Library·Nārada Purāṇa·1·1.44
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे द्वितीयपादे भृगुभरद्वाजसंवादे ब्राह्मणाचारनिरूपणं नाम त्रिचत्वारिंशो ऽध्यायः भरद्वाज उवाच अस्माल्लोकात्परो लोकः श्रूयते नोपलभ्यते । तमहं ज्ञातुमिच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge dvitīyapāde bhṛgubharadvājasaṃvāde brāhmaṇācāranirūpaṇaṃ nāma tricatvāriṃśo 'dhyāyaḥ bharadvāja uvāca asmāllokātparo lokaḥ śrūyate nopalabhyate / tamahaṃ jñātumicchāmi tadbhavānvaktumarhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगुरुवाच उत्तरे हिमवत्पार्श्वे पुण्ये सर्वगुणान्विते । पुण्यः क्षेम्यश्च काम्यश्च स परो लोक उच्यते
mṛguruvāca uttare himavatpārśve puṇye sarvaguṇānvite / puṇyaḥ kṣemyaśca kāmyaśca sa paro loka ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ह्यपापकर्माणः शुचयो ऽत्यन्तनिर्मलाः । लोभमोहपरित्यक्ता मानवा निरुपद्रवाः
tatra hyapāpakarmāṇaḥ śucayo 'tyantanirmalāḥ / lobhamohaparityaktā mānavā nirupadravāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स स्वर्गसदृशो देशः तत्र ह्युक्ताः शुभा गुणाः । काले मृत्युः प्रबवति स्पृशन्ति व्याधयो न च
sa svargasadṛśo deśaḥ tatra hyuktāḥ śubhā guṇāḥ / kāle mṛtyuḥ prabavati spṛśanti vyādhayo na ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न लोबः परदारेषु स्वदारनिरतो जनः । नान्यो हि वध्यते तत्र द्रव्येषु च न विस्मयः
na lobaḥ paradāreṣu svadāranirato janaḥ / nānyo hi vadhyate tatra dravyeṣu ca na vismayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परो ह्यधर्मो नैवास्ति संदेहो नापि जायते । कृतस्य तु फलं तत्र प्रत्यक्षमुपलभ्यते
paro hyadharmo naivāsti saṃdeho nāpi jāyate / kṛtasya tu phalaṃ tatra pratyakṣamupalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यानासनाशनोपेता प्रसादभवनाश्रयाः । सर्वकामैर्वृताः केचिद्धेमाभरणभूषिताः
yānāsanāśanopetā prasādabhavanāśrayāḥ / sarvakāmairvṛtāḥ keciddhemābharaṇabhūṣitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणधारणमात्रं तु केषाञ्चिदुपपद्यते । श्रमेण महता केचित्कुर्वन्ति प्राणधारणम्
prāṇadhāraṇamātraṃ tu keṣāñcidupapadyate / śrameṇa mahatā kecitkurvanti prāṇadhāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह धर्मपराः केचित्केचिन्नैष्कृतिका नराः । सुखिता दुःखिताः केचिन्निर्धना धनिनो परे
iha dharmaparāḥ kecitkecinnaiṣkṛtikā narāḥ / sukhitā duḥkhitāḥ kecinnirdhanā dhanino pare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह श्रमो भयं मोहः क्षुधा तीव्रा च जायते । लोभश्चार्थकृतो तॄणां येन मुह्यन्त्यपण्डिताः
iha śramo bhayaṃ mohaḥ kṣudhā tīvrā ca jāyate / lobhaścārthakṛto tṝṇāṃ yena muhyantyapaṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्तद्वेदो भयं प्राज्ञः पाप्मना न स लिप्यते । सोपधे निकृतिः स्तेयं परिवादो ऽभ्यसूयता
yastadvedo bhayaṃ prājñaḥ pāpmanā na sa lipyate / sopadhe nikṛtiḥ steyaṃ parivādo 'bhyasūyatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परोपघातो हिंसा च पैशुन्मनृतं तथा । एतान्संसेवते यस्तु तपस्तस्य प्रहीयते
paropaghāto hiṃsā ca paiśunmanṛtaṃ tathā / etānsaṃsevate yastu tapastasya prahīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्त्वेतानाचरेद्विद्वान्न तपस्तस्य वर्द्धते । इह चिन्ता बहुविधा धर्माधर्मस्य कर्मणः
