Library·Nārada Purāṇa·1·1.45
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे द्वितीयपादे चतुश्चत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच सनन्दनवचः श्रुत्वा मोक्षधर्माश्रितं द्विजाः । पुनः पप्रच्छ तत्त्वज्ञो नारदो ऽध्यात्मसत्कथाम्
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe dvitīyapāde catuścatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca sanandanavacaḥ śrutvā mokṣadharmāśritaṃ dvijāḥ / punaḥ papraccha tattvajño nārado 'dhyātmasatkathām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारद उवाच श्रुतं मया महाभाग मोक्षशास्त्रं त्वयोदितम् । न च मे जायते तृप्तिर्भूयोभूयो ऽपि शृण्वतः
nārada uvāca śrutaṃ mayā mahābhāga mokṣaśāstraṃ tvayoditam / na ca me jāyate tṛptirbhūyobhūyo 'pi śṛṇvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा संमुच्यते जन्तुरविद्याबन्धनान्मुने । तथा कथय सर्वज्ञ मोक्षधर्मं सदाश्रितम्
yathā saṃmucyate janturavidyābandhanānmune / tathā kathaya sarvajña mokṣadharmaṃ sadāśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा मोक्षमनुप्राप्तो जनको मिथिलाधिपः
sanandana uvāca atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam / yathā mokṣamanuprāpto janako mithilādhipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनको जनदेवस्तु मिथिलाया अधीश्वरः । और्ध्वदेहिकधर्माणामासीद्युक्तो विचिन्तने
janako janadevastu mithilāyā adhīśvaraḥ / aurdhvadehikadharmāṇāmāsīdyukto vicintane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य श्मशान माचार्या वसति सततं गृहे । दर्शयन्तः पृथग्धर्मान्नानापाषञ्जवादिनः
tasya śmaśāna mācāryā vasati satataṃ gṛhe / darśayantaḥ pṛthagdharmānnānāpāṣañjavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तेषां प्रेत्यभावे च प्रेत्य जातौ विनिश्चये । आदमस्थः स भूयिष्टमात्मतत्त्वेन तुषअयति
sa teṣāṃ pretyabhāve ca pretya jātau viniścaye / ādamasthaḥ sa bhūyiṣṭamātmatattvena tuṣaayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पञ्चशिखो नाम कापिलेयो महामुनिः । परिधावन्महीं कृत्स्नां जगाम मिथिलामथ
tatra pañcaśikho nāma kāpileyo mahāmuniḥ / paridhāvanmahīṃ kṛtsnāṃ jagāma mithilāmatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वसंन्यासधर्माणः तत्त्वज्ञानविनिश्चये । सुपर्यवसितार्थश्च निर्द्वन्द्वो नष्टसंशयः
sarvasaṃnyāsadharmāṇaḥ tattvajñānaviniścaye / suparyavasitārthaśca nirdvandvo naṣṭasaṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषीणामाहुरेकं यं कामादवसितं नृषु । शाश्वतं सुखमत्यन्तमन्विच्छन्स सुदुर्लभम्
ṛṣīṇāmāhurekaṃ yaṃ kāmādavasitaṃ nṛṣu / śāśvataṃ sukhamatyantamanvicchansa sudurlabham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यमाहुः कपिलं सांख्याः परमर्षि प्रजापतिम् । स मन्ये तेन रूपेण विख्यापयति हि स्वयम्
yamāhuḥ kapilaṃ sāṃkhyāḥ paramarṣi prajāpatim / sa manye tena rūpeṇa vikhyāpayati hi svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसुरेः प्रथमं शिष्यं यमाहुश्चिरजीविनम् । पञ्चस्रोतसि यः सत्रमास्ते वर्षसहस्रकम्
