Library·Nārada Purāṇa·1·1.42
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे नाममहात्म्यन्नामैकचत्वारिंशो ऽध्यायः श्रीनारद उवाच कुतः सृष्टमिदं ब्रह्मञ्जगत्स्थावरजङ्गमम् । प्रलये च कमभ्येति तन्मे ब्रूहि सनन्दन
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge prathamapāde nāmamahātmyannāmaikacatvāriṃśo 'dhyāyaḥ śrīnārada uvāca kutaḥ sṛṣṭamidaṃ brahmañjagatsthāvarajaṅgamam / pralaye ca kamabhyeti tanme brūhi sanandana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससागरः सगगनः सशैलः सबलाहकः । सभूमिः साग्निपवनो लोको ऽयं केन निर्मितः
sasāgaraḥ sagaganaḥ saśailaḥ sabalāhakaḥ / sabhūmiḥ sāgnipavano loko 'yaṃ kena nirmitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं सृष्टानि भूतानि कथं वर्णविभक्तयः । शौचाशौचं कथं तेषां धर्माधर्मविधिः कथम्
kathaṃ sṛṣṭāni bhūtāni kathaṃ varṇavibhaktayaḥ / śaucāśaucaṃ kathaṃ teṣāṃ dharmādharmavidhiḥ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीदृशो जीवतां जीवः क्व वा गच्छन्ति ये मृताः । अस्माल्लोकादमुं लोकं सर्वं शंसतु मे भवान्
kīdṛśo jīvatāṃ jīvaḥ kva vā gacchanti ye mṛtāḥ / asmāllokādamuṃ lokaṃ sarvaṃ śaṃsatu me bhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच शृणु नारद वक्ष्यामि चेतिहासं पुरातनम् । भृगुणाभिहितं शास्त्रं भरद्वाजाय पृच्छते
sanandana uvāca śṛṇu nārada vakṣyāmi cetihāsaṃ purātanam / bhṛguṇābhihitaṃ śāstraṃ bharadvājāya pṛcchate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैलासशिखरे दृष्ट्वा दीप्यमानं महौजसम् । भृगुमहर्षिमासीनं भरद्वाजो ऽन्वपृच्छत
kailāsaśikhare dṛṣṭvā dīpyamānaṃ mahaujasam / bhṛgumaharṣimāsīnaṃ bharadvājo 'nvapṛcchata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच कथं जीवो विचरति नानायोनिषु संततम् । कथं मुक्तिश्च संसाराज्जायते तस्य मानद
bharadvāja uvāca kathaṃ jīvo vicarati nānāyoniṣu saṃtatam / kathaṃ muktiśca saṃsārājjāyate tasya mānada
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यश्च नारायणः स्रष्टा स्वयंभूर्भगवन्स्वयम् । सेव्यसेवकभावेन वर्तेते इति तौ सदा
yaśca nārāyaṇaḥ sraṣṭā svayaṃbhūrbhagavansvayam / sevyasevakabhāvena vartete iti tau sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविशन्ति लये सर्वे यमीशं सचराचराः । लोकानां रमणः सो ऽयं निर्गुणश्च निरञ्जनः
praviśanti laye sarve yamīśaṃ sacarācarāḥ / lokānāṃ ramaṇaḥ so 'yaṃ nirguṇaśca nirañjanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनीर्दश्यो ऽप्रतर्क्यश्च कथं ज्ञायेत कैर्मुने । कथमेनं परात्मानं कालशक्तिदुरन्वयम्
anīrdaśyo 'pratarkyaśca kathaṃ jñāyeta kairmune / kathamenaṃ parātmānaṃ kālaśaktiduranvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतर्क्यचरितं वेदाः स्तुवन्ति कथमादरात् । जीवो जीवत्वमुल्लङ्घ्य कथं ब्रह्म समन्वयात्
atarkyacaritaṃ vedāḥ stuvanti kathamādarāt / jīvo jīvatvamullaṅghya kathaṃ brahma samanvayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं तन्मे ब्रूहि कृपानिर्घ । एवं स भगवान्पृष्टो भरद्वाजेन संशयम्
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ tanme brūhi kṛpānirgha / evaṃ sa bhagavānpṛṣṭo bharadvājena saṃśayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महर्षिर्ब्रह्मसंकाशः सर्वं तस्मै ततो ऽब्रवीत् । भृगुरुवाच मानसो नाम यः पूर्वो विश्रुतो वे महर्षिभिः
maharṣirbrahmasaṃkāśaḥ sarvaṃ tasmai tato 'bravīt / bhṛguruvāca mānaso nāma yaḥ pūrvo viśruto ve maharṣibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनादिनिधनो देवस्तथा तेभ्यो ऽजरामरः । अव्यक्त इति विख्यातः शाश्वतो ऽथाक्षयो ऽव्ययः