yastvetānācaredvidvānna tapastasya varddhate / iha cintā bahuvidhā dharmādharmasya karmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मभूमिरियं लोके इह कृत्वा शुभाशुभम् । शुभैः शुभमवाप्नोति तथाशुभमथान्यथा
karmabhūmiriyaṃ loke iha kṛtvā śubhāśubham / śubhaiḥ śubhamavāpnoti tathāśubhamathānyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह प्रजापतिः पूर्वं देवाः सर्षिगणास्तथा । इष्टेष्टतपसः पूता ब्रह्मलोकमुपाश्रिताः
iha prajāpatiḥ pūrvaṃ devāḥ sarṣigaṇāstathā / iṣṭeṣṭatapasaḥ pūtā brahmalokamupāśritāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरः पृथिवीभागः सर्वपुण्यतमः शुभः । इहस्थास्तत्र जायन्ते ये वै पुण्यकृतो जनाः
uttaraḥ pṛthivībhāgaḥ sarvapuṇyatamaḥ śubhaḥ / ihasthāstatra jāyante ye vai puṇyakṛto janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि सत्कारमिच्छन्ति तिर्यग्योनिषु चापरे । क्षीणायुषस्तथा चान्ये नश्यन्ति पृथिवीतले
yadi satkāramicchanti tiryagyoniṣu cāpare / kṣīṇāyuṣastathā cānye naśyanti pṛthivītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यभक्षणासक्ता लोभमोहसमन्विताः । इहैव परिवर्त्तन्ते न च यान्त्युत्तरां दिशम्
anyonyabhakṣaṇāsaktā lobhamohasamanvitāḥ / ihaiva parivarttante na ca yāntyuttarāṃ diśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरूनुपासते ये तु नियता ब्रह्मचारिणः । पन्थानं सर्वालोकानां विजानन्ति मनीषिणः
gurūnupāsate ye tu niyatā brahmacāriṇaḥ / panthānaṃ sarvālokānāṃ vijānanti manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्तो ऽयं मया धर्मः संक्षिप्तो ब्रह्मनिर्मितः । धर्माधर्मौं हि लोकस्य यो वै वेत्ति स बुद्धिमान्
ityukto 'yaṃ mayā dharmaḥ saṃkṣipto brahmanirmitaḥ / dharmādharmauṃ hi lokasya yo vai vetti sa buddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच ।। अध्यात्मं नाम यदिदं पुरुषस्येह चिन्त्यते । यदध्यात्मं यथा चैतत्तन्मे ब्रूहि तपोधन
bharadvāja uvāca /. adhyātmaṃ nāma yadidaṃ puruṣasyeha cintyate / yadadhyātmaṃ yathā caitattanme brūhi tapodhana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच अध्यात्ममिति विप्रर्षे यदेतदनुपृच्छसि । तद्व्याख्यांस्यामि ते तात श्रेयस्करतमं सुखम्
bhṛguruvāca adhyātmamiti viprarṣe yadetadanupṛcchasi / tadvyākhyāṃsyāmi te tāta śreyaskaratamaṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृष्टिप्रलयसंयुक्तमाचार्यैः परिदर्शितम् । यज्ज्ञात्वा पुरुषो लोके प्रीतिं सौख्यं च विन्दति
sṛṣṭipralayasaṃyuktamācāryaiḥ paridarśitam / yajjñātvā puruṣo loke prītiṃ saukhyaṃ ca vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फललाभश्च तस्य स्यात्सर्वभूतहितं च तत् । पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
phalalābhaśca tasya syātsarvabhūtahitaṃ ca tat / pṛthivī vāyurākāśamāpo jyotiśca pañcamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ । यतः सृष्टानि तत्रैव तानि यान्ति लयं पुनः
mahābhūtāni bhūtānāṃ sarveṣāṃ prabhavāpyayau / yataḥ sṛṣṭāni tatraiva tāni yānti layaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभूतानि भूतेभ्यः सागरस्योर्मयो यथा । प्रसार्य च यथाङ्गानि कूर्मः संहरते पुनः
mahābhūtāni bhūtebhyaḥ sāgarasyormayo yathā / prasārya ca yathāṅgāni kūrmaḥ saṃharate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वद् भूतानि भूतात्मा सृष्टानि हरते पुनः । महाभूतानि पञ्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत्
