Library·Nārada Purāṇa·1·1.46
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे बृहदुपाख्याने द्वितीयपादे पञ्चचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः सूत उवाच तच्छृत्वा नारदो विप्रा मैथिलाध्यात्ममुत्तमम् । पुनः पप्रच्छ तं प्रीत्या सनन्दनमुदारधीः
iti śrībṛhannāradīyapurāṇe pūrvabhāge bṛhadupākhyāne dvitīyapāde pañcacatvāriṃśattamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca tacchṛtvā nārado viprā maithilādhyātmamuttamam / punaḥ papraccha taṃ prītyā sanandanamudāradhīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारद उवाच आध्यात्मिकादत्रिविधं तापं नानुभवेद्यथा । प्रब्रूहि तन्मुने मह्यं प्रपन्नाय दयानिधे
nārada uvāca ādhyātmikādatrividhaṃ tāpaṃ nānubhavedyathā / prabrūhi tanmune mahyaṃ prapannāya dayānidhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच तदस्य त्रिविधं दुःखमिह जातस्य पण्डित । गर्बे जन्मजराद्येषुस्थानेषु प्रभविष्यतः
sanandana uvāca tadasya trividhaṃ duḥkhamiha jātasya paṇḍita / garbe janmajarādyeṣusthāneṣu prabhaviṣyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निरस्तातिशयाह्लादसुखभावैकलक्षणा । भेषजं भगवत्प्राप्तिरैका चात्यन्तिकी मता
nirastātiśayāhlādasukhabhāvaikalakṣaṇā / bheṣajaṃ bhagavatprāptiraikā cātyantikī matā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्तत्प्राप्तये यत्नः कर्तव्यः पण्डितैर्नरैः । तत्प्राप्तिहेतुज्ञानं च कर्म चोक्तं महामुने
tasmāttatprāptaye yatnaḥ kartavyaḥ paṇḍitairnaraiḥ / tatprāptihetujñānaṃ ca karma coktaṃ mahāmune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगमोत्थं विवेकाञ्च द्विधा ज्ञानं तथोच्यते । शब्दब्रह्मागममयं परं ब्रह्मविवेकजम्
āgamotthaṃ vivekāñca dvidhā jñānaṃ tathocyate / śabdabrahmāgamamayaṃ paraṃ brahmavivekajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनुरप्याह वेदार्थं स्मृत्वायं मुनिसत्तममः । तदेतच्छ्रूयतामत्र सुबोधं गदतो मम
manurapyāha vedārthaṃ smṛtvāyaṃ munisattamamaḥ / tadetacchrūyatāmatra subodhaṃ gadato mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् । शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति
dve brahmaṇī veditavye śabdabrahma paraṃ ca yat / śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वे विद्ये वेदितव्ये चेत्याह चाथर्वणी श्रुतिः । परमा त्वक्षरप्राप्तिरृग्वेदादिमया परा
dve vidye veditavye cetyāha cātharvaṇī śrutiḥ / paramā tvakṣaraprāptirṛgvedādimayā parā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तदव्यक्तमजरमनीहमजमव्ययम् । अनिर्देश्यमरूपं च पाणिपादादिसंयुतम्
yattadavyaktamajaramanīhamajamavyayam / anirdeśyamarūpaṃ ca pāṇipādādisaṃyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विभुं सर्वगतं नित्यं भूतयो निमकारणम् । व्याप्यं व्याप्तं यतः सर्वं तं वै पश्यन्ति सूरयः
vibhuṃ sarvagataṃ nityaṃ bhūtayo nimakāraṇam / vyāpyaṃ vyāptaṃ yataḥ sarvaṃ taṃ vai paśyanti sūrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्बूह्य तत्परं धाम तद्ध्येयं मो७काङ्क्षिभिः । श्रुतिवाक्योदितं सूक्ष्मं तद्विष्णोः परमं पदम्