āsureḥ prathamaṃ śiṣyaṃ yamāhuścirajīvinam / pañcasrotasi yaḥ satramāste varṣasahasrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चस्रोतसमागम्य कापिलं मण्डलं महत् । पुरुषावस्थमव्यङ्क्तं परमार्थं न्यवेदयत्
pañcasrotasamāgamya kāpilaṃ maṇḍalaṃ mahat / puruṣāvasthamavyaṅktaṃ paramārthaṃ nyavedayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इष्टिमन्त्रेण संयुक्तो भूयश्च तपसासुरिः । क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्व्यक्तिं विबुधे देहदर्शनः
iṣṭimantreṇa saṃyukto bhūyaśca tapasāsuriḥ / kṣetrakṣetrajñayorvyaktiṃ vibudhe dehadarśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तदेकाक्षरं ब्रह्म नानारूपं प्रदृश्यते । आसुरिर्मण्डले तस्मिन्प्रतिपेदे तमव्ययम्
yattadekākṣaraṃ brahma nānārūpaṃ pradṛśyate / āsurirmaṇḍale tasminpratipede tamavyayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य पञ्चशिखः शिष्यो मानुष्या पयसा भृतः । ब्राह्मणी कपिली नाम काचिदासीत्कुटुम्बिनी
tasya pañcaśikhaḥ śiṣyo mānuṣyā payasā bhṛtaḥ / brāhmaṇī kapilī nāma kācidāsītkuṭumbinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यः पुत्रत्वमागत्य स्रियाः स पिबगति स्तनौ । ततश्च कापिलेयत्वं लेभे बुद्धिं च नैष्टिकीम्
tasyaḥ putratvamāgatya sriyāḥ sa pibagati stanau / tataśca kāpileyatvaṃ lebhe buddhiṃ ca naiṣṭikīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतन्मे भगवानाह कापिलेयस्य संभवम् । तस्य तत्कापिलेयत्वं सर्ववित्त्वमनुत्तमम्
etanme bhagavānāha kāpileyasya saṃbhavam / tasya tatkāpileyatvaṃ sarvavittvamanuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामात्यो जनको ज्ञात्वा धर्मज्ञो ज्ञानिनं मुने । उपेत्य शतमाचार्यान्मोहयामास हेतुभिः
sāmātyo janako jñātvā dharmajño jñāninaṃ mune / upetya śatamācāryānmohayāmāsa hetubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनकस्त्वभिसंरक्तः कापि लेयानुदर्शनम् । उत्सृज्य शतमाचार्याम्पृष्टतो ऽनुजगाम तम्
janakastvabhisaṃraktaḥ kāpi leyānudarśanam / utsṛjya śatamācāryāmpṛṣṭato 'nujagāma tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मै परमकल्याणं प्रणताय च धर्मतः । अब्रवीत्परमं मोक्षं यत्तत्सांख्यं विधीयते
tasmai paramakalyāṇaṃ praṇatāya ca dharmataḥ / abravītparamaṃ mokṣaṃ yattatsāṃkhyaṃ vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जातिनिर्वेदमुक्त्वा स कर्मनिर्वेदमब्रवीत् । कर्मनिर्वेदमुक्त्वा च सर्वनिर्वेदमब्रवीत्
jātinirvedamuktvā sa karmanirvedamabravīt / karmanirvedamuktvā ca sarvanirvedamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदर्थं धर्मसंसर्गः कर्मणां च फलो दयः । तमनाश्वासिकं मोहं विनाशि चलमध्रुवम्
yadarthaṃ dharmasaṃsargaḥ karmaṇāṃ ca phalo dayaḥ / tamanāśvāsikaṃ mohaṃ vināśi calamadhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यमाने विनाशे च प्रत्यक्षे लोकसाक्षिके । आगमात्परमस्तीति ब्रुवन्नपि पराजितः
dṛśyamāne vināśe ca pratyakṣe lokasākṣike / āgamātparamastīti bruvannapi parājitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनात्मा ह्यात्मनो मृत्युः क्लेशो मृत्युर्जरामयः । आत्मानं मन्यते मोहात्तदसम्यक् परं मतम्
anātmā hyātmano mṛtyuḥ kleśo mṛtyurjarāmayaḥ / ātmānaṃ manyate mohāttadasamyak paraṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चेदेवमप्यस्ति यल्लोके नोपपद्यते । अजरो ऽयममृत्युश्च राजासौ मन्यते यथा