tadvad bhūtāni bhūtātmā sṛṣṭāni harate punaḥ / mahābhūtāni pañcaiva sarvabhūteṣu bhūtakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकरोत्तेषु वै सम्यक् तं तु जीवो न पश्यति । शब्दः श्रोत्रं तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम्
akarotteṣu vai samyak taṃ tu jīvo na paśyati / śabdaḥ śrotraṃ tathā khāni trayamākāśayonijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वायोः स्पर्सस्तथा चेष्टा त्वक्चैव त्रितयं स्मृतम् । रूपं चक्षुस्तथा पाकस्त्रिविधं तेज उच्यते
vāyoḥ sparsastathā ceṣṭā tvakcaiva tritayaṃ smṛtam / rūpaṃ cakṣustathā pākastrividhaṃ teja ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाः क्लेदश्च जिह्वा च त्रयो जलगुणाः स्मृताः । घ्रेयं घ्राणं शरीरं च एते भूमिगुणास्त्रयः
rasāḥ kledaśca jihvā ca trayo jalaguṇāḥ smṛtāḥ / ghreyaṃ ghrāṇaṃ śarīraṃ ca ete bhūmiguṇāstrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभूतानि पचैव षष्टं च मन उच्यते । इन्द्रियाणि मनश्चैव विज्ञातान्यस्य भारत
mahābhūtāni pacaiva ṣaṣṭaṃ ca mana ucyate / indriyāṇi manaścaiva vijñātānyasya bhārata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तमी बुद्धिरित्याहुः क्षेत्रज्ञः पुनरष्टमः । श्रोत्रं वै श्रवणार्थाय स्पर्शनाय च त्वक् स्मृता
saptamī buddhirityāhuḥ kṣetrajñaḥ punaraṣṭamaḥ / śrotraṃ vai śravaṇārthāya sparśanāya ca tvak smṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसादानाय रसना गन्धादानाय नासिका । चक्षुरालोकनायैव संशयं कुरुते मनः
rasādānāya rasanā gandhādānāya nāsikā / cakṣurālokanāyaiva saṃśayaṃ kurute manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिरध्यवसानाय क्षेत्रज्ञः साक्षिवत्स्थितः । उर्द्धं पादतलाभ्यां यदवाक्चोदक्च पश्यति
buddhiradhyavasānāya kṣetrajñaḥ sākṣivatsthitaḥ / urddhaṃ pādatalābhyāṃ yadavākcodakca paśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतेन सर्वमेवेदं विभुना च्याप्तमन्तरम् । पुरुषैरिन्द्रियाणीह वेदितव्यानि कृत्स्त्रशः
etena sarvamevedaṃ vibhunā cyāptamantaram / puruṣairindriyāṇīha veditavyāni kṛtstraśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमो रजश्च सत्त्वं च ते ऽपि भावास्तदाश्रिताः । एतां बुद्धिं नरो बुद्धा भूतानागतिं गतिम्
tamo rajaśca sattvaṃ ca te 'pi bhāvāstadāśritāḥ / etāṃ buddhiṃ naro buddhā bhūtānāgatiṃ gatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समवेक्ष्य शनैश्चैवं लभते शममुत्तमम् । गुणैर्विनश्यते बुद्दिर्बुद्धेरेवेन्द्रियाण्यपि
samavekṣya śanaiścaivaṃ labhate śamamuttamam / guṇairvinaśyate buddirbuddherevendriyāṇyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनःषष्टानि भूतानि बुद्ध्यबावे कुतो गुणाः । इति तन्मयमेवैतत्सर्वं स्थावरजङ्गमम्
manaḥṣaṣṭāni bhūtāni buddhyabāve kuto guṇāḥ / iti tanmayamevaitatsarvaṃ sthāvarajaṅgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रलीयते चोद्भवति तस्मान्निर्द्दिश्यते तथा । येन पश्यति तञ्चक्षुः शृणोति श्रोत्रमुच्यते
pralīyate codbhavati tasmānnirddiśyate tathā / yena paśyati tañcakṣuḥ śṛṇoti śrotramucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जिघ्रति घ्राणमित्याहुः रसं जानाति जिह्वया । त्वचा स्पर्शयति स्पर्शं बुद्धिर्विक्रियते सकृत्
jighrati ghrāṇamityāhuḥ rasaṃ jānāti jihvayā / tvacā sparśayati sparśaṃ buddhirvikriyate sakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन प्रार्थयते किञ्चित्तदा भवति तन्मनः । अधिष्टानात्तु बुद्धेर्हि पृथगर्थानि पञ्चधा