tadbūhya tatparaṃ dhāma taddhyeyaṃ mo7kāṅkṣibhiḥ / śrutivākyoditaṃ sūkṣmaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव भगवद्वाच्यं स्वरूपं परमात्मनः । वाचको भगवच्छब्दस्तस्योद्दिष्टो ऽक्षयात्मनः
tadeva bhagavadvācyaṃ svarūpaṃ paramātmanaḥ / vācako bhagavacchabdastasyoddiṣṭo 'kṣayātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं निगदितार्थस्य यत्तत्वं तस्य तत्त्वतः । ज्ञायते येन तज्ज्ञानं परमन्यत्रयीमयम्
evaṃ nigaditārthasya yattatvaṃ tasya tattvataḥ / jñāyate yena tajjñānaṃ paramanyatrayīmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशब्दगोचरस्यापि तस्य वै ब्रह्मणो द्विजा । पूजायां भगवच्छब्दः क्रियते ह्यौपचारिकः
aśabdagocarasyāpi tasya vai brahmaṇo dvijā / pūjāyāṃ bhagavacchabdaḥ kriyate hyaupacārikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुद्धे महाविभूत्याख्ये परे ब्रह्मणि वर्त्तते । भगवन्भगवच्छब्दः सर्वकारणकारणे ज्ञेयं ज्ञातेति तथा भकारोर्ऽथद्वयात्मकः । तेनागमपिता स्रष्टा गकारो ऽयं तथा मुने
śuddhe mahāvibhūtyākhye pare brahmaṇi varttate / bhagavanbhagavacchabdaḥ sarvakāraṇakāraṇe jñeyaṃ jñāteti tathā bhakāror'thadvayātmakaḥ / tenāgamapitā sraṣṭā gakāro 'yaṃ tathā mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐश्वर्यस्य समग्रस्य वीर्यस्य यशसः श्रियः । ज्ञानवैराग्ययोश्चैव षण्णां भग इतीरणा
aiśvaryasya samagrasya vīryasya yaśasaḥ śriyaḥ / jñānavairāgyayoścaiva ṣaṇṇāṃ bhaga itīraṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसंति तत्र भूतानि भूतात्मन्यखिलात्मनि । सर्वभूतेष्वशेषेषु वकारार्थस्ततो ऽव्ययः
vasaṃti tatra bhūtāni bhūtātmanyakhilātmani / sarvabhūteṣvaśeṣeṣu vakārārthastato 'vyayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेव महाशब्दो भगवानिति सत्तम । परमब्रह्मभूतस्य वासुदेवस्य नान्यगः
evameva mahāśabdo bhagavāniti sattama / paramabrahmabhūtasya vāsudevasya nānyagaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पूज्यपदार्थोक्तिः परिभाषासमन्वितः । शब्दो ऽयं नोपचारेण चान्यत्र ह्युपचारतः
tatra pūjyapadārthoktiḥ paribhāṣāsamanvitaḥ / śabdo 'yaṃ nopacāreṇa cānyatra hyupacārataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानामागतिं गतिम् । वेत्ति विद्यामविद्यां च स वाच्यो भगवानिति
utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānāmāgatiṃ gatim / vetti vidyāmavidyāṃ ca sa vācyo bhagavāniti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञानशक्तिबलैश्वर्यवीर्यतेजांस्यशेषतः । भगवच्छब्दवाच्यानि विना हेयैर्गुणादिभिः
jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejāṃsyaśeṣataḥ / bhagavacchabdavācyāni vinā heyairguṇādibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वाणि तत्र भूतानि वसंति परमात्मनि । भूतेषु वसनादेव वासुदेवस्ततः स्मृतः
sarvāṇi tatra bhūtāni vasaṃti paramātmani / bhūteṣu vasanādeva vāsudevastataḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खाण्डिक्यं जनकं प्राह पृष्टः केशिध्वजः पुरा । नामव्याख्यामनन्तस्य वासुदेवस्य तत्त्वतः
khāṇḍikyaṃ janakaṃ prāha pṛṣṭaḥ keśidhvajaḥ purā / nāmavyākhyāmanantasya vāsudevasya tattvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतेषु वसते स्ॐऽतर्वसंत्यत्र च तानि यत् । धाता विधाता जगतां वासुदेवस्ततः प्रभुः