atha cedevamapyasti yalloke nopapadyate / ajaro 'yamamṛtyuśca rājāsau manyate yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति नास्तीति चाप्येतत्तस्मिन्नसितलक्षणे । किमधिष्टाय तद् ब्रूयाल्लोकयात्राविनिश्चयम्
asti nāstīti cāpyetattasminnasitalakṣaṇe / kimadhiṣṭāya tad brūyāllokayātrāviniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं ह्येतयोर्मूलं कृतान्त ह्येतयोरपि । प्रत्यक्षो ह्यागमो भिन्नः कृतान्तो वा न किञ्चन
pratyakṣaṃ hyetayormūlaṃ kṛtānta hyetayorapi / pratyakṣo hyāgamo bhinnaḥ kṛtānto vā na kiñcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र तत्रानुमाने ऽस्मिन्कृतं भावयते ऽपि च । अन्योजीवः शरीरस्य नास्तिकानां मते स्थितः
yatra tatrānumāne 'sminkṛtaṃ bhāvayate 'pi ca / anyojīvaḥ śarīrasya nāstikānāṃ mate sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रेतोवटकणीकायां घृतपाकाधिवासनम् । जातिस्मृतिरयस्कान्तः सूर्यकान्त्ॐऽबुभक्षणम्
retovaṭakaṇīkāyāṃ ghṛtapākādhivāsanam / jātismṛtirayaskāntaḥ sūryakāntoṃ'bubhakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रेतभूतप्रियश्चैव देवता ह्युपयाचनम् । मृतकर्मनिवत्तिं च प्रमाणमिति निश्चयः
pretabhūtapriyaścaiva devatā hyupayācanam / mṛtakarmanivattiṃ ca pramāṇamiti niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वेते हेतवः संति ये केचिन्मूर्तिसस्थिताः । अमूतस्य हि मूर्तेन सामान्यं नोपलभ्यते
nanvete hetavaḥ saṃti ye kecinmūrtisasthitāḥ / amūtasya hi mūrtena sāmānyaṃ nopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्या कर्म तृष्णा च केचिदाहुः पुनर्भवम् । तस्मिन्नष्टे च दग्धे च चित्ते मरणधर्मिणि
avidyā karma tṛṣṇā ca kecidāhuḥ punarbhavam / tasminnaṣṭe ca dagdhe ca citte maraṇadharmiṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यो ऽस्माज्जायते मोहस्तमाहुः सत्त्वसंक्षयम् । यदा सरूपतश्चान्यो जातितः श्रुततोर्ऽथतः
anyo 'smājjāyate mohastamāhuḥ sattvasaṃkṣayam / yadā sarūpataścānyo jātitaḥ śrutator'thataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथमस्मिन्स इत्येव संबन्धः स्यादसंहितः । एवं सति च का प्रीहिर्ज्ञानविद्यातपोबलैः
kathamasminsa ityeva saṃbandhaḥ syādasaṃhitaḥ / evaṃ sati ca kā prīhirjñānavidyātapobalaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदस्याचरितं कर्म सामान्यात्प्रतिपद्यते । अपि त्वयमिहैवान्यैः प्राकृतैर्दुःखितो भवेत्
yadasyācaritaṃ karma sāmānyātpratipadyate / api tvayamihaivānyaiḥ prākṛtairduḥkhito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखितो दुःखितो वापि दृश्यादृश्यविनिर्णयः । यथा हि मुशलैर्हन्युः शरीरं तत्पुनर्भवेत्
sukhito duḥkhito vāpi dṛśyādṛśyavinirṇayaḥ / yathā hi muśalairhanyuḥ śarīraṃ tatpunarbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृथा ज्ञानं यदन्यञ्च येनैतन्नोपलभ्यते । ऋमसंवत्सरौ तिष्यः शीतोष्णो ऽथ प्रियाप्रिये
vṛthā jñānaṃ yadanyañca yenaitannopalabhyate / ṛmasaṃvatsarau tiṣyaḥ śītoṣṇo 'tha priyāpriye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा तातानि पश्यति तादृशः सत्त्वसंक्षयः । जरयाभिपरीतस्य मृत्युना च विनाशितम्
