Nāḍī-parīkṣā (on reading the pulse) 1

अगणितमहिमायै साधकानन्ददायै सकलविभवसिद्ध्यै दुर्गतिध्वान्तहन्त्र्यै अमृतजलधिजायै जातरूपात्ममूर्त्यै मधुरिपुवनितायै चेन्दिरायै नमोऽस्तु

agaṇitamahimāyai sādhakānandadāyai sakalavibhavasiddhyai durgatidhvāntahantryai amṛtajaladhijāyai jātarūpātmamūrtyai madhuripuvanitāyai cendirāyai namo'stu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यात्वा संप्रति गौरवेण चरणद्वन्द्वं शुभं गौरवं श्रीब्रह्मान्वितशङ्करेण सहसा वैद्यप्रियानामिका व्याख्या श्रीजयकृष्णदासकथनान्नाडीपरीक्षोपरि प्रीत्यै सद्भिषजां विधीयत इयं भाषामयी शोभना गदाक्रान्तस्य देहस्य स्थानान्यष्टौ परीक्षयेत् नाडीं मूत्रं मलं जिह्वां शब्दस्पर्शदृगाकृतीः

dhyātvā saṃprati gauraveṇa caraṇadvandvaṃ śubhaṃ gauravaṃ śrībrahmānvitaśaṅkareṇa sahasā vaidyapriyānāmikā vyākhyā śrījayakṛṣṇadāsakathanānnāḍīparīkṣopari prītyai sadbhiṣajāṃ vidhīyata iyaṃ bhāṣāmayī śobhanā gadākrāntasya dehasya sthānānyaṣṭau parīkṣayet nāḍīṃ mūtraṃ malaṃ jihvāṃ śabdasparśadṛgākṛtīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुग्णस्य मुग्धस्य विमोहितस्य दीपः पदार्थानिव जीवनाडी प्रदर्शयेद्दोषजनिस्वरूपं व्यस्तं समस्तं युगलीकृतं च

rugṇasya mugdhasya vimohitasya dīpaḥ padārthāniva jīvanāḍī pradarśayeddoṣajanisvarūpaṃ vyastaṃ samastaṃ yugalīkṛtaṃ ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति प्रकोष्ठगा नाडीमध्ये कापि समाश्रिता जीवनाडीति सा प्रोक्ता नन्दिना तत्त्ववेदिना

asti prakoṣṭhagā nāḍīmadhye kāpi samāśritā jīvanāḍīti sā proktā nandinā tattvavedinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठमूलसंस्था तु विशेषेण परीक्ष्यते सा हि सर्वाङ्गगा नाडी पूर्वाचार्यैः सुभाषिता

aṅguṣṭhamūlasaṃsthā tu viśeṣeṇa parīkṣyate sā hi sarvāṅgagā nāḍī pūrvācāryaiḥ subhāṣitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाङ्गुलं परित्यज्याधस्तादङ्गुष्ठमूलतः यत्नवांस्तां परीक्षेत ह्यभ्यासादेव लक्ष्यते

ekāṅgulaṃ parityajyādhastādaṅguṣṭhamūlataḥ yatnavāṃstāṃ parīkṣeta hyabhyāsādeva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठमूलभागे या धमनी जीवसाक्षिणी तच्चेष्टया सुखं दुःखं ज्ञेयं कायस्य पण्डितैः

aṅguṣṭhamūlabhāge yā dhamanī jīvasākṣiṇī tacceṣṭayā sukhaṃ duḥkhaṃ jñeyaṃ kāyasya paṇḍitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणां भिषग्वामहस्ते वामपादे च यत्नतः पुंसां दक्षिणभागे च नाडीं विद्याद्विशेषतः गुल्फस्याधोऽङ्गुष्ठभागे पादे त्वङ्गुष्ठमूलतः

strīṇāṃ bhiṣagvāmahaste vāmapāde ca yatnataḥ puṃsāṃ dakṣiṇabhāge ca nāḍīṃ vidyādviśeṣataḥ gulphasyādho'ṅguṣṭhabhāge pāde tvaṅguṣṭhamūlataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाङ्गुलं परित्यज्य मणिबन्धे परीक्षयेत् अधः करेण निष्पीड्य त्रिभिरङ्गुलिभिर्मुहुः

