Nagarjuna: Ratnavali (1-2.46, and 4) 2

कदली पाटिता यद्वन्निःशेषावयवैः सह । न किंचित्पुरुषस्तद्वत्पाटितः सह धातुभिः

kadalī pāṭitā yadvanniḥśeṣāvayavaiḥ saha / na kiṃcitpuruṣastadvatpāṭitaḥ saha dhātubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वधर्मा अनात्मान इत्यतो भाषितं जिनैः । धातुषट्कं च तैः सर्वं निर्णितं तच्च नार्थतः

sarvadharmā anātmāna ityato bhāṣitaṃ jinaiḥ / dhātuṣaṭkaṃ ca taiḥ sarvaṃ nirṇitaṃ tacca nārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवमात्मा न चानात्मा याथाभूत्येन लभ्यते । आत्मानात्मकृते दृष्टी ववारास्मान्महामुनिः

naivamātmā na cānātmā yāthābhūtyena labhyate / ātmānātmakṛte dṛṣṭī vavārāsmānmahāmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टश्रुताद्यं मुनिना न सत्यं न मृषोदितम् । पक्षाद्धि प्रतिपक्षः स्यादुभयं तच्च नार्थतः

dṛṣṭaśrutādyaṃ muninā na satyaṃ na mṛṣoditam / pakṣāddhi pratipakṣaḥ syādubhayaṃ tacca nārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सत्यानृतातीतो लोको ऽयं परमार्थतः । अस्मादेव च तत्त्वेन नोपैत्यस्ति च नास्ति च

iti satyānṛtātīto loko 'yaṃ paramārthataḥ / asmādeva ca tattvena nopaityasti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच्चैवं सर्वथा नेति सर्वज्ञस्तत्कथं वदेत् । सान्तमित्यथवानन्तं द्वयं वाद्वयमेव वा

yaccaivaṃ sarvathā neti sarvajñastatkathaṃ vadet / sāntamityathavānantaṃ dvayaṃ vādvayameva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंख्येया गता बुद्धास्तथैष्यन्त्यथ सांप्रताः । कोट्यग्रशश्च सत्त्वान्तस्तेभ्यस्त्रैकाल्यजो मतः

asaṃkhyeyā gatā buddhāstathaiṣyantyatha sāṃpratāḥ / koṭyagraśaśca sattvāntastebhyastraikālyajo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिहेतुर्न लोकस्य क्षयस्त्रिकाल्यसंभवः । सर्वज्ञेन कथं तस्य पूर्वान्तो ऽव्याकृतः कृतः

vṛddhiheturna lokasya kṣayastrikālyasaṃbhavaḥ / sarvajñena kathaṃ tasya pūrvānto 'vyākṛtaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तु धर्मगाम्भीय यत्तद्गुह्यं पृथग्जने । मायोपमत्वं लोकस्य बुद्धानां शासनामृतम्

etattu dharmagāmbhīya yattadguhyaṃ pṛthagjane / māyopamatvaṃ lokasya buddhānāṃ śāsanāmṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायागजस्य दृश्येत यथा जन्मान्त एव च । न च कश्चित्स तत्त्वेन जन्मान्तश्चैव विद्यते

māyāgajasya dṛśyeta yathā janmānta eva ca / na ca kaścitsa tattvena janmāntaścaiva vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायोपमस्य लोकस्य तथा जन्मान्त एव च । दृश्यते परमार्थेन न च जन्मान्त एव च

māyopamasya lokasya tathā janmānta eva ca / dṛśyate paramārthena na ca janmānta eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मायागजो नैति कुतश्चिद्याति न क्वचित् । चित्तमोहनमात्रत्वाद्भावत्वेन न तिष्ठति

yathā māyāgajo naiti kutaścidyāti na kvacit / cittamohanamātratvādbhāvatvena na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मायोपमो लोको नैति याति न कुत्रचित् । चित्तमोहनमात्रत्वाभ्दावत्वेन न तिष्ठति

tathā māyopamo loko naiti yāti na kutracit / cittamohanamātratvābhdāvatvena na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रकाल्यव्यतिवृत्तात्मा लोक एवं नु को ऽर्थतः । यो ऽस्ति नास्त्यथवापि स्यादन्यत्र व्यवहारतः

trakālyavyativṛttātmā loka evaṃ nu ko 'rthataḥ / yo 'sti nāstyathavāpi syādanyatra vyavahārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्प्रकारमित्यस्मात् शान्तो ऽनन्तो द्वयो ऽद्वयः । बुद्धेन हेतोर्नान्यस्मादयमव्याकृतः कृतः

catuṣprakāramityasmāt śānto 'nanto dvayo 'dvayaḥ / buddhena hetornānyasmādayamavyākṛtaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीराशुचिता तावत् स्थूला प्रत्यक्षगोचरा । सततं दृश्यमानापि यदा चित्त न तिष्ठति