yathā tātāni paśyati tādṛśaḥ sattvasaṃkṣayaḥ / jarayābhiparītasya mṛtyunā ca vināśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलं दुर्बलं पूर्वं गृहस्येव विनश्यति । इन्द्रियाणि मनो वायुः शोणितं मांसमस्थि च
durbalaṃ durbalaṃ pūrvaṃ gṛhasyeva vinaśyati / indriyāṇi mano vāyuḥ śoṇitaṃ māṃsamasthi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनुपूर्व्या विनश्यन्ति स्वं धातुमुपयाति च । लोकयात्राविधातश्च दानधर्मफलागमे
ānupūrvyā vinaśyanti svaṃ dhātumupayāti ca / lokayātrāvidhātaśca dānadharmaphalāgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदर्थं वेदंशब्दाश्च व्यवहाराश्च लौकिकाः । इति सम्यङ् मनस्येते बहवः संति हेतवः
tadarthaṃ vedaṃśabdāśca vyavahārāśca laukikāḥ / iti samyaṅ manasyete bahavaḥ saṃti hetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐत दस्तीति नास्तीति न कश्चित्प्रतिदृश्यते । तेषां विमृशतामेव तत्सम्यगभिधावताम्
aita dastīti nāstīti na kaścitpratidṛśyate / teṣāṃ vimṛśatāmeva tatsamyagabhidhāvatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिन्निवसते बुद्धिस्तत्र जीर्यति वृक्षवत् । एवन्तुर् थैरनर्थैश्च दुःखिताः सर्वजन्तवः
kvacinnivasate buddhistatra jīryati vṛkṣavat / evantur thairanarthaiśca duḥkhitāḥ sarvajantavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमैरपकृष्यन्ते हस्तिपैर्हस्तिनो यथा
āgamairapakṛṣyante hastipairhastino yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थास्तथा हॄन्ति सुखावहांश्च लिहत एते बहवोपशुष्काः । महत्तरं दुःखमभिप्रपन्ना हित्वामिषं मृत्युवशं प्रयान्ति
arthāstathā hṝnti sukhāvahāṃśca lihata ete bahavopaśuṣkāḥ / mahattaraṃ duḥkhamabhiprapannā hitvāmiṣaṃ mṛtyuvaśaṃ prayānti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनाशिनो ह्यध्रुवजीविनः किं किं बन्धुभिर्मत्रपरिग्रहैश्च । विहाय यो गच्छति सर्वमेव क्षणेन गत्वा न निवर्तते च
vināśino hyadhruvajīvinaḥ kiṃ kiṃ bandhubhirmatraparigrahaiśca / vihāya yo gacchati sarvameva kṣaṇena gatvā na nivartate ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूव्योमतोयानलवायवो ऽपि सदा शरीरं प्रतिपालयन्ति । इतीदमालक्ष्य रतिः कुतो भवेद्विनाशिनाप्यस्य न शम विद्यते
bhūvyomatoyānalavāyavo 'pi sadā śarīraṃ pratipālayanti / itīdamālakṣya ratiḥ kuto bhavedvināśināpyasya na śama vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदमनुपधिवाक्यमच्छलं परमनिरामयमात्मसाक्षिकम् । नरपतिरभिवीक्ष्य विस्मितः पुनरनुयोक्तुमिदं प्रचक्रमे
idamanupadhivākyamacchalaṃ paramanirāmayamātmasākṣikam / narapatirabhivīkṣya vismitaḥ punaranuyoktumidaṃ pracakrame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जनक उवाच भगवन्यदि न प्रेत्य संज्ञा भवति कस्यचित् । एवं सति किमज्ञानं ज्ञानं वा किं करिष्यति
janaka uvāca bhagavanyadi na pretya saṃjñā bhavati kasyacit / evaṃ sati kimajñānaṃ jñānaṃ vā kiṃ kariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वमुच्छेदनिष्टस्यात्पश्य चैतद्द्विजोत्तम । अप्रमत्तः प्रमत्तो वा किं विशेषं करिष्यति