yena prārthayate kiñcittadā bhavati tanmanaḥ / adhiṣṭānāttu buddherhi pṛthagarthāni pañcadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तान्यदृश्यो ऽधितिष्टति । पुरुषे तिष्टती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते
indriyāṇīti tānyāhustānyadṛśyo 'dhitiṣṭati / puruṣe tiṣṭatī buddhistriṣu bhāveṣu vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदुपशोचति । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते
kadācillabhate prītiṃ kadācidupaśocati / na sukhena na duḥkhena kadācidapi vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं नराणां मनसि त्रिषु भावेषु वर्तते । सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते
evaṃ narāṇāṃ manasi triṣu bhāveṣu vartate / seyaṃ bhāvātmikā bhāvāṃstrīnetānativartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सरितां सागरो भर्ता वेलानामिव वारिधिः । अतिभावगता बुद्धिर्भावैर्मनसि वर्तते
saritāṃ sāgaro bhartā velānāmiva vāridhiḥ / atibhāvagatā buddhirbhāvairmanasi vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तमानो मुनिस्त्वेवं स्वबावमनुवर्तते । इन्द्रियाणि हि सर्वाणि प्रवर्तयति सा सदा
vartamāno munistvevaṃ svabāvamanuvartate / indriyāṇi hi sarvāṇi pravartayati sā sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रीतिः सत्त्वं रजः शोकस्तमः क्रोधस्तु ते त्रयः । ये ये च भावा लोके ऽस्मिन्सर्वे प्येतेषु वै त्रिषु
prītiḥ sattvaṃ rajaḥ śokastamaḥ krodhastu te trayaḥ / ye ye ca bhāvā loke 'sminsarve pyeteṣu vai triṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति बुद्धिगताः सर्वा व्याख्यातास्तव भावनाः । इन्द्रियाणि च सर्वाणि विजेतव्यानि धीमता
iti buddhigatāḥ sarvā vyākhyātāstava bhāvanāḥ / indriyāṇi ca sarvāṇi vijetavyāni dhīmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्राणिनां संश्रिताः सदा । त्रिविश्वावेदनाश्चैव सर्वसत्त्वेषु दृश्यते
sattvaṃ rajastamaścaiva prāṇināṃ saṃśritāḥ sadā / triviśvāvedanāścaiva sarvasattveṣu dṛśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्त्विकी राजसी चैव तामसी चेति मानद । सुखस्पर्शः सत्त्वगुणो दुःखस्पर्शो रजोगुणः
sāttvikī rājasī caiva tāmasī ceti mānada / sukhasparśaḥ sattvaguṇo duḥkhasparśo rajoguṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमोगुणेन संयुक्तौ भवतो व्यावहारिकौ । तव यत्प्रीतिसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत्
tamoguṇena saṃyuktau bhavato vyāvahārikau / tava yatprītisaṃyuktaṃ kāye manasi vā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तते सात्त्विको भाव इत्याचक्षीत तत्तथा । अथ यद्दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मनः
vartate sāttviko bhāva ityācakṣīta tattathā / atha yadduḥkhasaṃyuktamaprītikaramātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रवृत्तं रज इत्येव जानीहि मुनिसत्तम । अथयन्मोहसंयुक्तमव्यक्त विषमं भवेत्
pravṛttaṃ raja ityeva jānīhi munisattama / athayanmohasaṃyuktamavyakta viṣamaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत् । प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं वा शान्तचित्तता
apratarkyamavijñeyaṃ tamastadupadhārayet / praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ vā śāntacittatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथञ्चिदभिवर्तन्त इत्येते सात्त्विका गुणाः । अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथा क्षमा