ekāṅgulaṃ parityajya maṇibandhe parīkṣayet adhaḥ kareṇa niṣpīḍya tribhiraṅgulibhirmuhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघु वामेन हस्तेन चालम्ब्यातुरकूर्परम् स्फुरणं नाडिकायास्तु शास्त्रेणानुभवैर्निजैः संप्रदायेन वा यत्नात्परीक्षेत भिषक्तमः

laghu vāmena hastena cālambyāturakūrparam sphuraṇaṃ nāḍikāyāstu śāstreṇānubhavairnijaiḥ saṃpradāyena vā yatnātparīkṣeta bhiṣaktamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ वातवहा नाडी मध्ये वहति पित्तला अन्ते श्लेष्मविकारेण नाडिकेति त्रिधा मता

ādau vātavahā nāḍī madhye vahati pittalā ante śleṣmavikāreṇa nāḍiketi tridhā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातेऽधिके भवेन्नाडी प्रव्यक्ता तर्जनीतले पित्ते व्यक्ताथ मध्यायां तृतीयाङ्गुलिगा कफे

vāte'dhike bhavennāḍī pravyaktā tarjanītale pitte vyaktātha madhyāyāṃ tṛtīyāṅguligā kaphe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्जनीमध्यमामध्ये वातपित्ताधिके स्फुटा तर्जन्यनामिकामध्ये व्यक्ता वातकफे भवेत्

tarjanīmadhyamāmadhye vātapittādhike sphuṭā tarjanyanāmikāmadhye vyaktā vātakaphe bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्यमानामिकामध्ये स्फुटा पित्तकफे भवेत् अङ्गुलित्रितयेऽपि स्यात्प्रव्यक्ता सन्निपाततः

madhyamānāmikāmadhye sphuṭā pittakaphe bhavet aṅgulitritaye'pi syātpravyaktā sannipātataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाते वक्रगतिर्नाडी चपला पित्तवाहिनी

vāte vakragatirnāḍī capalā pittavāhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरा श्लेष्मवती प्रोक्ता सर्वलिङ्गा च सर्वगा श्लेष्मणा स्तिमिता स्तब्धा मिश्रां मिश्रैस्तु लक्षयेत्

sthirā śleṣmavatī proktā sarvaliṅgā ca sarvagā śleṣmaṇā stimitā stabdhā miśrāṃ miśraistu lakṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातोद्रेके गतिं कुर्याज्जलौकासर्पयोर् इव पित्तोद्रेके तु सा नाडी काकमण्डूकयोर्गतिम् हंसस्येव कफोद्रेके गतिं पारावतस्य वा

vātodreke gatiṃ kuryājjalaukāsarpayor iva pittodreke tu sā nāḍī kākamaṇḍūkayorgatim haṃsasyeva kaphodreke gatiṃ pārāvatasya vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडी धत्ते त्रिदोषे तु गतिं तित्तिरलावयोः कदाचिन्मन्दगा नाडी कदाचिद्वेगवाहिनी

nāḍī dhatte tridoṣe tu gatiṃ tittiralāvayoḥ kadācinmandagā nāḍī kadācidvegavāhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषद्वयोद्भवे रोगे विज्ञेया सा भिषग्वरैः

doṣadvayodbhave roge vijñeyā sā bhiṣagvaraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिन्मन्दां क्वचित्तीव्रां त्रुटितां वहते क्वचित् क्वचित्सूक्ष्मां क्वचित्स्थूलां नाड्यसाध्यगदे गतिम्

kvacinmandāṃ kvacittīvrāṃ truṭitāṃ vahate kvacit kvacitsūkṣmāṃ kvacitsthūlāṃ nāḍyasādhyagade gatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वगूर्ध्वं दृश्यते नाडी प्रवहेदतिचञ्चला असाध्यलक्षणा प्रोक्ता पिच्छिला चातिचञ्चला

tvagūrdhvaṃ dṛśyate nāḍī pravahedaticañcalā asādhyalakṣaṇā proktā picchilā cāticañcalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्गुष्ठादूर्ध्वसंलग्ना समा च वहते यदि निर्दोषा सा च विज्ञेया नाडीलक्षणकोविदैः

aṅguṣṭhādūrdhvasaṃlagnā samā ca vahate yadi nirdoṣā sā ca vijñeyā nāḍīlakṣaṇakovidaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित्वा स्थित्वा वहति या सा नाडी मृत्युदायिनी अतिशीता च या नाडी रोगिणः प्राणहारिणी