bhūteṣu vasate soṃ'tarvasaṃtyatra ca tāni yat / dhātā vidhātā jagatāṃ vāsudevastataḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सर्वभूतप्रकृतिं विकारं गुणादिदोषांश्च मुने व्यतीतः । अतीतसर्वावरणो ऽखिलात्मा तेनास्तृतं यद्भुवनान्तरालम्
sa sarvabhūtaprakṛtiṃ vikāraṃ guṇādidoṣāṃśca mune vyatītaḥ / atītasarvāvaraṇo 'khilātmā tenāstṛtaṃ yadbhuvanāntarālam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समस्तकल्याणगुणं गुणात्मको हित्वातिदुःखावृतभूतसर्गः । इच्छागृहीताभिमतोरुदेहः संसाधिताशेषजगद्धितो ऽसौ
samastakalyāṇaguṇaṃ guṇātmako hitvātiduḥkhāvṛtabhūtasargaḥ / icchāgṛhītābhimatorudehaḥ saṃsādhitāśeṣajagaddhito 'sau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजोबलैश्वर्यमहावबोधं स्ववीर्यशक्त्यादुगुणैकराशिः । परः पराणां सकला न यत्र क्लेशादयः संति परावरेशे
tejobalaiśvaryamahāvabodhaṃ svavīryaśaktyāduguṇaikarāśiḥ / paraḥ parāṇāṃ sakalā na yatra kleśādayaḥ saṃti parāvareśe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ईश्वरो व्यष्टिसमष्टिरूपो ऽव्यक्तस्वरूपः प्रकटस्वरूपः । सर्वेश्वरः सर्वनिसर्गवेत्ता समस्कशक्तिः परमेश्वराख्यः
sa īśvaro vyaṣṭisamaṣṭirūpo 'vyaktasvarūpaḥ prakaṭasvarūpaḥ / sarveśvaraḥ sarvanisargavettā samaskaśaktiḥ parameśvarākhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाध्यायसंयमाबग्यां स दृश्यते पुरुषोत्तमः । तत्प्राप्तिकारणं ब्रह्म तवेतत्प्रतिपद्यते
svādhyāyasaṃyamābagyāṃ sa dṛśyate puruṣottamaḥ / tatprāptikāraṇaṃ brahma tavetatpratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाध्यायाद्योगमासीत योगात्स्वाध्यायमामनेत् । स्वाध्याययोगसंपत्त्या परमात्मा प्रकाशते
svādhyāyādyogamāsīta yogātsvādhyāyamāmanet / svādhyāyayogasaṃpattyā paramātmā prakāśate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदीक्षणाय स्वाध्यायश्चक्षुर्योगस्तथापरम् । न मांसचक्षुषा द्रष्टुं ब्रह्मभूतः स शक्यते
tadīkṣaṇāya svādhyāyaścakṣuryogastathāparam / na māṃsacakṣuṣā draṣṭuṃ brahmabhūtaḥ sa śakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
॥ नारद उवाच भगवंस्तमहं योगं ज्ञातुमिच्छामि तं वद । ज्ञाते यन्नाखिलाधारं पश्येयं परमेश्वरम्
// nārada uvāca bhagavaṃstamahaṃ yogaṃ jñātumicchāmi taṃ vada / jñāte yannākhilādhāraṃ paśyeyaṃ parameśvaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच केशिध्वजो यथा प्राह खाण्डिक्याय महात्मने । जनकाय पुरा योगं तथाहं कथयामि ते
sanandana uvāca keśidhvajo yathā prāha khāṇḍikyāya mahātmane / janakāya purā yogaṃ tathāhaṃ kathayāmi te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नारद उवाच खाण्डिक्यः को ऽभवद्ब्रह्मन् को वा केशिध्वजो ऽभवत् । कथं तयोश्च संवादो योगसंबन्धवानभूत्
nārada uvāca khāṇḍikyaḥ ko 'bhavadbrahman ko vā keśidhvajo 'bhavat / kathaṃ tayośca saṃvādo yogasaṃbandhavānabhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सनन्दन उवाच धर्मध्वजो वै जनक तस्य पुशे ऽमितध्वजः । कृतध्वजो ऽस्य भ्राताभूत्सदाध्यात्मरतिर्नृपः
sanandana uvāca dharmadhvajo vai janaka tasya puśe 'mitadhvajaḥ / kṛtadhvajo 'sya bhrātābhūtsadādhyātmaratirnṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतध्वजस्य पुत्रो ऽभूद्धन्यः केशिध्वजो द्विजः । पुत्रो ऽमितव्वजस्यापि खाण्डिक्यजनकाभिधः कर्ममार्गे हि खाण्डिक्यः स्वराज्यादवरोपितः । पुरोधसा मन्त्रिभिश्च समवेतो ऽल्पसाधनः