kathañcidabhivartanta ityete sāttvikā guṇāḥ / atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathā kṣamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते देहहेतुभिः । अपमानस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिते
liṅgāni rajasastāni dṛśyante dehahetubhiḥ / apamānastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandrite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथञ्चिदभिवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः । दूषणं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्
kathañcidabhivartante vividhāstāmasā guṇāḥ / dūṣaṇaṃ bahudhāgāmi prārthanāsaṃśayātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनः स्वनियतं यस्य स सुखी प्रेत्यचेह च । सत्त्वक्षेत्रज्ञयोरेतदन्तरं यस्य सूक्ष्मयोः
manaḥ svaniyataṃ yasya sa sukhī pretyaceha ca / sattvakṣetrajñayoretadantaraṃ yasya sūkṣmayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सृजतेहि गुणानेक एको न सृजते गुणान् । मशकोदुंबरौ वापि संप्रयुक्तौ यथा सदा
sṛjatehi guṇāneka eko na sṛjate guṇān / maśakoduṃbarau vāpi saṃprayuktau yathā sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यमेतौ स्यातां च सप्रंयोगस्तथोभयोः । पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सप्रंयुक्तौ च सर्वदा
anyonyametau syātāṃ ca sapraṃyogastathobhayoḥ / pṛthagbhūtau prakṛtyā tau sapraṃyuktau ca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा मत्स्यो जलं चैव संप्रयुक्तो तथैव तौ । न गुणा विदुरात्मानं स गुणान्वेत्ति सर्वशः
yathā matsyo jalaṃ caiva saṃprayukto tathaiva tau / na guṇā vidurātmānaṃ sa guṇānvetti sarvaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिद्रष्टा गुणानां तु संस्त्रष्टा मन्यते तथा । इन्द्रियस्तु प्रदीपार्थं कुरुते बुद्धिसत्तमैः
paridraṣṭā guṇānāṃ tu saṃstraṣṭā manyate tathā / indriyastu pradīpārthaṃ kurute buddhisattamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्विचेष्टैरजानद्भिः परमात्मा प्रदीपवान् । सृजते हि गुणान्सत्त्वं क्षेत्रज्ञः परिपश्यति
nirviceṣṭairajānadbhiḥ paramātmā pradīpavān / sṛjate hi guṇānsattvaṃ kṣetrajñaḥ paripaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संप्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुवम् । आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च कश्चन
saṃprayogastayoreṣa sattvakṣetrajñayordhruvam / āśrayo nāsti sattvasya kṣetrajñasya ca kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्त्वं मनः संसृजते न गुणान्वै कदाचन । रश्मींस्तेषां स मनसा यदा सम्यङ्नियच्छति
sattvaṃ manaḥ saṃsṛjate na guṇānvai kadācana / raśmīṃsteṣāṃ sa manasā yadā samyaṅniyacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा प्रकाशते ऽस्यात्मा घटे दीपो ज्वलन्निव । त्यक्त्वा यः प्राकृतं कर्म नित्यमात्मरतिर्मुनिः
tadā prakāśate 'syātmā ghaṭe dīpo jvalanniva / tyaktvā yaḥ prākṛtaṃ karma nityamātmaratirmuniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतात्मभूस्तस्मात्स गच्छेदुत्तमां गतिम् । यथा वारिचरः पक्षी सलिलेन न लिप्यते
sarvabhūtātmabhūstasmātsa gaccheduttamāṃ gatim / yathā vāricaraḥ pakṣī salilena na lipyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव कृतप्रज्ञो भूतेषु परिवर्तते । एवं स्वभावमेवैतत्स्वबुद्ध्या विहरेन्नरः