sthitvā sthitvā vahati yā sā nāḍī mṛtyudāyinī atiśītā ca yā nāḍī rogiṇaḥ prāṇahāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णा वेगवती नाडी ज्वरकोपे प्रजायते उद्वेगक्रोधकामेषु भयचिन्तोदये तथा

uṣṇā vegavatī nāḍī jvarakope prajāyate udvegakrodhakāmeṣu bhayacintodaye tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेत्क्षीणगतिर्नाडी ज्ञातव्या वैद्यसत्तमैः क्षीणधातोश्च मन्दाग्नेर्भवेन्मन्दतरा ध्रुवम्

bhavetkṣīṇagatirnāḍī jñātavyā vaidyasattamaiḥ kṣīṇadhātośca mandāgnerbhavenmandatarā dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्वी सोष्णा च रक्तेन पूर्णा नाडी प्रजायते सामा गुर्वी भवेन्नाडी मन्दासृक्पूर्णितापि च

gurvī soṣṇā ca raktena pūrṇā nāḍī prajāyate sāmā gurvī bhavennāḍī mandāsṛkpūrṇitāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघ्वी वहति दीप्ताग्नेस्तथा वेगवती मता सुखिनस्तु भवेन्नाडी स्थिरा बलवती तथा

laghvī vahati dīptāgnestathā vegavatī matā sukhinastu bhavennāḍī sthirā balavatī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चपला क्षुधितस्य स्यात्स्थिरा तृप्तस्य सा भवेत् स्थिरा श्लेष्मवती नाडी वहति प्रदरे तथा

capalā kṣudhitasya syātsthirā tṛptasya sā bhavet sthirā śleṣmavatī nāḍī vahati pradare tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णे तु भवेन्नाडी कठिना परितो जडा चपला रसजे दीर्घा पित्ते वेगवती तथा

ajīrṇe tu bhavennāḍī kaṭhinā parito jaḍā capalā rasaje dīrghā pitte vegavatī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्ना च द्रुता शीघ्रा क्षुद्भिर् नाडी प्रवर्तते ज्वरे तीव्रा प्रसन्ना च नाडी वहति पित्ततः

prasannā ca drutā śīghrā kṣudbhir nāḍī pravartate jvare tīvrā prasannā ca nāḍī vahati pittataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धा रसवती प्रोक्ता रसे मूर्च्छाविधायिनी भाविरोगप्रबोधाय स्वस्थे नाडीपरीक्षणम्

snigdhā rasavatī proktā rase mūrcchāvidhāyinī bhāvirogaprabodhāya svasthe nāḍīparīkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भारप्रहारमूर्च्छाभयशोकविषूचिकाभवा नाडी संमूर्छितापि गाढं पुनरपि सा जीवितं भजते

bhāraprahāramūrcchābhayaśokaviṣūcikābhavā nāḍī saṃmūrchitāpi gāḍhaṃ punarapi sā jīvitaṃ bhajate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मेहेऽर्शसि मलाजीर्णे शीघ्रं तु स्पन्दते धरा

mehe'rśasi malājīrṇe śīghraṃ tu spandate dharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्वीं वातवहां नाडीं गर्भेण सह लक्षयेत् पित्तवायोस्तत्र वाच्या लघुना गौरवेण च आमपक्वविभागश्च दिनमासादिकं बुधैः सैव पित्तवहा लघ्वी नष्टगर्भा वदेच्च ताम्

gurvīṃ vātavahāṃ nāḍīṃ garbheṇa saha lakṣayet pittavāyostatra vācyā laghunā gauraveṇa ca āmapakvavibhāgaśca dinamāsādikaṃ budhaiḥ saiva pittavahā laghvī naṣṭagarbhā vadecca tām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोष्पीडावक्रतायां च प्रहारे त्रसनेन च व्यायामेऽट्टाट्टहासे च नैति स्फुरणतां धरा

doṣpīḍāvakratāyāṃ ca prahāre trasanena ca vyāyāme'ṭṭāṭṭahāse ca naiti sphuraṇatāṃ dharā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरा या भवेन्नाडी सा भवेन्मांसवाहिनी

gambhīrā yā bhavennāḍī sā bhavenmāṃsavāhinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीर्घा कृशा वातगतिर् विषमा वेपते धरा जीवघ्नी वासमैश् चिह्नैर् व्याकुलाजीर्णसंचया

dīrghā kṛśā vātagatir viṣamā vepate dharā jīvaghnī vāsamaiś cihnair vyākulājīrṇasaṃcayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतार्तस्यार्द्रगात्रस्य चिरात्सूक्ष्माथ मन्थरा शयानस्य बलोपेता नाडी स्फुरणमञ्चति