anādinidhano devastathā tebhyo 'jarāmaraḥ / avyakta iti vikhyātaḥ śāśvato 'thākṣayo 'vyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः सृष्टानि भूतानि जायन्ते च म्रियन्ति च । सो ऽमृजत्प्रथमं देवो महान्तं नाम नामतः
yataḥ sṛṣṭāni bhūtāni jāyante ca mriyanti ca / so 'mṛjatprathamaṃ devo mahāntaṃ nāma nāmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशमिति विख्यातं सर्वभूतधरः प्रभुः । आकाशादभवद्वारि सलिलादग्निमारुतौ
ākāśamiti vikhyātaṃ sarvabhūtadharaḥ prabhuḥ / ākāśādabhavadvāri salilādagnimārutau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निमारुतसंयोगात्ततः समभवन्मही । ततस्तेजो मयं दिव्यं पद्मं सृष्टं स्वयंभुवा
agnimārutasaṃyogāttataḥ samabhavanmahī / tatastejo mayaṃ divyaṃ padmaṃ sṛṣṭaṃ svayaṃbhuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्पद्मात्समभवद्व्रह्मा वेदमयो विधिः । अहॄङ्कार इति ख्यातः सर्वभूतात्मभूतकृत्
tasmātpadmātsamabhavadvrahmā vedamayo vidhiḥ / ahṝṅkāra iti khyātaḥ sarvabhūtātmabhūtakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मा वै स महातेजा य एते पञ्च धातवः । शैलास्तस्यास्थिसंधास्तु मेदो मसिं च मेदिनी
brahmā vai sa mahātejā ya ete pañca dhātavaḥ / śailāstasyāsthisaṃdhāstu medo masiṃ ca medinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समुद्रास्तस्य रुधिरमाकाशमुदरं तथा । पवनश्चैव निश्वासस्तेजो ऽग्निर्निम्नगाः शिराः
samudrāstasya rudhiramākāśamudaraṃ tathā / pavanaścaiva niśvāsastejo 'gnirnimnagāḥ śirāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नीषोमौ च चन्द्राकारै नयने तस्य विश्रुते । नभश्चोर्ध्वशिरस्तस्य क्षितिः पदौ भुजौ दिशः
agnīṣomau ca candrākārai nayane tasya viśrute / nabhaścordhvaśirastasya kṣitiḥ padau bhujau diśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्विज्ञेयो ह्यचिन्त्यात्मा सिद्धैरपि न संशयः । स एष भगवान्विष्णुरनन्त इति विश्रुतः
durvijñeyo hyacintyātmā siddhairapi na saṃśayaḥ / sa eṣa bhagavānviṣṇurananta iti viśrutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतात्मभूतस्थो दुर्विज्ञेयो ऽकृतात्मभिः । अहॄङ्कारस्य यः स्रष्टा सर्वभूतभघवायवै । ततः समभवद्विश्वं पृष्टो ऽहं यदिह त्वया
sarvabhūtātmabhūtastho durvijñeyo 'kṛtātmabhiḥ / ahṝṅkārasya yaḥ sraṣṭā sarvabhūtabhaghavāyavai / tataḥ samabhavadviśvaṃ pṛṣṭo 'haṃ yadiha tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भग्द्वाज उवाच गगनस्य दिशां चैव भूतलस्वानिलस्य च । कान्यत्र परिमाणानि संशयं छिन्धि तत्त्वतः
bhagdvāja uvāca gaganasya diśāṃ caiva bhūtalasvānilasya ca / kānyatra parimāṇāni saṃśayaṃ chindhi tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच अनन्तमेतदाकाशं सिद्धदैवतसोवितम् । रम्यं नानाश्रयाकीर्णं यस्यां तो नाधिगम्यते
bhṛguruvāca anantametadākāśaṃ siddhadaivatasovitam / ramyaṃ nānāśrayākīrṇaṃ yasyāṃ to nādhigamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वं गतेरधस्तात्तु चन्द्रादित्यौ न पश्यतः । तत्र देवाः स्वयं दीप्ता भास्कराभाग्निवर्चसः
ūrdhvaṃ gateradhastāttu candrādityau na paśyataḥ / tatra devāḥ svayaṃ dīptā bhāskarābhāgnivarcasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते चाप्यन्तं न पश्यन्ति नभसः प्रथितौजसः । दुर्गमत्वादनन्तत्वादिति मे वद मानद
te cāpyantaṃ na paśyanti nabhasaḥ prathitaujasaḥ / durgamatvādanantatvāditi me vada mānada
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपरिष्टोपरिष्टात्तु प्ज्वलद्भिः स्वयंप्रभघैः । निरुद्धमेतदाकाशं ह्यप्रमेयं सुरैरपि