evameva kṛtaprajño bhūteṣu parivartate / evaṃ svabhāvamevaitatsvabuddhyā viharennaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशोचन्नप्रहृष्यंश्च समो विगतमत्सरः । भावयुक्त्या प्रयुक्तस्तु स नित्यं सृजते गुणान्
aśocannaprahṛṣyaṃśca samo vigatamatsaraḥ / bhāvayuktyā prayuktastu sa nityaṃ sṛjate guṇān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्णनाभिर्यथा सूत्रं विज्ञेयास्तन्तुवद्गुणाः । प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते निवृत्तिर्नोपलभ्यते
ūrṇanābhiryathā sūtraṃ vijñeyāstantuvadguṇāḥ / pradhvastā na nivartante nivṛttirnopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षेण परोक्षं तदनुमानेन सिद्ध्यति । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे
pratyakṣeṇa parokṣaṃ tadanumānena siddhyati / evameke vyavasyanti nivṛttiriti cāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयं संप्रधार्यैतद्व्यवस्येत यथामति । इतीमं हृदयग्रथिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम्
ubhayaṃ saṃpradhāryaitadvyavasyeta yathāmati / itīmaṃ hṛdayagrathiṃ buddhicintāmayaṃ dṛḍham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विमुच्य सुखमासीत न शोचेच्छिन्नसंशवः । मलिनाः प्राण्नुयुः शुद्धिं यथा पूर्णां नदीं नराः
vimucya sukhamāsīta na śocecchinnasaṃśavaḥ / malināḥ prāṇnuyuḥ śuddhiṃ yathā pūrṇāṃ nadīṃ narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवगाह्य सुविद्वांसो विद्धि ज्ञानभिदे तथा । महानद्या हि पारज्ञस्तप्यते न तरन्यथा
avagāhya suvidvāṃso viddhi jñānabhide tathā / mahānadyā hi pārajñastapyate na taranyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तु तप्यति तत्त्वज्ञः कुलज्ञस्तु तरत्युत । एवं ये विदुरध्यात्मं कैवल्यं ज्ञानमुत्तमम्
na tu tapyati tattvajñaḥ kulajñastu taratyuta / evaṃ ye viduradhyātmaṃ kaivalyaṃ jñānamuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं बुद्धा नरः सर्वो भूतानामगतिं गतिम् । अवेक्ष्य च शनैर्बुद्ध्या लभते च शमं ततः
evaṃ buddhā naraḥ sarvo bhūtānāmagatiṃ gatim / avekṣya ca śanairbuddhyā labhate ca śamaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिवर्गो यस्य विदितः प्रेक्ष्य यश्च विमुञ्चति । अन्विष्य मनसा युक्तस्तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः
trivargo yasya viditaḥ prekṣya yaśca vimuñcati / anviṣya manasā yuktastattvadarśī nirutsukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चात्मा शक्यते द्रष्टुमिन्द्रियेषु विभागशः । तत्र तत्र विसृष्टेषु दुर्वापेष्वकृतात्माभिः
na cātmā śakyate draṣṭumindriyeṣu vibhāgaśaḥ / tatra tatra visṛṣṭeṣu durvāpeṣvakṛtātmābhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद् बुद्धा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कतकृत्या मनीषिणः
etad buddhā bhaved buddhaḥ kimanyad buddhalakṣaṇam / vijñāya taddhi manyante katakṛtyā manīṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न भवति विदुषां ततो भयं यदविदुषां सुमहद्भयं भवेत् । नहि गतिरधिकास्ति कस्यचित्सति हि गुणेप्रवदत्यतुल्यताम्
na bhavati viduṣāṃ tato bhayaṃ yadaviduṣāṃ sumahadbhayaṃ bhavet / nahi gatiradhikāsti kasyacitsati hi guṇepravadatyatulyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः करोत्यनभिसंधिपूर्वकं तच्च निर्दहति यत्पुराकृतम् । नाप्रियं तदुभयं कुतः प्रियं तस्य तज्जनयतीह कुर्वतः