śītārtasyārdragātrasya cirātsūkṣmātha mantharā śayānasya balopetā nāḍī sphuraṇamañcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचिद् आभुग्नगतिका स्वस्थाने वहतीरणे सूक्ष्मरूपा स्फुटा शीता स्वस्थानस्थे कफे तथा पित्ते स्वस्थानगे तद्वत्प्रबला सरला चला

kiṃcid ābhugnagatikā svasthāne vahatīraṇe sūkṣmarūpā sphuṭā śītā svasthānasthe kaphe tathā pitte svasthānage tadvatprabalā saralā calā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृजुर्वातकोपेन चण्डा पित्तप्रकोपतः सरला श्लेष्मकोपेन नाडी दोषैः पृथक् स्मृता

anṛjurvātakopena caṇḍā pittaprakopataḥ saralā śleṣmakopena nāḍī doṣaiḥ pṛthak smṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफे हीनेऽधिकं वातगतिं वहति नाडिका हीने वाते कफे चाति स्वल्पे पित्ते चिरात्स्फुटा

kaphe hīne'dhikaṃ vātagatiṃ vahati nāḍikā hīne vāte kaphe cāti svalpe pitte cirātsphuṭā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौम्या सूक्ष्मा स्थिरा मन्दा नाडी सहजवातजा ईषच्चपलवक्रा च कठिना वातपित्तजा

saumyā sūkṣmā sthirā mandā nāḍī sahajavātajā īṣaccapalavakrā ca kaṭhinā vātapittajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थूला च चञ्चला शीता मन्दा स्याच्छ्लेष्मवातजा सूक्ष्मा शीता स्थिरा नाडी पित्तश्लेष्मसमुद्भवा

sthūlā ca cañcalā śītā mandā syācchleṣmavātajā sūkṣmā śītā sthirā nāḍī pittaśleṣmasamudbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्ताधिक्ये च चपला कटुकादेश्च भक्षणात् निरन्तरं खरं रूक्षमन्नमश्नाति वातलम्

pittādhikye ca capalā kaṭukādeśca bhakṣaṇāt nirantaraṃ kharaṃ rūkṣamannamaśnāti vātalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूक्षा वातोल्बणा तस्य नाडी स्यात्पिण्डसन्निभा नाडी तन्तुसमा मन्दा शीतला श्लेष्मदोषजा

rūkṣā vātolbaṇā tasya nāḍī syātpiṇḍasannibhā nāḍī tantusamā mandā śītalā śleṣmadoṣajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिरंसोर् उज्झितरतेश्चलतोऽपि च वातवत्

riraṃsor ujjhitarateścalato'pi ca vātavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्धवेगस्य बालस्य शल्यविद्धस्य पित्तवत् निद्रालोर्मेदुरस्यापि कफवत्तृप्तदृप्तयोः

ruddhavegasya bālasya śalyaviddhasya pittavat nidrālormedurasyāpi kaphavattṛptadṛptayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समा सूक्ष्मा ह्यणुस्पन्दा मलाजीर्णे प्रकीर्तिता विषमा कठिना स्थूला मलशेषात् प्रकीर्तिता

samā sūkṣmā hyaṇuspandā malājīrṇe prakīrtitā viṣamā kaṭhinā sthūlā malaśeṣāt prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्ताद् अजीर्णाद्वमनाद् विरेकाद् वीर्यक्षयाद् रक्तसृतेर् निबन्धात् सम्मूर्छनाद्यैर् जठराग्निमान्द्यान्नाडी वहेत्तन्तुचला च जन्तोः

raktād ajīrṇādvamanād virekād vīryakṣayād raktasṛter nibandhāt sammūrchanādyair jaṭharāgnimāndyānnāḍī vahettantucalā ca jantoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरामा सूक्ष्मगा ज्ञेया कफेन परिपूरिता नाडी तन्तुसमा मन्दा शीतला शीतदोषजा

nirāmā sūkṣmagā jñeyā kaphena paripūritā nāḍī tantusamā mandā śītalā śītadoṣajā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दं मन्दं मिताहारे कफपित्तसमन्विता बहुदाहकरे रक्ते प्लावयन्ती विशेषतः