sarvamucchedaniṣṭasyātpaśya caitaddvijottama / apramattaḥ pramatto vā kiṃ viśeṣaṃ kariṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असंसर्गो हि भूतेषु संसर्गो वा विनाशिषु । कस्मै क्रियत कल्पेत निश्चयः को ऽत्र तत्त्वतः
asaṃsargo hi bhūteṣu saṃsargo vā vināśiṣu / kasmai kriyata kalpeta niścayaḥ ko 'tra tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच तमसा हि मतिच्छत्रं विभ्रान्तमिव चातुरम् । पुनः प्रशमयन्वाक्यैः कविः पञ्चशिखो ऽब्रवीत्
sanandana uvāca tamasā hi maticchatraṃ vibhrāntamiva cāturam / punaḥ praśamayanvākyaiḥ kaviḥ pañcaśikho 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चशिख उवाच उच्छेदनिष्टा नेहास्ति भावनिष्टा न विद्यते । अयं ह्यपि समाहारः शरीरेद्रियचेतसाम्
pañcaśikha uvāca ucchedaniṣṭā nehāsti bhāvaniṣṭā na vidyate / ayaṃ hyapi samāhāraḥ śarīredriyacetasām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्तते पृथगन्योन्यमप्युपाश्रित्य कर्मसु । धातवः पञ्चधा तोयं खे वायुर्ज्योतिषो धरा
vartate pṛthaganyonyamapyupāśritya karmasu / dhātavaḥ pañcadhā toyaṃ khe vāyurjyotiṣo dharā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु भावेन तिष्टन्ति वियुज्यन्ते स्वभावतः । आकाशं वायुरूष्मा च स्नेहो यश्चापि पार्थिवः
teṣu bhāvena tiṣṭanti viyujyante svabhāvataḥ / ākāśaṃ vāyurūṣmā ca sneho yaścāpi pārthivaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष पञ्चसमाहारः शरीरमपि नैकधा । ज्ञानमूष्मा च वायुश्च त्रिविधः कायसंग्रहः
eṣa pañcasamāhāraḥ śarīramapi naikadhā / jñānamūṣmā ca vāyuśca trividhaḥ kāyasaṃgrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थाश्च स्वभावश्चेतनामनः । प्राणापानौ विकारश्च धातवश्चात्र निःसृताः
indriyāṇīndriyārthāśca svabhāvaścetanāmanaḥ / prāṇāpānau vikāraśca dhātavaścātra niḥsṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रवणं स्पर्शनं जिह्वा दृष्टिर्नासा तथैव च । इन्द्रियाणीति पञ्चैते चित्तपूर्वङ्गमा गुणाः
śravaṇaṃ sparśanaṃ jihvā dṛṣṭirnāsā tathaiva ca / indriyāṇīti pañcaite cittapūrvaṅgamā guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र विज्ञानसंयुक्ता त्रिविधा चेतना ध्रुवा । सुखदुःखेति यामाहुरनदुःखासुखेति च
tatra vijñānasaṃyuktā trividhā cetanā dhruvā / sukhaduḥkheti yāmāhuranaduḥkhāsukheti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दः स्पर्शश्च रूपं च मूर्त्यर्थमेव ते त्रयः । एते ह्यामरणात्पञ्च सद्गुणा ज्ञानसिद्धये
śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca mūrtyarthameva te trayaḥ / ete hyāmaraṇātpañca sadguṇā jñānasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषु कर्मणि सिद्धिश्च सर्वतत्त्वार्थनिश्चयः । तमाहुः परमं शुद्धिं बुद्धिरित्यव्ययं महत्
teṣu karmaṇi siddhiśca sarvatattvārthaniścayaḥ / tamāhuḥ paramaṃ śuddhiṃ buddhirityavyayaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमं गुणसमाहारमात्मभावेन पश्यतः । असम्यग्दर्शनैर्दुःखमनन्तं नोपशाम्यति
imaṃ guṇasamāhāramātmabhāvena paśyataḥ / asamyagdarśanairduḥkhamanantaṃ nopaśāmyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनात्मेति च यदृष्टं तेनाहं न ममेत्यपि । वर्तते किमधिष्टानात्प्रसक्ता दुःखसंततिः
