / asya lokasya kā gatirityākāśa iti hovāca / sarvāṇi ha vā imāni bhūtānyākāśādeva samutpadyante / ākāśaṃ pratyastaṃ yantyākāśo hyevaibhyo jyāyānākāśaḥ parāyaṇaṃ sa eṣa parovarīyānudgīthaḥ sa eṣo 'nanta iti / tatra saṃśayaḥ / kimayamākāśaḥ paramātmota bhūtamiti / bhūtamiti tāvatprāptam / kutaḥ / ākāśaśabdasya yogarūḍhibhyāṃ bhūte prasiddhatvāt / ākāśanamavakāśatvaṃ khalvākāśaśabdanirvacanalabdham / tacca bhūte suprasiddham / prayogaśca lokavedayorākāśaśabdasya bhūtaviṣayo bahulaḥ / nanu ca sarvāṇi ha vetyādyuktaliṅgabalātparamātmā kiṃ na syāt / liṅgācchruterbalavattvāditi brūmaḥ / naca bahutvena liṅgānāṃ prābalyam / tathāpi sāmyenānirṇayāt / naca sāmyamapi / yathā'huḥ / "dvividhaṃ balavattvaṃ ca bahutvācca svabhāvataḥ / tayoḥ svabhāvo balavānupajīvyādikaśca saḥ'; iti / kutrimākṛtrimayorakṛtrimaṃ hi jyāyaḥ / ataḥ prathamāvagatasvabhāvabalavacchrutyanurodhena liṅgāni kathañcidyojyānīti / nanvantastaddharmopadeśādityanenaiva parihṛtametat / indrādiśabdavadākāśaśabdasyāpi bhūte 'mukhyayā vṛttyā pravṛttasya mahāyogavidvadrūḍhibhyāmīśvaravācinastadbuddhayādhāyakatvameva hi nyāyyam / sutarāṃ ca niravakāśaliṅgabalāditi / naca kācidabhyadhikā śaṅkāstītyato 'nārambhaṇīyamidaṃ sūtramiti / *3,523* tatrābhyadhikāṃ śaṅkāṃ darśayati ceṣyā hīti // ceṣṭā hi cetanānāṃ yā sā bhavet tatprasādataḥ / acetanasvabhāvastu vivarādiḥ kathaṃ tataḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.