mandaṃ mandaṃ mitāhāre kaphapittasamanvitā bahudāhakare rakte plāvayantī viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्ये करे वहेन्नाडी यदि दीर्घा पुनर्द्रुता तदा नूनं मनुष्यस्य रुधिरापूरिता मलाः

madhye kare vahennāḍī yadi dīrghā punardrutā tadā nūnaṃ manuṣyasya rudhirāpūritā malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्रा च चपला शीतस्पर्शा वातज्वरे भवेत् द्रुता च सरला दीर्घा शीघ्रा पित्तज्वरे भवेत्

vakrā ca capalā śītasparśā vātajvare bhavet drutā ca saralā dīrghā śīghrā pittajvare bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दा च सुस्थिरा शीता पिच्छिला श्लेष्मके भवेत् मृणालसरला दीर्घा नाडी पित्तज्वरे वहेत्

mandā ca susthirā śītā picchilā śleṣmake bhavet mṛṇālasaralā dīrghā nāḍī pittajvare vahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रमावहतेऽमन्दं मलाजीर्णात्प्रकीर्तिता स्थूला च कठिना शीघ्रं स्पन्दते तीव्रमारुते

śīghramāvahate'mandaṃ malājīrṇātprakīrtitā sthūlā ca kaṭhinā śīghraṃ spandate tīvramārute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरा मन्दा च शनकैश्चण्डतां याति नाडिका ज्वरं शैत्यं वेपथोर्वा सम्बन्धं व्रजति द्रुतम्

purā mandā ca śanakaiścaṇḍatāṃ yāti nāḍikā jvaraṃ śaityaṃ vepathorvā sambandhaṃ vrajati drutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयमैकाहिकादीनां व्याधीनां जननी मता भूतग्रहे सिरालक्ष्या भाविन्यैकाहिके ज्वरे

iyamaikāhikādīnāṃ vyādhīnāṃ jananī matā bhūtagrahe sirālakṣyā bhāvinyaikāhike jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिन्मन्दगमना कदाचिद्वेगवाहिनी द्विदोषकोपतो ज्ञेया हन्ति च स्थानविच्युता

kadācinmandagamanā kadācidvegavāhinī dvidoṣakopato jñeyā hanti ca sthānavicyutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तपित्ते वहेन्नाडी मन्दा च कठिना ऋजुः श्लेष्मकासे स्थिरा मन्दा श्वासे तीव्रगतिर्भवेत्

raktapitte vahennāḍī mandā ca kaṭhinā ṛjuḥ śleṣmakāse sthirā mandā śvāse tīvragatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाडी नागगतिश्चैव रोगराजे प्रकीर्तिता मदात्यये च सूक्ष्मा स्यात्कठिना परितो जडा

nāḍī nāgagatiścaiva rogarāje prakīrtitā madātyaye ca sūkṣmā syātkaṭhinā parito jaḍā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्शोरोगे स्थिरा मन्दा क्वचिद्वक्रा क्वचिदृजुः अतिसारे तु मन्दा स्याद्धिमकाले जलौकवत्

arśoroge sthirā mandā kvacidvakrā kvacidṛjuḥ atisāre tu mandā syāddhimakāle jalaukavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसवृद्धौ तु सा धत्ते ज्वरातीसारयोर्गतिम् मृतसर्पसमा नाडी ग्रहणीरोगम् आदिशेत्

māṃsavṛddhau tu sā dhatte jvarātīsārayorgatim mṛtasarpasamā nāḍī grahaṇīrogam ādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्राघाते मुहुर्भेदे स्फुरणे संप्लुता भवेत् प्रमेहे च जडा सूक्ष्मा मुहुराप्यायते सिरा

mūtrāghāte muhurbhede sphuraṇe saṃplutā bhavet pramehe ca jaḍā sūkṣmā muhurāpyāyate sirā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाण्डुरोगे चला तीव्रा दृष्टादृष्टविहारिणी कुष्ठे तु कठिना नाडी स्थिरा स्याद् अप्रवृत्तिका

pāṇḍuroge calā tīvrā dṛṣṭādṛṣṭavihāriṇī kuṣṭhe tu kaṭhinā nāḍī sthirā syād apravṛttikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातरोगे स्थिरा च स्यादावृते सर्वलक्षणा बलासे स्फुरणोपेता सूक्ष्मा द्रुतगतिर्भवेत्

vātaroge sthirā ca syādāvṛte sarvalakṣaṇā balāse sphuraṇopetā sūkṣmā drutagatirbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऊर्ध्वजत्रुविकारेषु यथादोषबलेषु च विज्ञाय लक्षणं तेषां भिषग्ब्रूयाद्धरागतिम्