kṛtadhvajasya putro 'bhūddhanyaḥ keśidhvajo dvijaḥ / putro 'mitavvajasyāpi khāṇḍikyajanakābhidhaḥ karmamārge hi khāṇḍikyaḥ svarājyādavaropitaḥ / purodhasā mantribhiśca samaveto 'lpasādhanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यान्निराकृतः सो ऽथ दुर्गारण्यचरो ऽभवत् । इयाडज सो ऽपि सुबहून यज्ञाञ्ज्ञानव्यपाश्रयः
rājyānnirākṛtaḥ so 'tha durgāraṇyacaro 'bhavat / iyāḍaja so 'pi subahūna yajñāñjñānavyapāśrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मविद्यामधिष्टाय तर्तुं मृत्युमपि स्वयम् । एकदा वर्तमानस्य यागे योगविदां वर
brahmavidyāmadhiṣṭāya tartuṃ mṛtyumapi svayam / ekadā vartamānasya yāge yogavidāṃ vara
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य धेनुं जघानोग्रः शार्दूलो विजने वने । ततो राजा हतां ज्ञात्वा धेनुं व्याघ्रेण चर्त्विजः
tasya dhenuṃ jaghānograḥ śārdūlo vijane vane / tato rājā hatāṃ jñātvā dhenuṃ vyāghreṇa cartvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायश्चित्तं स पप्रच्छ किमत्रेति विधीयताम् । ते चोचुर्नवयंविद्मः कशेरुः पृच्छ्यतामिति
prāyaścittaṃ sa papraccha kimatreti vidhīyatām / te cocurnavayaṃvidmaḥ kaśeruḥ pṛcchyatāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कशेरुरपि तेनोक्तस्तथेति प्राह नारद । शुनकं पृच्छ राजेन्द्र वेद स वेत्स्यति
kaśerurapi tenoktastatheti prāha nārada / śunakaṃ pṛccha rājendra veda sa vetsyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स गत्वा तमपृच्छञ्च सो ऽप्याह नृपतिं मुने । न कशेरुर्नचैवाहं न चान्यः सांप्रतं भुवि
sa gatvā tamapṛcchañca so 'pyāha nṛpatiṃ mune / na kaśerurnacaivāhaṃ na cānyaḥ sāṃprataṃ bhuvi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेत्त्येक एव त्वच्छत्रुः खाण्डिक्यो यो जितस्त्वया । स चाह तं व्रजाम्येष प्रष्टुमात्मरिपुं मुने
vettyeka eva tvacchatruḥ khāṇḍikyo yo jitastvayā / sa cāha taṃ vrajāmyeṣa praṣṭumātmaripuṃ mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्त एव मया यज्ञे यदि मां स हनिष्यति । प्रायश्चित्तं स चेत्पृष्टो वदिष्यति रिपुर्मम
prāpta eva mayā yajñe yadi māṃ sa haniṣyati / prāyaścittaṃ sa cetpṛṣṭo vadiṣyati ripurmama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चाविकलो योगो मुनिश्रेष्ठ भविष्यति । इत्युक्त्वा रथमारुह्य कृष्णाजिनधरो नृपः
tataścāvikalo yogo muniśreṣṭha bhaviṣyati / ityuktvā rathamāruhya kṛṣṇājinadharo nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वनं जगाम यत्रास्ते खाण्डिक्यः स महीपतिः । तमायान्तं समालोक्य खाञ्जडिक्यो रिपुमात्मनः
vanaṃ jagāma yatrāste khāṇḍikyaḥ sa mahīpatiḥ / tamāyāntaṃ samālokya khāñjaḍikyo ripumātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रोवाच क्रोधताम्राक्षः समारोपितकार्मुकः । खाण्डिक्य उवाच कृष्णाजिनत्वक्कवचभावेनास्मान्हनिष्यसि
provāca krodhatāmrākṣaḥ samāropitakārmukaḥ / khāṇḍikya uvāca kṛṣṇājinatvakkavacabhāvenāsmānhaniṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णाजिनधरे वेत्सि न मयि प्रहरिष्यति । मृगानां वद पृष्टेषु मूढ कृष्णाजिनं न किम्