upariṣṭopariṣṭāttu pjvaladbhiḥ svayaṃprabhaghaiḥ / niruddhametadākāśaṃ hyaprameyaṃ surairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथिव्यन्ते समुद्रास्तु समुद्रान्ते तमः स्मृतम् । तमस्ॐऽते जलं प्राहुर्जलस्यान्ते ऽग्निरेव च
prathivyante samudrāstu samudrānte tamaḥ smṛtam / tamasoṃ'te jalaṃ prāhurjalasyānte 'gnireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसातलान्ते सलिलं जलान्ते पन्नगाधिपाः । तदन्ते पुनराकाशमाकाशान्ते पुनर्जलम्
rasātalānte salilaṃ jalānte pannagādhipāḥ / tadante punarākāśamākāśānte punarjalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमन्तं भगवतः प्रमाणं सलिलस्य च । अग्निमारुततोयेभ्यो दुर्ज्ञेयं दैवतैरपि
evamantaṃ bhagavataḥ pramāṇaṃ salilasya ca / agnimārutatoyebhyo durjñeyaṃ daivatairapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निमारुततोयानां वर्णा क्षितितलस्य च । आकाशसदृशा ह्येते भिद्यन्ते तत्त्वदशनात्
agnimārutatoyānāṃ varṇā kṣititalasya ca / ākāśasadṛśā hyete bhidyante tattvadaśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पठन्ति चैव मुनयः शास्त्रेषु विविधेषु च । त्रैलोक्ये सागरे चैव प्रमाणं विहितं यथा
paṭhanti caiva munayaḥ śāstreṣu vividheṣu ca / trailokye sāgare caiva pramāṇaṃ vihitaṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृश्यो यस्त्वगम्यो यः कः प्रमाण मुदीरयेत् । सिद्धानां देवतानां च परिमीता यदा गतिः
adṛśyo yastvagamyo yaḥ kaḥ pramāṇa mudīrayet / siddhānāṃ devatānāṃ ca parimītā yadā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदागण्यमनन्तस्य नामानन्तेति विश्रुतम् । नामधेयानुरुपस्य मानसस्य महात्मनः
tadāgaṇyamanantasya nāmānanteti viśrutam / nāmadheyānurupasya mānasasya mahātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा तु दिव्यं यद्रूपं ह्रसते वर्द्धते पुनः । को ऽन्यस्तद्वेदितुं शक्यो यो ऽपि स्यात्तद्विधो ऽपरः
yadā tu divyaṃ yadrūpaṃ hrasate varddhate punaḥ / ko 'nyastadvedituṃ śakyo yo 'pi syāttadvidho 'paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पुष्करतः सष्टः सर्वज्ञो मूर्तिमान्प्रभुः । ब्रह्मा धर्ममयः पूर्वः प्रजापतिरनुत्तमः
tataḥ puṣkarataḥ saṣṭaḥ sarvajño mūrtimānprabhuḥ / brahmā dharmamayaḥ pūrvaḥ prajāpatiranuttamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच पुष्करो यदि संभूतो ज्येष्टं भवति पुष्करम् । ब्रह्माणं पूर्वजं चाह भवान्संदेह एव मे
bharadvāja uvāca puṣkaro yadi saṃbhūto jyeṣṭaṃ bhavati puṣkaram / brahmāṇaṃ pūrvajaṃ cāha bhavānsaṃdeha eva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच मानसस्येह या मूर्तिर्ब्रह्मत्वं समुपागता । तस्यासनविधानार्थं पृथिवी पद्ममुच्यते
bhṛguruvāca mānasasyeha yā mūrtirbrahmatvaṃ samupāgatā / tasyāsanavidhānārthaṃ pṛthivī padmamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णिका तस्य पद्मस्य मेरुर्गगनमुच्छ्रितः । तस्य मध्ये स्थितो लोकान्सृजत्येष जगद्विधिः
karṇikā tasya padmasya merurgaganamucchritaḥ / tasya madhye sthito lokānsṛjatyeṣa jagadvidhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच प्रजाविसर्गं विविधं कथं स सृजति प्रभुः । मेरुमध्ये स्थितो ब्रह्मा तद्वहिर्द्विजसत्तम
bharadvāja uvāca prajāvisargaṃ vividhaṃ kathaṃ sa sṛjati prabhuḥ / merumadhye sthito brahmā tadvahirdvijasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच प्रजाविसर्गं विविधं मानसो मनसासृजत् । संरक्षणार्थं भूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम्