yaḥ karotyanabhisaṃdhipūrvakaṃ tacca nirdahati yatpurākṛtam / nāpriyaṃ tadubhayaṃ kutaḥ priyaṃ tasya tajjanayatīha kurvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकमायुरभिसूयते जनस्तस्य तज्जनयतीह कुर्वन्तः । तत्र पश्य कुशलान्न शोचते जायते यदि भयं पदं सदा
lokamāyurabhisūyate janastasya tajjanayatīha kurvantaḥ / tatra paśya kuśalānna śocate jāyate yadi bhayaṃ padaṃ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भरद्वाज उवाच ध्यानयोगं समाचक्ष्वमह्यं तत्पदसिद्धये । यज्ज्ञात्वा मुच्यते ब्रह्मन्नरस्त्रिविधतापतः
bharadvāja uvāca dhyānayogaṃ samācakṣvamahyaṃ tatpadasiddhaye / yajjñātvā mucyate brahmannarastrividhatāpataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृगुरुवाच हॄन्त ते संप्रवक्ष्यामि ज्ञानयोगं चतुर्विधम् । यं ज्ञात्वा शाश्वतीं सिद्धिं गच्छन्तीह महर्षयः
bhṛguruvāca hṝnta te saṃpravakṣyāmi jñānayogaṃ caturvidham / yaṃ jñātvā śāśvatīṃ siddhiṃ gacchantīha maharṣayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा स्वनुष्टितं ध्यानं तथा कुर्वन्ति योगिनः । महर्षयो ज्ञानतृप्ता निर्वाणगतमानसाः
yathā svanuṣṭitaṃ dhyānaṃ tathā kurvanti yoginaḥ / maharṣayo jñānatṛptā nirvāṇagatamānasāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नावर्तन्ते पुनश्चापि मुक्ताः संसारदोषतः । जन्मदोषपारीक्षीणाः स्वभावे पर्यवस्थिताः
nāvartante punaścāpi muktāḥ saṃsāradoṣataḥ / janmadoṣapārīkṣīṇāḥ svabhāve paryavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्द्वन्द्वा नित्यसत्त्वस्था विमुक्ता निष्परिग्रहाः । असंगान्य विधादीनि मनः शान्तिकराणि च
nirdvandvā nityasattvasthā vimuktā niṣparigrahāḥ / asaṃgānya vidhādīni manaḥ śāntikarāṇi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ध्यानेन संक्लिष्टमेकाग्रं धारयेन्मनः । पिण्डीकृत्येन्द्रियग्राममासीनः काष्टवन्मुनिः
tatra dhyānena saṃkliṣṭamekāgraṃ dhārayenmanaḥ / piṇḍīkṛtyendriyagrāmamāsīnaḥ kāṣṭavanmuniḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दं न विन्देच्छ्रोत्रेण त्वचा स्पर्शं न वेदयेत् । रूपं न चक्षुषा विन्द्याज्जिह्वया न रसांस्तथा
śabdaṃ na vindecchrotreṇa tvacā sparśaṃ na vedayet / rūpaṃ na cakṣuṣā vindyājjihvayā na rasāṃstathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
घ्रोयाण्यपि च सर्वाणि जह्याद्ध्यानेन तत्त्ववित् । पञ्चवर्गप्रमाथीनि नेच्छेञ्चैतानि वीर्यवान्
ghroyāṇyapi ca sarvāṇi jahyāddhyānena tattvavit / pañcavargapramāthīni neccheñcaitāni vīryavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो मनसि संगृह्य पञ्चवर्गं विचक्षणः । समादध्यान्मनो भ्रान्तमिन्द्रियैः सह पञ्चभिः
tato manasi saṃgṛhya pañcavargaṃ vicakṣaṇaḥ / samādadhyānmano bhrāntamindriyaiḥ saha pañcabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विसञ्चारि निरालम्बं पञ्चद्वारं बलाबलम् । पूर्वध्यानपथे धीरः समादध्यान्मनस्त्वरा
visañcāri nirālambaṃ pañcadvāraṃ balābalam / pūrvadhyānapathe dhīraḥ samādadhyānmanastvarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणि मनश्चैव यदा पिण्डीकरोत्ययम् । एष ध्यानपथः पूर्वो भया समनुवर्णितः
indriyāṇi manaścaiva yadā piṇḍīkarotyayam / eṣa dhyānapathaḥ pūrvo bhayā samanuvarṇitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तत्पूर्वसंरुद्ध आत्मषष्ठमनन्तरम् । स्फुरिष्यति समुद्रान्ता विद्युदम्बुधरे यथा