śarīrāśucitā tāvat sthūlā pratyakṣagocarā / satataṃ dṛśyamānāpi yadā citta na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदातिसूक्ष्मो गम्भीरः सद्धर्मो ऽयमनालयः । अप्रत्यक्षः कथं चित्ते सुखेनावतरिष्यति

tadātisūkṣmo gambhīraḥ saddharmo 'yamanālayaḥ / apratyakṣaḥ kathaṃ citte sukhenāvatariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबुध्यास्मान्निवृत्तो ऽभूद्धर्मं देशयितुं मुनिः । दुर्ज्ञानमतिगाम्भीर्याद् ज्ञात्वा धर्ममिमं जनैः

saṃbudhyāsmānnivṛtto 'bhūddharmaṃ deśayituṃ muniḥ / durjñānamatigāmbhīryād jñātvā dharmamimaṃ janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशयति दुर्ज्ञातो धर्मो ऽयमविपश्चितम् । नास्तितादृष्टिसमले यस्मादस्मिन्निमज्जति

vināśayati durjñāto dharmo 'yamavipaścitam / nāstitādṛṣṭisamale yasmādasminnimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरो ऽप्यस्य दुर्ज्ञानान्मूर्खः पण्डितमानिकः । प्रतिक्षेपविनष्टात्मा यात्यवीचिमधोमुखः

aparo 'pyasya durjñānānmūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ / pratikṣepavinaṣṭātmā yātyavīcimadhomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्भुक्तेन यथान्नेन विनाशमधिगच्छति । सुभुक्तेनायुरारोग्यं बलं सौख्यानि चाश्नुते

durbhuktena yathānnena vināśamadhigacchati / subhuktenāyurārogyaṃ balaṃ saukhyāni cāśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्ज्ञातेन तथानेन विनाशमधिगच्छति । सम्यग्ज्ञातेनात्र सुइखं बोधिं चाप्नोत्यनुत्तराम्

durjñātena tathānena vināśamadhigacchati / samyagjñātenātra suikhaṃ bodhiṃ cāpnotyanuttarām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादत्र प्रतिक्षेपं दृष्टिं त्यक्त्वा च नास्तिकीम् । सम्यग्ज्ञानपरं यत्नं कुरु सर्वार्थसिद्धये

tasmādatra pratikṣepaṃ dṛṣṭiṃ tyaktvā ca nāstikīm / samyagjñānaparaṃ yatnaṃ kuru sarvārthasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्यास्यापरिज्ञानादहंकारो ऽनुवर्तते । ततः शुभाशुभं कर्म ततो जन्म शुभाशुभम्

dharmasyāsyāparijñānādahaṃkāro 'nuvartate / tataḥ śubhāśubhaṃ karma tato janma śubhāśubham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्यावदविज्ञातो धर्मो ऽहंकारशातनः । दानशीलक्षमाधर्मे तावदादरवान् भव

tasmādyāvadavijñāto dharmo 'haṃkāraśātanaḥ / dānaśīlakṣamādharme tāvadādaravān bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मपूर्वाणि कार्याणि धर्ममध्यानि पार्थिव । साधयन् धर्मनिष्ठानि नेह नामुत्र सीदति

dharmapūrvāṇi kāryāṇi dharmamadhyāni pārthiva / sādhayan dharmaniṣṭhāni neha nāmutra sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मात्कीर्तिः सुखं चैव नेह भीर्न मुमूर्षतः । परलोकसुखं स्फीतं तस्माद्धर्म सदा भज

dharmātkīrtiḥ sukhaṃ caiva neha bhīrna mumūrṣataḥ / paralokasukhaṃ sphītaṃ tasmāddharma sadā bhaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म एव परा नीतिर्धर्माल्लोको ऽनुरज्यते । रञ्जितेन हि लोकेन नेह नामुत्र वञ्च्यते

dharma eva parā nītirdharmālloko 'nurajyate / rañjitena hi lokena neha nāmutra vañcyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधर्मेण तु या नीतिस्तया लोको ऽपरज्यते । लोकोपरञ्जनाच्चैव नेह नामुत्र नन्दति

adharmeṇa tu yā nītistayā loko 'parajyate / lokoparañjanāccaiva neha nāmutra nandati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परातिसंधानपरा कष्टा दुर्गतिपद्धतिः । अनर्थविद्या दुष्प्रज्ञैरर्थविद्या कथं कृता

parātisaṃdhānaparā kaṣṭā durgatipaddhatiḥ / anarthavidyā duṣprajñairarthavidyā kathaṃ kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परातिसंधानपरो नीतिमान् कथमर्थतः । येन जन्मसहस्राणि बहून्यात्मैव वञ्च्यते