bhṛguruvāca prajāvisargaṃ vividhaṃ mānaso manasāsṛjat / saṃrakṣaṇārthaṃ bhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्प्राणाः सर्वभूतानां सृष्टं प्रथमतो जलम् । यत्प्राणाः सर्वभूतानां वर्द्धन्ते येन च प्रजाः
yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ sṛṣṭaṃ prathamato jalam / yatprāṇāḥ sarvabhūtānāṃ varddhante yena ca prajāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परित्यक्ताश्च न श्यन्ति तेनदं सर्वमावृत्तम् । पृथिवी पर्वता मेघा मूर्तिमन्तश्च ये परे । सर्वं तद्वारुणं ज्ञेयमापस्तस्तंभिरे पुनः
parityaktāśca na śyanti tenadaṃ sarvamāvṛttam / pṛthivī parvatā meghā mūrtimantaśca ye pare / sarvaṃ tadvāruṇaṃ jñeyamāpastastaṃbhire punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच कथं सलिलमुत्पन्नं कथं चैवाग्निमारुतौ । कथं वा मेदिनी सृष्टेत्यत्र मे संशयो महान्
bharadvāja uvāca kathaṃ salilamutpannaṃ kathaṃ caivāgnimārutau / kathaṃ vā medinī sṛṣṭetyatra me saṃśayo mahān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच ब्रह्मकल्पे पुरा ब्रह्मन् ब्रह्मर्षीणां समागमे । लोकसंभवसंदेहः समुत्पन्नो महात्मनाम्
bhṛguruvāca brahmakalpe purā brahman brahmarṣīṇāṃ samāgame / lokasaṃbhavasaṃdehaḥ samutpanno mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते ऽतिष्टन्ध्यानमालंब्य मौनमास्थाय निश्चलाः । त्यक्ताहाराः स्पर्द्धमाना दिव्यं विर्षशतं द्विजाः
te 'tiṣṭandhyānamālaṃbya maunamāsthāya niścalāḥ / tyaktāhārāḥ sparddhamānā divyaṃ virṣaśataṃ dvijāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां ब्रह्ममयी वाणी सर्वेषां श्रोत्रमागमत् । दिव्या सरस्वती तत्र संबभूव नभस्तलात्
teṣāṃ brahmamayī vāṇī sarveṣāṃ śrotramāgamat / divyā sarasvatī tatra saṃbabhūva nabhastalāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरास्तिमितमाकाशमनन्तमचलोपमम् । नष्टचन्द्रार्कपवनं प्रसुप्तमिव संबभौ
purāstimitamākāśamanantamacalopamam / naṣṭacandrārkapavanaṃ prasuptamiva saṃbabhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सलिलमुत्पन्नं तमसीव तमः परम् । तस्माञ्च सलिलोत्पीडादुदतिष्टत मारुतः
tataḥ salilamutpannaṃ tamasīva tamaḥ param / tasmāñca salilotpīḍādudatiṣṭata mārutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाभवनमच्छिद्रं निःशब्दमिव लक्ष्यते । तञ्चाभसा पूर्यमाणं सशब्दं कुरुते ऽनिलः
yathābhavanamacchidraṃ niḥśabdamiva lakṣyate / tañcābhasā pūryamāṇaṃ saśabdaṃ kurute 'nilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा सलिलसंरुद्धे नभस्ॐऽतं निरन्तरे । भित्त्वार्णवतलं वायुः समुत्पतति घोषवान्
tathā salilasaṃruddhe nabhasoṃ'taṃ nirantare / bhittvārṇavatalaṃ vāyuḥ samutpatati ghoṣavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषु वा चरते वायुरर्णवोत्पीडसंभवः । आकाशस्थानमासाद्य प्रशान्तिं नाधिगच्छति
eṣu vā carate vāyurarṇavotpīḍasaṃbhavaḥ / ākāśasthānamāsādya praśāntiṃ nādhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मिन्वाय्वम्बुसंघर्षे दीप्ततेजा महाबलः । प्रादुरासीदूर्ध्वशिखः कृत्वा निस्तिमिरं तमः
tasminvāyvambusaṃgharṣe dīptatejā mahābalaḥ / prādurāsīdūrdhvaśikhaḥ kṛtvā nistimiraṃ tamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निः पवनसंयुक्तः खं समाक्षिपते जलम् । तदग्निवायुसंपर्काद्धनत्वमुपपद्यते
agniḥ pavanasaṃyuktaḥ khaṃ samākṣipate jalam / tadagnivāyusaṃparkāddhanatvamupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याकाशं निपतितः स्नेहात्तिष्टति यो ऽपरः । स संघातत्वमापन्नो भूमित्वमनुगच्छति
