उदात्तश्चानुदात्तश्च तृतीयः स्वरितः स्वरः । य एवोदात्त इत्युक्तः स एव स्वरितात्परः
udāttaścānudāttaśca tṛtīyaḥ svaritaḥ svaraḥ / ya evodātta ityuktaḥ sa eva svaritātparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Nārada Purāṇa·1·1.50
Nārada Purāṇa 1.50
प्रचयः प्रोच्यते तज्ज्ञैर्न चात्रान्यत्स्वरान्तरम् । वर्णस्वरो ऽतीतस्वरः स्वरितो द्विविधः स्मृतः
pracayaḥ procyate tajjñairna cātrānyatsvarāntaram / varṇasvaro 'tītasvaraḥ svarito dvividhaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मात्रिको वर्ण एवं तु दीर्घस्तूञ्चरितादनु । स तु सप्तविधो ज्ञेयः स्वरः प्रत्ययदर्शनात्
mātriko varṇa evaṃ tu dīrghastūñcaritādanu / sa tu saptavidho jñeyaḥ svaraḥ pratyayadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदेन तु स विज्ञेयो भवेद्यो यत्र यादृशः । सप्तस्वरान्प्रयुञ्जीत दक्षिणं श्रवणं प्रति
padena tu sa vijñeyo bhavedyo yatra yādṛśaḥ / saptasvarānprayuñjīta dakṣiṇaṃ śravaṇaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यैर्विहितं शास्त्रं पुत्रशिष्यहितैषिभिः । उच्चादुञ्चतरं नास्ति नीचान्नीचतरं तथा
ācāryairvihitaṃ śāstraṃ putraśiṣyahitaiṣibhiḥ / uccāduñcataraṃ nāsti nīcānnīcataraṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैस्वर्यस्वारसंज्ञायां किंस्थानः स्वार उच्यते । उच्चनीचस्य यन्मध्ये साधारणमिति श्रुतिः
vaisvaryasvārasaṃjñāyāṃ kiṃsthānaḥ svāra ucyate / uccanīcasya yanmadhye sādhāraṇamiti śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं स्वारं स्वारसंज्ञायां प्रतिजानन्ति शैक्षिकाः । उदात्ते निषादगान्धारावनुदात्तें ऋषभधैवतो
taṃ svāraṃ svārasaṃjñāyāṃ pratijānanti śaikṣikāḥ / udātte niṣādagāndhārāvanudātteṃ ṛṣabhadhaivato
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरितप्रभवा ह्येते षङ्जमध्यमपञ्चमाः । यत्र कखपरा ऊष्मा जिह्वामूलप्रयोजनाः
svaritaprabhavā hyete ṣaṅjamadhyamapañcamāḥ / yatra kakhaparā ūṣmā jihvāmūlaprayojanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तानप्याज्ञापयेन्मात्राप्रकृत्यैव तु सा कला । जात्यः क्षैप्रो ऽभिनिहित स्तैरव्यञ्जन एव च
tānapyājñāpayenmātrāprakṛtyaiva tu sā kalā / jātyaḥ kṣaipro 'bhinihita stairavyañjana eva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिरोविरामः प्रश्लिष्टो ऽपादवृत्तश्च सप्तमः । स्वराणामहमेतेषां पृथग्वक्ष्यामि लक्षणम्
tirovirāmaḥ praśliṣṭo 'pādavṛttaśca saptamaḥ / svarāṇāmahameteṣāṃ pṛthagvakṣyāmi lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उद्दिष्टानां तथा न्यायमुदाहरणमेव च । सपकारं सवं वापि ह्यक्षरं स्वरितं भवेत्
uddiṣṭānāṃ tathā nyāyamudāharaṇameva ca / sapakāraṃ savaṃ vāpi hyakṣaraṃ svaritaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न चोदात्तं पुरो यस्य जात्यः स्वारः स उच्यते । इउवर्णो यदोदात्तावापद्येते पवौ क्वचित्
na codāttaṃ puro yasya jātyaḥ svāraḥ sa ucyate / iuvarṇo yadodāttāvāpadyete pavau kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुदात्तं प्रत्यये तु विद्यात्क्षैप्रस्य लक्षणम् । एओ आभ्यामुदात्ताभ्यामकारो निहितश्च यः
anudāttaṃ pratyaye tu vidyātkṣaiprasya lakṣaṇam / eo ābhyāmudāttābhyāmakāro nihitaśca yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अकारो यत्र लुंपति तमभिनिहितं विदुः । उदात्तपूर्वे यत्किञ्चिच्छन्दसि स्वरितं भवेत्