anātmeti ca yadṛṣṭaṃ tenāhaṃ na mametyapi / vartate kimadhiṣṭānātprasaktā duḥkhasaṃtatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सम्यग्जनो नाम त्यागशास्त्रमनुत्तमम् । शृणुयात्तच्च मोक्षाय भाष्यमाणं भविष्यति
tatra samyagjano nāma tyāgaśāstramanuttamam / śṛṇuyāttacca mokṣāya bhāṣyamāṇaṃ bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्याग एव हि सर्वेषामुक्तानामपि कर्मणाम् । नित्यं मिथ्याविनीतानां क्लेशो दुःखावहो तमः
tyāga eva hi sarveṣāmuktānāmapi karmaṇām / nityaṃ mithyāvinītānāṃ kleśo duḥkhāvaho tamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रव्यत्यागे तु कर्माणि भोगत्यागे व्रतानि च । सुखत्यागा तपो योगं सर्वत्यागे समापना
dravyatyāge tu karmāṇi bhogatyāge vratāni ca / sukhatyāgā tapo yogaṃ sarvatyāge samāpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य मार्गो ऽयमद्वैधः सर्वत्यागस्य दर्शितः । विप्रहाणाय दुःखस्य दुर्गतिर्हि तथा भवेत्
tasya mārgo 'yamadvaidhaḥ sarvatyāgasya darśitaḥ / viprahāṇāya duḥkhasya durgatirhi tathā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्च ज्ञानेन्द्रियाण्युक्त्वा मनः षष्टानि चेतसि । बसषष्टानि वक्ष्यामि पञ्च कर्मेद्रियाणि तु
pañca jñānendriyāṇyuktvā manaḥ ṣaṣṭāni cetasi / basaṣaṣṭāni vakṣyāmi pañca karmedriyāṇi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्तौ कर्मेद्रियं ज्ञेयमथ पादौ गतीन्द्रियम् । प्रजनान दयोमेढ्रो विसर्गो पायुरिन्द्रियम्
hastau karmedriyaṃ jñeyamatha pādau gatīndriyam / prajanāna dayomeḍhro visargo pāyurindriyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्च शब्दविशेषार्थमिति पञ्चान्वितं विदुः । एवमेकादशेतानि बुद्ध्या त्ववसृजन्मनः
vākca śabdaviśeṣārthamiti pañcānvitaṃ viduḥ / evamekādaśetāni buddhyā tvavasṛjanmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णो शब्दश्च चित्तं च त्रयः श्रवणसंग्रहे । तथा स्पर्शे तथा रूपे तथैव रसगन्धयोः
karṇo śabdaśca cittaṃ ca trayaḥ śravaṇasaṃgrahe / tathā sparśe tathā rūpe tathaiva rasagandhayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं पञ्च त्रिका ह्येते गुणस्तदुपलब्धये । येनायं त्रिविधो भावः पर्यायात्समुपस्थितः
evaṃ pañca trikā hyete guṇastadupalabdhaye / yenāyaṃ trividho bhāvaḥ paryāyātsamupasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सात्त्विको राजसश्चापि तामसश्चापि ते त्रयः । त्रिविधा वेदाना येषु प्रसृता सर्वसाधिनी
sāttviko rājasaścāpi tāmasaścāpi te trayaḥ / trividhā vedānā yeṣu prasṛtā sarvasādhinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहर्षः प्रीतिरानन्दः सुखं संशान्तचित्तता । अकुतश्चित्कुतश्चिद्वा चित्ततः सात्त्विको गुणः
praharṣaḥ prītirānandaḥ sukhaṃ saṃśāntacittatā / akutaścitkutaścidvā cittataḥ sāttviko guṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतुष्टिः परितापश्च शोको लोभस्तथाक्षमा । लिङ्गानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुतः
atuṣṭiḥ paritāpaśca śoko lobhastathākṣamā / liṅgāni rajasastāni dṛśyante hetvahetutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविवेकस्तथा मोहः प्रमादः स्वप्नतन्द्रिता । कथञ्चिदपि वर्तन्ते विविधास्तामसा गुणाः