parātisaṃdhānaparo nītimān kathamarthataḥ / yena janmasahasrāṇi bahūnyātmaiva vañcyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिपोरप्रियमन्विच्छन् दोषांस्त्यक्त्वा गुणान् श्रय । स्वहितावाप्तिरेवम् तु रिपोश्चाप्यप्रियं भवेत्

riporapriyamanvicchan doṣāṃstyaktvā guṇān śraya / svahitāvāptirevam tu ripoścāpyapriyaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानेन प्रियवद्येन हितेनैकार्थचर्यया । एभिराचर लोकस्य धर्मस्यैव च संग्रहम्

dānena priyavadyena hitenaikārthacaryayā / ebhirācara lokasya dharmasyaiva ca saṃgraham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वासं जनयत्येकं सत्यं राज्ञां यथा दृढम् । तथैवाभूतमप्येषामविश्वासकरं परम्

viśvāsaṃ janayatyekaṃ satyaṃ rājñāṃ yathā dṛḍham / tathaivābhūtamapyeṣāmaviśvāsakaraṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाविसंवादवत्सत्यं [सत्त्वे] उद्गतमर्थतः । परैकान्तहितं सत्यमहितत्वान्मृषेतरत्

nāvisaṃvādavatsatyaṃ [sattve] udgatamarthataḥ / paraikāntahitaṃ satyamahitatvānmṛṣetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषान् प्रच्छादयत्येकस्त्यागो राज्ञां यथोज्ज्वलः । तथा कार्पण्यमप्येषां गुणसर्वस्वघातकम्

doṣān pracchādayatyekastyāgo rājñāṃ yathojjvalaḥ / tathā kārpaṇyamapyeṣāṃ guṇasarvasvaghātakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपशान्तस्य गाम्भीर्यं गाम्भीर्याद्गौरवं परम् । गौरवाद्दीप्तिराज्ञा च तस्मादुपशमं भज

upaśāntasya gāmbhīryaṃ gāmbhīryādgauravaṃ param / gauravāddīptirājñā ca tasmādupaśamaṃ bhaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहार्यबुद्धिः प्राज्ञत्वादपरप्रत्ययः स्थिरः । नातिसंधीयते राजा तस्मात्प्रज्ञापरो भव

ahāryabuddhiḥ prājñatvādaparapratyayaḥ sthiraḥ / nātisaṃdhīyate rājā tasmātprajñāparo bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यत्यागशमप्रज्ञो चतुर्भद्रो नराधिपः । धर्मश्चतुर्भद्र इव स्तूयते देवमानुषैः

satyatyāgaśamaprajño caturbhadro narādhipaḥ / dharmaścaturbhadra iva stūyate devamānuṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगृह्यवादिभिः सुद्धैः प्रज्ञाकारुण्यनिर्मलैः । सहासीनस्य सततं प्रज्ञा धर्मश्च वर्धते

nigṛhyavādibhiḥ suddhaiḥ prajñākāruṇyanirmalaiḥ / sahāsīnasya satataṃ prajñā dharmaśca vardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभाः पथ्यवक्तारः श्रोतारस्त्वतिदुर्लभाः । तेभ्यो ऽतिदुर्लभतमा ये पथ्यस्याशुकारिणः

durlabhāḥ pathyavaktāraḥ śrotārastvatidurlabhāḥ / tebhyo 'tidurlabhatamā ye pathyasyāśukāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्यमप्यप्रियं तस्माज्ञात्वा शीघ्रं समाचर । पिबेदौषधमप्युग्रमारोग्यायात्मवानिव

pathyamapyapriyaṃ tasmājñātvā śīghraṃ samācara / pibedauṣadhamapyugramārogyāyātmavāniva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवितारोग्यराज्यानां चिन्तयानित्यतां सदा । ततः संवेगवान् धर्ममेकान्तेन प्रयास्यसे

jīvitārogyarājyānāṃ cintayānityatāṃ sadā / tataḥ saṃvegavān dharmamekāntena prayāsyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं मरणं पश्यन् पापद्दुःखं मृतस्य च । एहिकेन सुखेनापि न पापं क्षातुमर्हसि

avaśyaṃ maraṇaṃ paśyan pāpadduḥkhaṃ mṛtasya ca / ehikena sukhenāpi na pāpaṃ kṣātumarhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मिंश्चेदभ्यं दृष्टं भयं दृष्टं क्वचित्क्षणे । यद्येकस्मिन् समाश्वासः किमेकस्मिन्न ते भयम्

kasmiṃścedabhyaṃ dṛṣṭaṃ bhayaṃ dṛṣṭaṃ kvacitkṣaṇe / yadyekasmin samāśvāsaḥ kimekasminna te bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यात्परिभवो लोके कार्यहानिर्धनक्षयः । आकार्यकरणं मोहात्[मद्यं त्यज ततः सदा]

madyātparibhavo loke kāryahānirdhanakṣayaḥ / ākāryakaraṇaṃ mohāt[madyaṃ tyaja tataḥ sadā]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.