akāro yatra luṃpati tamabhinihitaṃ viduḥ / udāttapūrve yatkiñcicchandasi svaritaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष सर्वबहुस्वारस्तैरव्यञ्जन उच्यते । अवग्रहात्परं यत्र स्वरितं स्यादनन्तरम्
eṣa sarvabahusvārastairavyañjana ucyate / avagrahātparaṃ yatra svaritaṃ syādanantaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिरोविरामं तं विद्यादुदात्तो यद्यवग्रहः । इकारं यत्र पश्येयुरिकारेणैव संयुतम्
tirovirāmaṃ taṃ vidyādudātto yadyavagrahaḥ / ikāraṃ yatra paśyeyurikāreṇaiva saṃyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्तमनुदात्तेन प्रश्लिष्टं तं विचारय । स्वरे चेत्स्वरितं यत्र विवृता यत्र संहिता
udāttamanudāttena praśliṣṭaṃ taṃ vicāraya / svare cetsvaritaṃ yatra vivṛtā yatra saṃhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्पादान्तवृत्तस्य लक्षणं शास्त्रनोदितम् । तान्यः स्वारः स जात्येन श्रुत्यग्रे क्षैप्र उच्यते
etatpādāntavṛttasya lakṣaṇaṃ śāstranoditam / tānyaḥ svāraḥ sa jātyena śrutyagre kṣaipra ucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते मन्वताभिनितस्तैरव्यञ्जन ऊतये । तिरोविरामो विष्कषिते प्रश्लिष्टो हीईगोवर्णः
te manvatābhinitastairavyañjana ūtaye / tirovirāmo viṣkaṣite praśliṣṭo hīīgovarṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पादवृत्तः कन्दविदेस्वराः सप्तैवमादयः । उञ्चादेकाक्षरात्पूर्वात्स्वरं यद्यदिहाक्षरम्
pādavṛttaḥ kandavidesvarāḥ saptaivamādayaḥ / uñcādekākṣarātpūrvātsvaraṃ yadyadihākṣaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाराणां जात्यवर्जानामेषा प्रकृतिरुच्यते । चत्वारस्त्वादितः स्वाराः कंषंपुंश्फुतिशास्त्रतः
svārāṇāṃ jātyavarjānāmeṣā prakṛtirucyate / catvārastvāditaḥ svārāḥ kaṃṣaṃpuṃśphutiśāstrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्ते चैकनीचे वा जुह्वो ऽग्निस्तन्निदर्शनम् । इकारान्ते पदे पूर्व उकारे परतः स्थिते
udātte caikanīce vā juhvo 'gnistannidarśanam / ikārānte pade pūrva ukāre parataḥ sthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ह्रस्वं कंपं विजानीयान्मेधावी नात्र संशयः । इकारान्ते पदे चैवोकारद्वयं परे पदे
hrasvaṃ kaṃpaṃ vijānīyānmedhāvī nātra saṃśayaḥ / ikārānte pade caivokāradvayaṃ pare pade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीर्घं कंपं विजानीयाच्छाग्धूष्विति निदर्शनम् । त्रयो दीर्घास्तु विज्ञेया ये च संध्यक्षरेषु वै
dīrghaṃ kaṃpaṃ vijānīyācchāgdhūṣviti nidarśanam / trayo dīrghāstu vijñeyā ye ca saṃdhyakṣareṣu vai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्या यथा न इन्द्राभ्यां शेषा ह्रस्वाः प्रकीर्तिताः । अनेकानामुदात्तानामनुदात्तः प्रत्ययो यदि
manyā yathā na indrābhyāṃ śeṣā hrasvāḥ prakīrtitāḥ / anekānāmudāttānāmanudāttaḥ pratyayo yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिवकंपं विजानीयादुदात्तः प्रत्ययो यदि । यत्र द्विप्रभृतीनि स्युरुदात्तान्यक्षराणि तु
śivakaṃpaṃ vijānīyādudāttaḥ pratyayo yadi / yatra dviprabhṛtīni syurudāttānyakṣarāṇi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीचं वोञ्चं च परतस्तत्रोदात्तं विदुर्बुधाः । न रेफे वा हकारे वा द्विर्भावो जायते क्वचित्
nīcaṃ voñcaṃ ca paratastatrodāttaṃ vidurbudhāḥ / na rephe vā hakāre vā dvirbhāvo jāyate kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च वर्गद्वितीयेषु न चतुर्थे कदाचन । चतुर्थं तु तृतीयेन द्वितीयः प्रथमेन तु