avivekastathā mohaḥ pramādaḥ svapnatandritā / kathañcidapi vartante vividhāstāmasā guṇāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमां च यो वेद विमोक्षबुद्धिमात्मानमन्विच्छति चाप्रमत्तः । न लिप्यते कर्मपलैरनिष्टैः पत्रं विषस्येव जलेन सिक्तम्
imāṃ ca yo veda vimokṣabuddhimātmānamanvicchati cāpramattaḥ / na lipyate karmapalairaniṣṭaiḥ patraṃ viṣasyeva jalena siktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृढैर्हि पाशैर्विविधैर्विमुक्तः प्रजानिमित्तैरपि दैवतैश्च । यदा ह्यसौ दुःखसौख्ये जहाति मुक्तस्तदाग्र्यां गतिमेत्यलिङ्गः
dṛḍhairhi pāśairvividhairvimuktaḥ prajānimittairapi daivataiśca / yadā hyasau duḥkhasaukhye jahāti muktastadāgryāṃ gatimetyaliṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिप्रमाणगममङ्गलैश्च शेति जरामृत्युभयादतीतः । क्षीणे च पुण्ये विगते च पापे तनोर्निमित्ते च फले विनष्टे
śrutipramāṇagamamaṅgalaiśca śeti jarāmṛtyubhayādatītaḥ / kṣīṇe ca puṇye vigate ca pāpe tanornimitte ca phale vinaṣṭe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलेपमाकाशमलिङ्गमेवमास्थाय पश्यन्ति महत्यशक्ता । यथोर्णनाभिः परिवर्तमानस्तन्तुक्षये तिष्टति यात्यमानः
alepamākāśamaliṅgamevamāsthāya paśyanti mahatyaśaktā / yathorṇanābhiḥ parivartamānastantukṣaye tiṣṭati yātyamānaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा विमुक्तः प्रजहाति दुःखं विधअवंसते लोष्टमिवादिमृच्छन् । यथा रुरुः शृङ्गमथो पुराणं हित्वा त्वचं वाप्युरगो यथा च
tathā vimuktaḥ prajahāti duḥkhaṃ vidhaavaṃsate loṣṭamivādimṛcchan / yathā ruruḥ śṛṅgamatho purāṇaṃ hitvā tvacaṃ vāpyurago yathā ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विहाय गच्छन्ननवेक्षघमाणस्तथा विमुक्तो विजहाति दुःखम् । मत्स्यं यथा वाप्युदके पतन्तमुत्सृज्य पक्षी निपतत्सशक्तः
vihāya gacchannanavekṣaghamāṇastathā vimukto vijahāti duḥkham / matsyaṃ yathā vāpyudake patantamutsṛjya pakṣī nipatatsaśaktaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा ह्यसौ दुःखसौख्ये विहाय मुक्तः परार्द्ध्या गतिमेत्यलिङ्गः
tathā hyasau duḥkhasaukhye vihāya muktaḥ parārddhyā gatimetyaliṅgaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदममृतपदं निशम्य राजा स्वयमिहपञ्चशिखेन भाष्यमाणम् । निखिलमभिसमीक्ष्य निश्चितार्थः परमसुखी विजहार वीतशोकः
idamamṛtapadaṃ niśamya rājā svayamihapañcaśikhena bhāṣyamāṇam / nikhilamabhisamīkṣya niścitārthaḥ paramasukhī vijahāra vītaśokaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च भवति मैथिलेन गीतं नगरमुपाहितमग्निनाभिवीक्ष्य । न खलु मम हि दह्यते ऽत्र किञ्चित्स्वयमिदमाह किल स्म भूमिपालः
api ca bhavati maithilena gītaṃ nagaramupāhitamagninābhivīkṣya / na khalu mama hi dahyate 'tra kiñcitsvayamidamāha kila sma bhūmipālaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इमं हि यः पठति विमोक्षनिश्चयं महामुने सततमवेक्षते तथा । उपद्रवाननुभघवते ह्यदुः खितः प्रमुच्यते कपिलमिवैत्य मैथिलः
imaṃ hi yaḥ paṭhati vimokṣaniścayaṃ mahāmune satatamavekṣate tathā / upadravānanubhaghavate hyaduḥ khitaḥ pramucyate kapilamivaitya maithilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.