kṛṣṇājinadhare vetsi na mayi prahariṣyati / mṛgānāṃ vada pṛṣṭeṣu mūḍha kṛṣṇājinaṃ na kim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येषां मत्वा वृथा चोग्राः प्रहिताः शितसायकाः । स त्वामहं हनिष्यामि न मे जीवन्विमोक्ष्यसे
yeṣāṃ matvā vṛthā cogrāḥ prahitāḥ śitasāyakāḥ / sa tvāmahaṃ haniṣyāmi na me jīvanvimokṣyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आतताय्यसि दुर्बुद्धे मम राज्यहरो रिपुः । केशिध्वज उवाच खाण्डिक्य संशयं प्रष्टुं भवन्तमहमागतः
ātatāyyasi durbuddhe mama rājyaharo ripuḥ / keśidhvaja uvāca khāṇḍikya saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantamahamāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न त्वां हॄन्तुं विचार्यतैत्कोपं बाणं च मुञ्च वा । ततः स मन्त्रिभिः सार्द्धमेकान्ते सपुरोहितः
na tvāṃ hṝntuṃ vicāryataitkopaṃ bāṇaṃ ca muñca vā / tataḥ sa mantribhiḥ sārddhamekānte sapurohitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रयामास खाण्डिक्यः सर्वैरेव महामतिः । तमूर्मन्त्रिणो वध्यो रिपुरेष वशङ्गतः
mantrayāmāsa khāṇḍikyaḥ sarvaireva mahāmatiḥ / tamūrmantriṇo vadhyo ripureṣa vaśaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हते ऽत्र पृथिवी सर्वा तव वश्या भविष्यति । खाण्डिक्यश्चाह तान्सर्वानेव मेव न संशयः
hate 'tra pṛthivī sarvā tava vaśyā bhaviṣyati / khāṇḍikyaścāha tānsarvāneva meva na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हते तु पृथिवी सर्वा मम वश्या भविष्यति । परलोकजयस्तस्य पृथिवी सकला मम
hate tu pṛthivī sarvā mama vaśyā bhaviṣyati / paralokajayastasya pṛthivī sakalā mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हन्मि चेल्लोकजयो मम वयत्वःसुंधरा । परलोकजयो ऽनन्तः स्वल्पकालो महीजयः
na hanmi cellokajayo mama vayatvaḥsuṃdharā / paralokajayo 'nantaḥ svalpakālo mahījayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्नैनं हनिष्ये ऽहं यत्पृच्छति वदामि तत् । ततस्तमभ्युपेत्याह खाण्डिक्यो जनको रिपुम्
tasmānnainaṃ haniṣye 'haṃ yatpṛcchati vadāmi tat / tatastamabhyupetyāha khāṇḍikyo janako ripum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रष्टव्यं यत्त्वया सर्वं तत्पृच्छ त्वं वदाम्यहम् । ततः प्राह यथावृत्तं होमधेनुवधं मुने
praṣṭavyaṃ yattvayā sarvaṃ tatpṛccha tvaṃ vadāmyaham / tataḥ prāha yathāvṛttaṃ homadhenuvadhaṃ mune
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्च तं स पप्रच्छ प्रायश्चित्तं हि तद्रूतम् । स चाचष्ट यथान्यायं मुने केशिध्वजाय तत्
tataśca taṃ sa papraccha prāyaścittaṃ hi tadrūtam / sa cācaṣṭa yathānyāyaṃ mune keśidhvajāya tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायश्चित्तमशेषं हि यद्वै तत्र विधीयते । विदितार्थः स तेनैवमनुज्ञातो महात्मना
prāyaścittamaśeṣaṃ hi yadvai tatra vidhīyate / viditārthaḥ sa tenaivamanujñāto mahātmanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यागभूमिमुपागत्य चक्रे सर्वां क्रियां क्रमत् । क्रमेण विधिवद्यागं नीत्वा सो ऽवभृथाप्लुतः
yāgabhūmimupāgatya cakre sarvāṃ kriyāṃ kramat / krameṇa vidhivadyāgaṃ nītvā so 'vabhṛthāplutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतकृत्यस्ततो भूत्वा चिन्तयामास पार्थिवः । पूजिता ऋत्विजः सर्वे सदस्या मानिता मया