na ca vargadvitīyeṣu na caturthe kadācana / caturthaṃ tu tṛtīyena dvitīyaḥ prathamena tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यमन्त्यं च मध्यं च स्वाराक्षरेण पीडयेत् । अनन्त्यश्च भवेत्पूर्वो ह्यन्तश्च परतो यदि
ādyamantyaṃ ca madhyaṃ ca svārākṣareṇa pīḍayet / anantyaśca bhavetpūrvo hyantaśca parato yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र मध्ये यमस्तिष्ठेत्स्ववर्णः पूर्ववणयोः । वर्गान्त्यान् शषसैः सार्द्धमन्तस्थैर्वापि संयुतान्
tatra madhye yamastiṣṭhetsvavarṇaḥ pūrvavaṇayoḥ / vargāntyān śaṣasaiḥ sārddhamantasthairvāpi saṃyutān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा यमा निवर्तन्ते अदेशिकमिवाध्वगाः । तृतीयश्च चतुर्थश्च चतुर्थादिपरं पदम्
dṛṣṭvā yamā nivartante adeśikamivādhvagāḥ / tṛtīyaśca caturthaśca caturthādiparaṃ padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वौ तृतीयौ हकारश्च हकारादिपरं पदम् । अनुस्वारोपधामूला तान् क्वचित्क्रमतः परम्
dvau tṛtīyau hakāraśca hakārādiparaṃ padam / anusvāropadhāmūlā tān kvacitkramataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रहपूर्वसंयुते चाप्युत्तरं क्रमते ऽक्षरम् । संयोगो यत्र दृश्येत र्व्यञ्जनं विरते पदे
rahapūrvasaṃyute cāpyuttaraṃ kramate 'kṣaram / saṃyogo yatra dṛśyeta rvyañjanaṃ virate pade
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वाङ्गमादितः कृत्वा पराङ्गादौ निवेशयेत् । संयोगे स्वरितं यत्र उद्वातः प्रतनं तथा
pūrvāṅgamāditaḥ kṛtvā parāṅgādau niveśayet / saṃyoge svaritaṃ yatra udvātaḥ pratanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वाङ्गं तद्विजानीयाद्येनारंभः परं हि तत् । संयोगात्तु विजानीयात्परं संयोगनायकम्
pūrvāṅgaṃ tadvijānīyādyenāraṃbhaḥ paraṃ hi tat / saṃyogāttu vijānīyātparaṃ saṃyoganāyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयुक्तस्य तु वर्णस्य तत्परं पूर्वमक्षरम् । अनुस्वारः पदान्तश्च क्रमजं प्रत्यये स्वके
saṃyuktasya tu varṇasya tatparaṃ pūrvamakṣaram / anusvāraḥ padāntaśca kramajaṃ pratyaye svake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरभक्तिस्तथारेफः पूर्वपूर्वाङ्गमुच्यते । पादादौ चापादादौ संयोगावग्रहेषु च
svarabhaktistathārephaḥ pūrvapūrvāṅgamucyate / pādādau cāpādādau saṃyogāvagraheṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यशब्द इति विज्ञेयो यो ऽन्यःसय इति स्मृतः । पादादावप्यविच्छेदेसंयोगान्ते च तिष्टताम्
yaśabda iti vijñeyo yo 'nyaḥsaya iti smṛtaḥ / pādādāvapyavicchedesaṃyogānte ca tiṣṭatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्जयित्वा रहपाणामुपादेशः प्रदृश्यते । स्वसंयुक्तो गुरुर्ज्ञेयः सानुस्वारा ग्रिमः स्फुटः । अणुशेषो ह्रिगो वापि युगलादिरविस्फुटः
varjayitvā rahapāṇāmupādeśaḥ pradṛśyate / svasaṃyukto gururjñeyaḥ sānusvārā grimaḥ sphuṭaḥ / aṇuśeṣo hrigo vāpi yugalādiravisphuṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदुदात्तमुदात्तं तद्यत्स्वरितं तत्पदे भवति । यन्नीचं नीचमेव तद्यत्प्रचयस्थं तदपि नीचम्
yadudāttamudāttaṃ tadyatsvaritaṃ tatpade bhavati / yannīcaṃ nīcameva tadyatpracayasthaṃ tadapi nīcam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निः सुतो मित्रमिदं तथा वयमयावहाः । प्रियं दूतं घृतं चित्तमतिशब्दस्तु नीचतः