ūrdhvajatruvikāreṣu yathādoṣabaleṣu ca vijñāya lakṣaṇaṃ teṣāṃ bhiṣagbrūyāddharāgatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्केन्दुकठिना सोष्णा स रोगी शोणिताश्रितः

arkendukaṭhinā soṣṇā sa rogī śoṇitāśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्निपातधरा नाडी शीतोष्णाभ्यां गतौ स्फुटा अतितन्वी सुवेगा च सन्निपाते प्रशाम्यति शीतला स्निग्धवेगा च रोगिणस्तस्य मारिका

sannipātadharā nāḍī śītoṣṇābhyāṃ gatau sphuṭā atitanvī suvegā ca sannipāte praśāmyati śītalā snigdhavegā ca rogiṇastasya mārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थित्वा स्थित्वा चलन्ती या सा स्मृता प्राणनाशिनी अतितीक्ष्णा च शीता च जीवितं हन्त्यसंशयम्

sthitvā sthitvā calantī yā sā smṛtā prāṇanāśinī atitīkṣṇā ca śītā ca jīvitaṃ hantyasaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीघ्रा नाडी प्रलापान्ते दिनार्धेऽग्निसमो ज्वरः दिनैकं जीवितं तस्य द्वितीये मरणं ध्रुवम्

śīghrā nāḍī pralāpānte dinārdhe'gnisamo jvaraḥ dinaikaṃ jīvitaṃ tasya dvitīye maraṇaṃ dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्युकाले भवेन्नाडी जीर्णा डमरुकोपमा तन्तुमन्दोपरिष्टात्तु ह्यधस्ताद्वक्रतां गता

mṛtyukāle bhavennāḍī jīrṇā ḍamarukopamā tantumandopariṣṭāttu hyadhastādvakratāṃ gatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यात्युच्चकास्थिरा या च या चेयं मांसवाहिनी यातिसूक्ष्मा च वक्रा च तामसाध्यां विनिर्दिशेत्

yātyuccakāsthirā yā ca yā ceyaṃ māṃsavāhinī yātisūkṣmā ca vakrā ca tāmasādhyāṃ vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिरा नाडी मुखे यस्य विद्युद्द्युतिरिवेक्ष्यते दिनैकं जीवितं तस्य द्वितीये मरणं ध्रुवम्

sthirā nāḍī mukhe yasya vidyuddyutirivekṣyate dinaikaṃ jīvitaṃ tasya dvitīye maraṇaṃ dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दं मन्दं कुटिलकुटिलं व्याकुलं व्याकुलं वा स्थित्वा स्थित्वा वहति धमनी याति नाशं च सूक्ष्मा नित्यस्थानात्स्खलति पुनरप्यङ्गुलिं संस्पृशेत्सा भावैरेवं बहुतरविधैः सन्निपातादसाध्या

mandaṃ mandaṃ kuṭilakuṭilaṃ vyākulaṃ vyākulaṃ vā sthitvā sthitvā vahati dhamanī yāti nāśaṃ ca sūkṣmā nityasthānātskhalati punarapyaṅguliṃ saṃspṛśetsā bhāvairevaṃ bahutaravidhaiḥ sannipātādasādhyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं पित्तगतिं प्रभञ्जनगतिं श्लेष्माणम् आबिभ्रतीं स्वस्थानभ्रमणं मुहुर्विदधतीं चक्राधिरूढामिव तीव्रत्वं दधतीं कलापिगतिकां सूक्ष्मत्वमातन्वतीं नो साध्यां धमनीं वदन्ति मुनयो नाडीगतिज्ञानिनः

pūrvaṃ pittagatiṃ prabhañjanagatiṃ śleṣmāṇam ābibhratīṃ svasthānabhramaṇaṃ muhurvidadhatīṃ cakrādhirūḍhāmiva tīvratvaṃ dadhatīṃ kalāpigatikāṃ sūkṣmatvamātanvatīṃ no sādhyāṃ dhamanīṃ vadanti munayo nāḍīgatijñāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काष्ठकुट्टो यथा काष्ठं कुट्टयत्यतिवेगतः स्थित्वा स्थित्वा चलति या सन्निपातेन जायते