tasya tatpūrvasaṃruddha ātmaṣaṣṭhamanantaram / sphuriṣyati samudrāntā vidyudambudhare yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलबिन्दुर्यथा लोलः पर्णस्थः सर्वतश्चलः । एवमेवास्य चित्तं च भवति ध्यानवर्त्मनि
jalabinduryathā lolaḥ parṇasthaḥ sarvataścalaḥ / evamevāsya cittaṃ ca bhavati dhyānavartmani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाहितं क्षणं किञ्जिद्ध्यानवर्त्मनि तिष्टति । पुनर्वायुपथं भ्रान्तं मनो भवति वायुवत्
samāhitaṃ kṣaṇaṃ kiñjiddhyānavartmani tiṣṭati / punarvāyupathaṃ bhrāntaṃ mano bhavati vāyuvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिर्वेदो गतक्लेशो गततन्द्रो ह्यमत्सरी । समादध्यात्पुनश्चेतो ध्यानेन ध्यानयोगवित्
anirvedo gatakleśo gatatandro hyamatsarī / samādadhyātpunaśceto dhyānena dhyānayogavit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विचारश्च वितर्कश्च विवेकश्चोपजायते । मुनेः समाधियुक्तस्य प्रथमं ध्यानमादितः
vicāraśca vitarkaśca vivekaścopajāyate / muneḥ samādhiyuktasya prathamaṃ dhyānamāditaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनसा क्लिश्यमानस्तु समाधानं च कारयेत् । न निर्वेदं मुनिर्गच्छेत्कुर्यादेवात्मनो हितम्
manasā kliśyamānastu samādhānaṃ ca kārayet / na nirvedaṃ munirgacchetkuryādevātmano hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पांशुभस्मकरीषाणां यथा वै राशयश्चिताः । सहसा वारिणा सिक्ता न यान्ति परिभावनाः
pāṃśubhasmakarīṣāṇāṃ yathā vai rāśayaścitāḥ / sahasā vāriṇā siktā na yānti paribhāvanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किञ्चित् स्निग्धं यथा च स्याच्छुष्कं चूर्णमभावितम् । क्रमेण तु शनैर्गच्छत्सर्वं तत्परिभावनम्
kiñcit snigdhaṃ yathā ca syācchuṣkaṃ cūrṇamabhāvitam / krameṇa tu śanairgacchatsarvaṃ tatparibhāvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेवेन्द्रियग्रामं शनैः शं परिभावयेत् । संहरेत्क्रमशश्चैव सम्यक् तत्प्रशमिष्यति
evamevendriyagrāmaṃ śanaiḥ śaṃ paribhāvayet / saṃharetkramaśaścaiva samyak tatpraśamiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयमेव मनश्चैवं पञ्चवर्गं मुनीश्वर । पूर्वं ध्यानपथे स्थाप्य नित्ययोगेन शाम्यति
svayameva manaścaivaṃ pañcavargaṃ munīśvara / pūrvaṃ dhyānapathe sthāpya nityayogena śāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तत्पुरुषकारेण न च दैवेन केनचित् । सुखमेष्यति तत्तस्य यदेवं संयतात्मनः
na tatpuruṣakāreṇa na ca daivena kenacit / sukhameṣyati tattasya yadevaṃ saṃyatātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखेन तेन संयुक्तो रंस्यते ध्यानकर्मणि । गच्छन्ति योगिनो ह्योवं निर्वाणं तु निरामयम्
sukhena tena saṃyukto raṃsyate dhyānakarmaṇi / gacchanti yogino hyovaṃ nirvāṇaṃ tu nirāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच इत्युक्तो भृगुणा ब्रह्मन्भरद्वाजः प्रतापवान् । भृगुं परमधर्मात्मा विस्मितः प्रत्यपूजयत्
sanandana uvāca ityukto bhṛguṇā brahmanbharadvājaḥ pratāpavān / bhṛguṃ paramadharmātmā vismitaḥ pratyapūjayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष ते प्रसवो विद्वन् जगतः संप्रकीर्तितः । निखिलेन महाप्राज्ञ किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
eṣa te prasavo vidvan jagataḥ saṃprakīrtitaḥ / nikhilena mahāprājña kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.