kṛtakṛtyastato bhūtvā cintayāmāsa pārthivaḥ / pūjitā ṛtvijaḥ sarve sadasyā mānitā mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैवार्थिजनो ऽप्यर्थोजितो ऽभिमतैर्मया । यथाहं मर्त्यलोकस्य मया सर्वं विचष्टितम्
tathaivārthijano 'pyarthojito 'bhimatairmayā / yathāhaṃ martyalokasya mayā sarvaṃ vicaṣṭitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिष्पन्नक्रियं चेतस्तथा न मम किं यथा । इत्थं तु चिन्तयन्नेव संमार स महीपतिः
aniṣpannakriyaṃ cetastathā na mama kiṃ yathā / itthaṃ tu cintayanneva saṃmāra sa mahīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खाण्डिक्याय न दत्तेति मया वैगुरुदक्षिणा । स जगाम ततो भूयो रथमारुह्य पार्थिवः
khāṇḍikyāya na datteti mayā vaigurudakṣiṇā / sa jagāma tato bhūyo rathamāruhya pārthivaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायंभुवः स्थितो यत्र खाण्डिक्यो ऽरण्यदुर्गमम् । खाण्डिक्यो ऽपि पुनर्द्दष्ट्वा तमायान्तं धृतायुधः
svāyaṃbhuvaḥ sthito yatra khāṇḍikyo 'raṇyadurgamam / khāṇḍikyo 'pi punarddaṣṭvā tamāyāntaṃ dhṛtāyudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्थौ हॄन्तुं कृतमतिस्ममाह स पुनर्नृपः । अहं तु नापकाराय प्राप्तः खाण्डिक्य मा क्रुधः
tasthau hṝntuṃ kṛtamatismamāha sa punarnṛpaḥ / ahaṃ tu nāpakārāya prāptaḥ khāṇḍikya mā krudhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरोर्निष्कृतिदानाय मामवेहि सेमागतम् । निष्पादितो मया यागः सम्यक् त्वदुपदेशतः
gurorniṣkṛtidānāya māmavehi semāgatam / niṣpādito mayā yāgaḥ samyak tvadupadeśataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽहं ते दातुमिच्छामि वृणीष्व गुरुदक्षिणाम् । इत्युक्तो मन्त्रयामास स भूयो मन्त्रिभिः सह
so 'haṃ te dātumicchāmi vṛṇīṣva gurudakṣiṇām / ityukto mantrayāmāsa sa bhūyo mantribhiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरोर्निष्कृतिकामो ऽय किमयं प्रार्थ्यतां मया । तमूचुर्मन्त्रिणो गज्यमशेषं याच्यतामयम्
gurorniṣkṛtikāmo 'ya kimayaṃ prārthyatāṃ mayā / tamūcurmantriṇo gajyamaśeṣaṃ yācyatāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृताभिः प्रार्थ्यते राज्यमनायासितसैनिकैः । प्राहस्य तानाह नृपः स खाण्डिक्यो महापतिः
kṛtābhiḥ prārthyate rājyamanāyāsitasainikaiḥ / prāhasya tānāha nṛpaḥ sa khāṇḍikyo mahāpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वल्पकालं महीराज्यं मादृशैः प्रार्थ्यते कथम् । एतमेतद्भंवतो ऽत्र स्वार्थ साधनमन्त्रिणः
svalpakālaṃ mahīrājyaṃ mādṛśaiḥ prārthyate katham / etametadbhaṃvato 'tra svārtha sādhanamantriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परमार्थः कथं को ऽत्र यूयं नात्र विचक्षणाः । इत्युक्त्वा समुपेत्यैंनं स तु केशिध्वजं नृपम्
paramārthaḥ kathaṃ ko 'tra yūyaṃ nātra vicakṣaṇāḥ / ityuktvā samupetyaiṃnaṃ sa tu keśidhvajaṃ nṛpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उवाच किमवश्यं त्वं दास्यसि गुरुदक्षिणाम् । बाढमित्येव तेनोक्तः खाण्डिक्यस्तमथाब्रवीत्
uvāca kimavaśyaṃ tvaṃ dāsyasi gurudakṣiṇām / bāḍhamityeva tenoktaḥ khāṇḍikyastamathābravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवानध्यात्मविज्ञानपरमार्थविचक्षणः । यदि चेद्दीयते मह्यं भवता गुरुनिष्क्रयः