tasyākāśaṃ nipatitaḥ snehāttiṣṭati yo 'paraḥ / sa saṃghātatvamāpanno bhūmitvamanugacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसानां सर्वगन्धानां स्नेहानां प्राणिनां तथा । भूमिर्यो निरियं ज्ञेया यस्याः सर्वं प्रसूयते
rasānāṃ sarvagandhānāṃ snehānāṃ prāṇināṃ tathā / bhūmiryo niriyaṃ jñeyā yasyāḥ sarvaṃ prasūyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच य एते धातवः पञ्च रक्ष्या यानसृजत्प्रभुः । आवृता यैरिमे लोका महाभूताभिसंज्ञितैः
bharadvāja uvāca ya ete dhātavaḥ pañca rakṣyā yānasṛjatprabhuḥ / āvṛtā yairime lokā mahābhūtābhisaṃjñitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदासृजत्सहस्राणि भूतानां स महामतिः । पश्चात्तेष्वेव भूतत्वं कथं समुपपद्यते
yadāsṛjatsahasrāṇi bhūtānāṃ sa mahāmatiḥ / paścātteṣveva bhūtatvaṃ kathaṃ samupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच अमितानि महाष्टानि यान्ति भूतानि संभवम् । अतस्तेषां महाभूतशब्दो ऽयमुपपद्यते
bhṛguruvāca amitāni mahāṣṭāni yānti bhūtāni saṃbhavam / atasteṣāṃ mahābhūtaśabdo 'yamupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेष्टा वायुः खमाकाशमूष्माग्निः सलिलं द्रवः । पृथिवी चात्र संघातः शरीरं पाञ्चभौतिकम्
ceṣṭā vāyuḥ khamākāśamūṣmāgniḥ salilaṃ dravaḥ / pṛthivī cātra saṃghātaḥ śarīraṃ pāñcabhautikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यतः पञ्चभिर्युक्तैर्युक्तं स्थावरजङ्गमम् । श्रोत्रे घ्राणो रसः स्पर्शो दृष्टिश्चेन्द्रियसंज्ञिताः
ityataḥ pañcabhiryuktairyuktaṃ sthāvarajaṅgamam / śrotre ghrāṇo rasaḥ sparśo dṛṣṭiścendriyasaṃjñitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच पञ्चभिर्यदि भूतैस्तु युक्ताः स्थावरजङ्गमाः । स्थावराणां न दृश्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
bharadvāja uvāca pañcabhiryadi bhūtaistu yuktāḥ sthāvarajaṅgamāḥ / sthāvarāṇāṃ na dṛśyante śarīre pañca dhātavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनूष्मणामचेष्टानां घनानां चैव तत्त्वतः । वृक्षाणां नोपलभ्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
anūṣmaṇāmaceṣṭānāṃ ghanānāṃ caiva tattvataḥ / vṛkṣāṇāṃ nopalabhyante śarīre pañca dhātavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व शृण्वन्ति न पश्यन्ति न गन्धरसवेदिनः । न च स्पर्शं हि जानन्ति ते कथं पञ्च धातवः
va śṛṇvanti na paśyanti na gandharasavedinaḥ / na ca sparśaṃ hi jānanti te kathaṃ pañca dhātavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्रवत्वादनिग्नित्वादभूमित्वादवायुतः । आकाशस्याप्रमेयत्वादृक्षाणां नास्ति भौतिकम्
adravatvādanignitvādabhūmitvādavāyutaḥ / ākāśasyāprameyatvādṛkṣāṇāṃ nāsti bhautikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच घनानामपि वृक्षणामाकाशो ऽस्ति न संशयः । तेषां पुष्पपलव्यक्तिर्नित्यं समुपपद्यते
bhṛguruvāca ghanānāmapi vṛkṣaṇāmākāśo 'sti na saṃśayaḥ / teṣāṃ puṣpapalavyaktirnityaṃ samupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊष्मतो म्लायते पर्णं त्वक्फलं पुष्पमेव च । म्लायते शीर्यते चापि स्पर्शस्तेनात्र विद्यते
ūṣmato mlāyate parṇaṃ tvakphalaṃ puṣpameva ca / mlāyate śīryate cāpi sparśastenātra vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाय्यग्न्यशनिनिर्धोषैः फलं पुष्पं विशीर्यते । श्रोत्रेण गृह्यते शब्दस्तस्माच्छृण्वन्ति पादपाः
vāyyagnyaśaninirdhoṣaiḥ phalaṃ puṣpaṃ viśīryate / śrotreṇa gṛhyate śabdastasmācchṛṇvanti pādapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वल्ली वेष्टयते वृक्षान्सर्वतश्चैव गच्छति । नह्यदृष्टश्च मार्गो ऽस्ति तस्मात्पश्यन्ति पादपाः