kāṣṭhakuṭṭo yathā kāṣṭhaṃ kuṭṭayatyativegataḥ sthitvā sthitvā calati yā sannipātena jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कम्पते स्पन्दते तन्तुवत्पुनश्चाङ्गुलिं स्पृशेत् तामसाध्यां विजानीयान् नाडीं दूरेण वर्जयेत्

kampate spandate tantuvatpunaścāṅguliṃ spṛśet tāmasādhyāṃ vijānīyān nāḍīṃ dūreṇa varjayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखे नाडी वहेत्तीव्रा कदाचिच्छीतला वहेत् आयाति पिच्छिलः स्वेदः सप्तरात्रं न जीवति

mukhe nāḍī vahettīvrā kadācicchītalā vahet āyāti picchilaḥ svedaḥ saptarātraṃ na jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहे शैत्यं मुखे श्वासो नाडी तीव्रातिदाहिका मासार्धं जीवितं तस्य नाडीविज्ञातृभाषितम्

dehe śaityaṃ mukhe śvāso nāḍī tīvrātidāhikā māsārdhaṃ jīvitaṃ tasya nāḍīvijñātṛbhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखे नाडी यदा नास्ति मध्ये शैत्यं बहिः क्लमः तन्तुमन्दा वहेन्नाडी त्रिरात्रं न स जीवति

mukhe nāḍī yadā nāsti madhye śaityaṃ bahiḥ klamaḥ tantumandā vahennāḍī trirātraṃ na sa jīvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वं नाडी तु वेगोत्था ततः परदिने यदि शीता विहतवेगा स्यात्सन्निपातात्तदा भयम्

pūrvaṃ nāḍī tu vegotthā tataḥ paradine yadi śītā vihatavegā syātsannipātāttadā bhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरो वह्निसमोऽत्यर्थं भवेत्पूर्वदिने यदि निरन्तरं यदा नाडी लवेनैकेन संचरेत् मुखस्थाने तु रुग्णस्य चतुर्थे मरणं दिने

jvaro vahnisamo'tyarthaṃ bhavetpūrvadine yadi nirantaraṃ yadā nāḍī lavenaikena saṃcaret mukhasthāne tu rugṇasya caturthe maraṇaṃ dine

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुखे त्रुटत्यकस्माच्च न किंचिद् दृश्यते यदा तदा विद्यात्स रुग्णानां द्वितीये मरणं ध्रुवम्

mukhe truṭatyakasmācca na kiṃcid dṛśyate yadā tadā vidyātsa rugṇānāṃ dvitīye maraṇaṃ dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा नाडी हतावेगा स्पन्दते नैव लभते तदा दिनस्य मध्ये तु मरणं रोगिणो भवेत्

yadā nāḍī hatāvegā spandate naiva labhate tadā dinasya madhye tu maraṇaṃ rogiṇo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरन्तरं मुखस्थाने भ्राम्येद् डमरुकोपमा चला नाडी तु रुग्णस्य दिनैकान्मरणं भवेत्

nirantaraṃ mukhasthāne bhrāmyed ḍamarukopamā calā nāḍī tu rugṇasya dinaikānmaraṇaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिसूक्ष्मा पृथक् शीघ्रा सवेगा भरितार्द्रिका भूत्वा भूत्वा म्रियेतैव तदा विद्यादसाध्यताम्

atisūkṣmā pṛthak śīghrā savegā bharitārdrikā bhūtvā bhūtvā mriyetaiva tadā vidyādasādhyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणे स्वस्थस्य तलगा पूर्वं नाडी स्याद् अप्रपञ्चनात्

lakṣaṇe svasthasya talagā pūrvaṃ nāḍī syād aprapañcanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूयः प्रपञ्चनात्सूक्ष्मा त्रिदिनैर्म्रियते नरः ऊर्ध्वहस्तं तडिद्वेगा सप्ताहर् म्रियते नरः

bhūyaḥ prapañcanātsūkṣmā tridinairmriyate naraḥ ūrdhvahastaṃ taḍidvegā saptāhar mriyate naraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्ते नाडीविताने शमनमुपगते चेन्द्रियाणां प्रचारे सूक्ष्मे वानुष्णरूपां विकृतिमुपगते सर्वथा शीतभावे शून्ये चित्तात्ममार्गे स्फुरणविरहिते नष्टसंज्ञाप्रचारे सूर्ये चन्द्रात्मसंस्थे ऽवगतगुणगणे पञ्चतेयं प्रवाच्या