bhavānadhyātmavijñānaparamārthavicakṣaṇaḥ / yadi ceddīyate mahyaṃ bhavatā guruniṣkrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्क्लेशप्रशमायालं यत्कर्म तदुदीरय । केशिध्वज उवाच न प्रार्थितं त्वया कस्मान्मम राज्यमकण्टकम्
tatkleśapraśamāyālaṃ yatkarma tadudīraya / keśidhvaja uvāca na prārthitaṃ tvayā kasmānmama rājyamakaṇṭakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यलाभाः द्धि नास्त्यन्यत्क्षत्रियाणामतिप्रियम् । खाण्डिक्य उवाच केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः
rājyalābhāḥ ddhi nāstyanyatkṣatriyāṇāmatipriyam / khāṇḍikya uvāca keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यमेतदशेषेण यन्न गृघ्रन्ति पण्डिताः । क्षत्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम्
rājyametadaśeṣeṇa yanna gṛghranti paṇḍitāḥ / kṣatriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपन्थिनाम् । यत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपकृते त्वया
vadhaśca dharmayuddhena svarājyaparipanthinām / yatrāśaktasya me doṣo naivāstyapakṛte tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बन्धायैव भवत्येषा ह्यविद्या चाक्रमोज्झिता । जन्मोपर्भागलिप्सार्थमियं गज्यस्पृहा मम
bandhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyā cākramojjhitā / janmoparbhāgalipsārthamiyaṃ gajyaspṛhā mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येषां दोपजानेव धर्ममेवानुरुध्यते । न याच्ञा क्षत्रबन्धूनां धर्मायैतत्सतां मतम्
anyeṣāṃ dopajāneva dharmamevānurudhyate / na yācñā kṣatrabandhūnāṃ dharmāyaitatsatāṃ matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो न याचित राज्यमविद्यान्तर्गतं तव । राज्यं गृध्नन्ति विद्वांसो ममत्वाकृष्टचेतसः
ato na yācita rājyamavidyāntargataṃ tava / rājyaṃ gṛdhnanti vidvāṃso mamatvākṛṣṭacetasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहंमानमह्य पानमदमत्ता न मादृशाः । केशिध्वज उवाच अहं च विद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै
ahaṃmānamahya pānamadamattā na mādṛśāḥ / keśidhvaja uvāca ahaṃ ca vidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यं यज्ञांश्च विविधान्भोगे पुण्यक्षयं तथा । तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्चर्यतां गतम्
rājyaṃ yajñāṃśca vividhānbhoge puṇyakṣayaṃ tathā / tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiścaryatāṃ gatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रूयतां चाप्यविद्यायाः स्वरूपं कुलनन्दन । अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या ह्यस्वे स्वविषया मतिः
śrūyatāṃ cāpyavidyāyāḥ svarūpaṃ kulanandana / anātmanyātmabuddhiryā hyasve svaviṣayā matiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्यातरुसंन्भूतं बीजमेतद्द्विधा स्थितम् । पञ्चभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृत्तः
avidyātarusaṃnbhūtaṃ bījametaddvidhā sthitam / pañcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛttaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहमेतदितीत्युञ्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम् । आकाशवाय्वग्रिजलपृथिवीभिः पृथक् स्थिते