vallī veṣṭayate vṛkṣānsarvataścaiva gacchati / nahyadṛṣṭaśca mārgo 'sti tasmātpaśyanti pādapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुण्यापुण्यैस्तथा गधैर्धूपैश्च विविधैरपि । अरोगाः पुष्पिताः संति तस्माज्जिघ्रन्ति पादपाः
puṇyāpuṇyaistathā gadhairdhūpaiśca vividhairapi / arogāḥ puṣpitāḥ saṃti tasmājjighranti pādapāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखदुःखयोर्ग्रहणाच्छिन्नस्य च विरोहणात् । जीवं पश्यामि वृक्षाणामचैतन्यं न विद्यते
sukhaduḥkhayorgrahaṇācchinnasya ca virohaṇāt / jīvaṃ paśyāmi vṛkṣāṇāmacaitanyaṃ na vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन तज्जलमादत्ते जरयत्यग्निमारुतौ । आहारपरिणामाञ्च स्नहो वृद्धिश्च जायते
tena tajjalamādatte jarayatyagnimārutau / āhārapariṇāmāñca snaho vṛddhiśca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जङ्गमानां च सर्वेषां शरीरे पंञ्च धातवः । प्रत्येकशः प्रभिद्यन्ते यैः शरीरं विचेष्टते
jaṅgamānāṃ ca sarveṣāṃ śarīre paṃñca dhātavaḥ / pratyekaśaḥ prabhidyante yaiḥ śarīraṃ viceṣṭate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वक् च मांसं तथास्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमः । इत्येतदिह संघातं शरीरे पृथिवीमये
tvak ca māṃsaṃ tathāsthīni majjā snāyuśca pañcamaḥ / ityetadiha saṃghātaṃ śarīre pṛthivīmaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजो ह्यग्निस्तथा क्रोधश्चक्षुरुष्मा तथैव च । अग्निर्जनयते यञ्च पञ्चाग्नेयाः शरीरिणः
tejo hyagnistathā krodhaścakṣuruṣmā tathaiva ca / agnirjanayate yañca pañcāgneyāḥ śarīriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोत्रं घ्राणं तथास्यं च हृदयं कोष्टमेव च । आकाशात्प्राणिनामेते शरीरे पञ्च धातवः
śrotraṃ ghrāṇaṃ tathāsyaṃ ca hṛdayaṃ koṣṭameva ca / ākāśātprāṇināmete śarīre pañca dhātavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्मा पित्तमथ स्वेदो वसा शोणितमेव च । इत्यापः पञ्चधा देहे भवन्ति प्राणिनां सदा
śleṣmā pittamatha svedo vasā śoṇitameva ca / ityāpaḥ pañcadhā dehe bhavanti prāṇināṃ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणात्प्रीणयते प्राणी व्यानाव्द्यायच्छते तथा
prāṇātprīṇayate prāṇī vyānāvdyāyacchate tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छत्यपानो ऽधश्चैव समानो ह्यद्यवस्थितः । उदानादुच्छ्वसितीति पञ्च (प्रति)भदाञ्च भाषते । इत्येते वायवः पञ्च वेष्टयन्तीहदेहिनम्
gacchatyapāno 'dhaścaiva samāno hyadyavasthitaḥ / udānāducchvasitīti pañca (prati)bhadāñca bhāṣate / ityete vāyavaḥ pañca veṣṭayantīhadehinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमेर्गन्धगुणान्वेत्ति रसं चादूभ्यः शरीरवान् । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तराभिहितान्गुणान्
bhūmergandhaguṇānvetti rasaṃ cādūbhyaḥ śarīravān / tasya gandhasya vakṣyāmi vistarābhihitānguṇān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टश्चानुष्टगन्धश्च मधुरः कटुरेव च । निर्हारी संहतः स्निग्धो रुक्षो विशद एव च
iṣṭaścānuṣṭagandhaśca madhuraḥ kaṭureva ca / nirhārī saṃhataḥ snigdho rukṣo viśada eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं नवविधो ज्ञेयः पार्थिवो गन्धविस्तरः । ज्योतिः पश्यति चक्षुर्भ्यः स्पर्शं वेत्ति च वायुना
evaṃ navavidho jñeyaḥ pārthivo gandhavistaraḥ / jyotiḥ paśyati cakṣurbhyaḥ sparśaṃ vetti ca vāyunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसश्चापि गुणाः स्मृताः । रसज्ञानं तु वक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca rasaścāpi guṇāḥ smṛtāḥ / rasajñānaṃ tu vakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसो बहुविधः प्रोक्त ऋषिभिः प्रथितात्मभिः । मधुरो लवणस्तिक्तः कषायो ऽम्लः कटुस्तथा