śānte nāḍīvitāne śamanamupagate cendriyāṇāṃ pracāre sūkṣme vānuṣṇarūpāṃ vikṛtimupagate sarvathā śītabhāve śūnye cittātmamārge sphuraṇavirahite naṣṭasaṃjñāpracāre sūrye candrātmasaṃsthe 'vagataguṇagaṇe pañcateyaṃ pravācyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाड्यादिप्रकरः प्रयाति विकृतिं शान्तिं परां सूक्ष्मतां कान्तिर् याति विपर्ययं च यदि वा हित्वा स्वमार्गानिलम् अज्ञानेऽपि हि शून्यताम् उपगते ज्ञानेन्द्रिये शाम्यति सूर्याचन्द्रमसौ तथा च पिहिते पञ्चत्वमेति स्फुटम्

nāḍyādiprakaraḥ prayāti vikṛtiṃ śāntiṃ parāṃ sūkṣmatāṃ kāntir yāti viparyayaṃ ca yadi vā hitvā svamārgānilam ajñāne'pi hi śūnyatām upagate jñānendriye śāmyati sūryācandramasau tathā ca pihite pañcatvameti sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुष्कोष्ठः श्यावकोष्ठे ऽप्यासतरदनखः शीतनासाप्रदेशः शोणाक्षश्चैकनेत्रो लुलितकरपदः श्रोत्रपातित्ययुक्तः शीतः श्वासोऽथवोष्णः श्वसनसमुदयी शीतगात्रः सकम्पः सोद्वेगो निष्प्रपञ्चः प्रभवति मनुजः सर्वथा मृत्युकाले

śuṣkoṣṭhaḥ śyāvakoṣṭhe 'pyāsataradanakhaḥ śītanāsāpradeśaḥ śoṇākṣaścaikanetro lulitakarapadaḥ śrotrapātityayuktaḥ śītaḥ śvāso'thavoṣṇaḥ śvasanasamudayī śītagātraḥ sakampaḥ sodvego niṣprapañcaḥ prabhavati manujaḥ sarvathā mṛtyukāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चाभिभूतास्त्वथ पञ्चकृत्वः पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयन्ति पञ्चेन्द्रियं पञ्चसु भावयित्वा पञ्चत्वमायान्ति विनाशकाले

pañcābhibhūtāstvatha pañcakṛtvaḥ pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayanti pañcendriyaṃ pañcasu bhāvayitvā pañcatvamāyānti vināśakāle

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातावर्तितमानुषे ऽतिविषमं संस्पन्दते नाडिका पित्तस्यैव समागमं न कुरुते मन्दा च मन्दोदये प्राचुर्यं भजते रसाश्रयवशात्क्षीणा रसेनोज्झिता नीत्वा श्वासमुपैति शान्तिमचलैः खैर् अन्तकाले नृणाम्

vātāvartitamānuṣe 'tiviṣamaṃ saṃspandate nāḍikā pittasyaiva samāgamaṃ na kurute mandā ca mandodaye prācuryaṃ bhajate rasāśrayavaśātkṣīṇā rasenojjhitā nītvā śvāsamupaiti śāntimacalaiḥ khair antakāle nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्दते चैकमानेन त्रिंशद्वारं यदा धरा स्वस्थानेऽपि तदा नूनं रोगी जीवति नान्यथा

spandate caikamānena triṃśadvāraṃ yadā dharā svasthāne'pi tadā nūnaṃ rogī jīvati nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीरं शीतलं नाडी नूनं चोष्णतरा भवेत् ज्वरमन्तर्गतं तस्य जानीयाद्भिषगुत्तमः

śarīraṃ śītalaṃ nāḍī nūnaṃ coṣṇatarā bhavet jvaramantargataṃ tasya jānīyādbhiṣaguttamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्यून्मुखां धरां ज्ञात्वा न चिकित्सेद्गदातुरम् रामनामौषधं तत्र कारयेत्पारलौकिकम्

mṛtyūnmukhāṃ dharāṃ jñātvā na cikitsedgadāturam rāmanāmauṣadhaṃ tatra kārayetpāralaukikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.