ahametaditītyuñcaiḥ kurute kumatirmatim / ākāśavāyvagrijalapṛthivībhiḥ pṛthak sthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे । कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च यत्
ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare / kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca yat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञो ममेदमिति मन्यते । इत्थं च पुत्रपौत्रेषु तद्देहोत्पादितेषु च
adehe hyātmani prājño mamedamiti manyate / itthaṃ ca putrapautreṣu taddehotpāditeṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करोति पण्डितः स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे । सर्वदेहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
karoti paṇḍitaḥ svāmyamanātmani kalevare / sarvadehopabhogāya kurute karma mānavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहं चान्यद्यदा पुंसःसदा बन्धाय तत्परम् । मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदं भसा
dehaṃ cānyadyadā puṃsaḥsadā bandhāya tatparam / mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃ bhasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पार्थिवो ऽयं तथा देहो मृदंभोलेपनस्थितिः । पञ्चभोगात्मकैर्भोगैः पञ्चभोगात्मकं वपुः
pārthivo 'yaṃ tathā deho mṛdaṃbholepanasthitiḥ / pañcabhogātmakairbhogaiḥ pañcabhogātmakaṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आप्यायते यदि ततः पुंसो गर्वो ऽत्र किङ्कृतः । अनेकजन्मसाहस्त्रं ससारपदवीं व्रजन्
āpyāyate yadi tataḥ puṃso garvo 'tra kiṅkṛtaḥ / anekajanmasāhastraṃ sasārapadavīṃ vrajan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मोहश्रमं प्रयातो ऽसौ वासनारेणुगुण्ठितः । प्रक्षाल्यते यदा सौम्य रेणुर्ज्ञानोष्णवारिणा
mohaśramaṃ prayāto 'sau vāsanāreṇuguṇṭhitaḥ / prakṣālyate yadā saumya reṇurjñānoṣṇavāriṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा संसारपान्थस्य याति मोहश्रमः शमम् । मोहश्रमे शमं याते स्वच्छान्तःकरणः पुमान्
tadā saṃsārapānthasya yāti mohaśramaḥ śamam / mohaśrame śamaṃ yāte svacchāntaḥkaraṇaḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्यातिशयाधारः परं निर्वाणमृच्छति । निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयो ऽमलः
ananyātiśayādhāraḥ paraṃ nirvāṇamṛcchati / nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo 'malaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तुनात्मनः । जलस्य नाग्निना संगः स्थालीसंगात्तथापि हि
duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛteste tunātmanaḥ / jalasya nāgninā saṃgaḥ sthālīsaṃgāttathāpi hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दोद्रेकादिकान्धर्मान्करोति हि यथा बुधः । तथात्मा प्रकृतेः संगादहंमानादिदूषितः
śabdodrekādikāndharmānkaroti hi yathā budhaḥ / tathātmā prakṛteḥ saṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भजते प्राकृतान्धर्मान्न्यस्तस्तंभो हि सो ऽव्ययः । तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव
bhajate prākṛtāndharmānnyastastaṃbho hi so 'vyayaḥ / tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.