raso bahuvidhaḥ prokta ṛṣibhiḥ prathitātmabhiḥ / madhuro lavaṇastiktaḥ kaṣāyo 'mlaḥ kaṭustathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष षडिधविस्तारो रसो वारिमयः स्मृतः । शब्दः स्पर्शश्च रूपश्च त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
eṣa ṣaḍidhavistāro raso vārimayaḥ smṛtaḥ / śabdaḥ sparśaśca rūpaśca triguṇaṃ jyotirucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्योतिः पश्यति रूपाणि रूपं च बहुधा स्मृतम् । ह्रस्वो दीर्धस्तथा स्थूलश्चतुरस्रो ऽणुवृत्तवान्
jyotiḥ paśyati rūpāṇi rūpaṃ ca bahudhā smṛtam / hrasvo dīrdhastathā sthūlaścaturasro 'ṇuvṛttavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्लः कृष्णस्तथा रक्तो नीलः पीतो ऽरुणस्तथा । कठिनश्चिक्कणः श्लक्ष्णः पिच्छिलो मृदु दारुणः
śuklaḥ kṛṣṇastathā rakto nīlaḥ pīto 'ruṇastathā / kaṭhinaścikkaṇaḥ ślakṣṇaḥ picchilo mṛdu dāruṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं षोडशविस्तारो ज्योतीरुपगुणः स्मृतः । तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव तत्स्मृतम्
evaṃ ṣoḍaśavistāro jyotīrupaguṇaḥ smṛtaḥ / tatraikaguṇamākāśaṃ śabda ityeva tatsmṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरं विविधात्मकम् । षड्जो ऋषभगान्धारौ मध्यमोधैवतस्तथा
tasya śabdasya vakṣyāmi vistaraṃ vividhātmakam / ṣaḍjo ṛṣabhagāndhārau madhyamodhaivatastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चमश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादवान् । एष सप्तविधः प्रोक्तो गुण आकाशसंभवः
pañcamaścāpi vijñeyastathā cāpi niṣādavān / eṣa saptavidhaḥ prokto guṇa ākāśasaṃbhavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐश्वर्य्येण तु सर्वत्र स्थितो ऽपि पयहादिषु । मृदङ्गभेरीशङ्खानां स्तनयित्नो रथस्य च
aiśvaryyeṇa tu sarvatra sthito 'pi payahādiṣu / mṛdaṅgabherīśaṅkhānāṃ stanayitno rathasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं बहुविधाकारः शब्द आकाशसंभवः । वायव्यस्तु गुणः स्पर्शः स्पर्शश्च बहुधा स्मृतः
evaṃ bahuvidhākāraḥ śabda ākāśasaṃbhavaḥ / vāyavyastu guṇaḥ sparśaḥ sparśaśca bahudhā smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णः शीतः सुखं दुःखं स्निग्धो विशद एव च । तथा खरो मृदुः श्लक्ष्णो लवुर्गुरुतरो ऽपि च
uṣṇaḥ śītaḥ sukhaṃ duḥkhaṃ snigdho viśada eva ca / tathā kharo mṛduḥ ślakṣṇo lavurgurutaro 'pi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दस्पर्शौ तु विज्ञेयौ द्विगुणौ वायुरित्युत । एवमेकादशविधो वायव्यो गुण उच्यते
śabdasparśau tu vijñeyau dviguṇau vāyurityuta / evamekādaśavidho vāyavyo guṇa ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आकाशजं शब्दमाहुरेभिर्वायुगुणैः सह । अव्याहतैश्चेतयते नवेति विषमा गतिः
ākāśajaṃ śabdamāhurebhirvāyuguṇaiḥ saha / avyāhataiścetayate naveti viṣamā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्यायन्ते च ते नित्यं धातवस्तैस्तु धातुभिः । आपो ऽग्निर्मारुश्चैव नित्यं जाग्रति देहिषु
āpyāyante ca te nityaṃ dhātavastaistu dhātubhiḥ / āpo 'gnirmāruścaiva nityaṃ jāgrati dehiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूलमेते शरीरस्य व्याप्य प्राणानिह स्थिताः । पार्थिवं धातुमासाद्य यथा चेष्टयते बली
mūlamete śarīrasya vyāpya prāṇāniha sthitāḥ / pārthivaṃ dhātumāsādya yathā ceṣṭayate balī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रितो मूर्द्धानमग्निस्तु शरीरं परिपालयेत् । प्राणो मूर्द्धनि वाग्नौ च वर्तमानो विचेष्टते
śrito mūrddhānamagnistu śarīraṃ paripālayet / prāṇo mūrddhani vāgnau ca vartamāno viceṣṭate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जन्तुः सर्वभूतात्मा पुरुषः स सनातनः । मनो बुद्धिरहॄङ्कारो भूतानि विषयश्च सः
sa jantuḥ sarvabhūtātmā puruṣaḥ sa sanātanaḥ / mano buddhirahṝṅkāro bhūtāni viṣayaśca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं त्विह स सर्वत्र प्राणैस्तु परिपाल्यते । पृष्टतस्तु समानेन स्वां स्वां गतिमुपाश्रितः
evaṃ tviha sa sarvatra prāṇaistu paripālyate / pṛṣṭatastu samānena svāṃ svāṃ gatimupāśritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन्मूत्रं पुरीषं वाप्यपानः परिवर्तते
vastimūlaṃ gudaṃ caiva pāvakaṃ samupāśritaḥ / vahanmūtraṃ purīṣaṃ vāpyapānaḥ parivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रयत्ने कर्मनियमे यच एकस्त्रिषु वर्तते । उदान इति तं प्राहुरध्यात्मज्ञानकोविदाः
prayatne karmaniyame yaca ekastriṣu vartate / udāna iti taṃ prāhuradhyātmajñānakovidāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संधिष्वपि च सर्वेषु संनिविष्टस्तथानिलः । शरीरेषु मनुष्याणां व्यान इत्युपदिश्यते
saṃdhiṣvapi ca sarveṣu saṃniviṣṭastathānilaḥ / śarīreṣu manuṣyāṇāṃ vyāna ityupadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाहुष्वग्निस्तु विततः समानेन समीरितः । रसान्वारु दोषांश्च वर्तयन्नति चेष्टते
bāhuṣvagnistu vitataḥ samānena samīritaḥ / rasānvāru doṣāṃśca vartayannati ceṣṭate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपानप्राणयोर्मध्ये प्राणापानसमीहितः । समन्वितस्त्वधिष्टानं सम्यक् पचति पावकः
apānaprāṇayormadhye prāṇāpānasamīhitaḥ / samanvitastvadhiṣṭānaṃ samyak pacati pāvakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आस्पंहि पायुपर्यन्तमन्ते स्याद्गुदसंज्ञिते । रेतस्तस्मात्प्रजायन्ते सर्वस्रोतांसि देहिनाम्
āspaṃhi pāyuparyantamante syādgudasaṃjñite / retastasmātprajāyante sarvasrotāṃsi dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणानां सन्निपाताश्च सन्निपातः प्रजायते । ऊष्मा चागिरीति ज्ञेयो यो ऽन्नं पचति देहिनाम्
prāṇānāṃ sannipātāśca sannipātaḥ prajāyate / ūṣmā cāgirīti jñeyo yo 'nnaṃ pacati dehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निवेगवहः प्राणो गुदान्ते प्रतिहन्यते । स ऊर्ध्वमागम्य पुनः समुत्क्षिपति पावकम्
agnivegavahaḥ prāṇo gudānte pratihanyate / sa ūrdhvamāgamya punaḥ samutkṣipati pāvakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्वाशयस्त्वधो नाभ्या ऊर्ध्वमामाशयः स्मृतः । नाभिमूले शरीरस्य सर्वे प्राणाश्च संस्थिताः
pakvāśayastvadho nābhyā ūrdhvamāmāśayaḥ smṛtaḥ / nābhimūle śarīrasya sarve prāṇāśca saṃsthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थिता हृदयात्सर्वे तिर्यगूर्ध्दमधस्तथा । वहॄन्त्यन्नरसान्नाड्यो दशप्राणप्रचोदिताः
prasthitā hṛdayātsarve tiryagūrdhdamadhastathā / vahṝntyannarasānnāḍyo daśaprāṇapracoditāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष मार्गो ऽपि योगानां येन गच्छन्ति तत्पदम् । जितक्लमाः समा धीरा मूर्द्धन्यात्मानमादधन्
eṣa mārgo 'pi yogānāṃ yena gacchanti tatpadam / jitaklamāḥ samā dhīrā mūrddhanyātmānamādadhan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं सर्वेषु विहितप्राणापानेषु देहिनाम् । तस्मिन्समिध्यते नित्यमग्निः स्थाल्यामिवाहितः
evaṃ sarveṣu vihitaprāṇāpāneṣu dehinām / tasminsamidhyate nityamagniḥ sthālyāmivāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.