agniḥ suto mitramidaṃ tathā vayamayāvahāḥ / priyaṃ dūtaṃ ghṛtaṃ cittamatiśabdastu nīcataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्वेष्वेव सुतेष्वेव यज्ञेषु कलशेषु च । शतेषु सपवित्रेषु नीचादुञ्चार्यते श्रुतिः
akveṣveva suteṣveva yajñeṣu kalaśeṣu ca / śateṣu sapavitreṣu nīcāduñcāryate śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हारिवरुणवरेण्येषु धारापुरुषेषु स्वरतिरेफः । विश्वानरोनकारश्च शेषास्तुस्वरिता नराः
hārivaruṇavareṇyeṣu dhārāpuruṣeṣu svaratirephaḥ / viśvānaronakāraśca śeṣāstusvaritā narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वौ वरुणौ वस्वरत उदुत्तमन्त्वं वरुणधार चौरुधारामुरुधारेस्वदोहते । मात्रिकं वा द्विमात्रं वा स्वर्यते यदिहाक्षरम् । तस्यादितोर्ऽद्धमात्रं वै शेषं तु परतो भवेत् । अदीर्घं दीर्घवत्कुर्याद्द्विस्वरं यत्प्रयुज्यते
dvau varuṇau vasvarata uduttamantvaṃ varuṇadhāra caurudhārāmurudhāresvadohate / mātrikaṃ vā dvimātraṃ vā svaryate yadihākṣaram / tasyāditor'ddhamātraṃ vai śeṣaṃ tu parato bhavet / adīrghaṃ dīrghavatkuryāddvisvaraṃ yatprayujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कंपोत्स्वरिताभिगीतं ह्रस्वकर्षणमेव च । निमेषकालो मात्रा स्याद्विद्युत्कालेति चापरे
kaṃpotsvaritābhigītaṃ hrasvakarṣaṇameva ca / nimeṣakālo mātrā syādvidyutkāleti cāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋक्स्वरा तुल्ययोगा वा कैश्चिदेवमुदीर्यते
ṛksvarā tulyayogā vā kaiścidevamudīryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासे ऽवग्रहं कुर्यात्पदं चात्रानुसंहितम् । येतीक्षरादिकरणं पदान्तस्येति तं विदुः
samāse 'vagrahaṃ kuryātpadaṃ cātrānusaṃhitam / yetīkṣarādikaraṇaṃ padāntasyeti taṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदित्यविप्रजातवेदाश्च सत्पतिगोपतिवृत्रहासमुद्राश्च । स्वरयुपुवोदेवयवश्चारितं देवतातपे ) चिकितिश्च धचैव नावगृह्णन्ति पण्डिताः । विवृतयश्चतस्रो वै विज्ञेया इति मे मतम्
ādityaviprajātavedāśca satpatigopativṛtrahāsamudrāśca / svarayupuvodevayavaścāritaṃ devatātape ) cikitiśca dhacaiva nāvagṛhṇanti paṇḍitāḥ / vivṛtayaścatasro vai vijñeyā iti me matam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षराणां नियोगेन तासां नामानि मे शृणु । ह्रस्वादिवत्सानुसृता वत्सानुसारिणी चाग्रे
akṣarāṇāṃ niyogena tāsāṃ nāmāni me śṛṇu / hrasvādivatsānusṛtā vatsānusāriṇī cāgre
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाकवत्युभयोर्ह्रस्वा दीर्घा वृद्धा पिपीलिकाः । चतसृणां विवृतीना मन्तरं मात्रिकं भवेत्
pākavatyubhayorhrasvā dīrghā vṛddhā pipīlikāḥ / catasṛṇāṃ vivṛtīnā mantaraṃ mātrikaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्द्धमात्रिकमन्येषामन्येषामणुमात्रिकम्
arddhamātrikamanyeṣāmanyeṣāmaṇumātrikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आपद्यते मकारो रेफोष्मसु प्रत्यये ऽप्यनुस्वारम् । पवेषु परसवर्णं स्पर्शेषु चोत्तमापतिम्
āpadyate makāro rephoṣmasu pratyaye 'pyanusvāram / paveṣu parasavarṇaṃ sparśeṣu cottamāpatim
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारान्ते पदा पूर्वे स्वरे च परतः स्थिते । अकारं रक्तमित्याहुस्तकारेण तु रज्यते
nakārānte padā pūrve svare ca parataḥ sthite / akāraṃ raktamityāhustakāreṇa tu rajyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारान्ते पदे पूर्वे व्यञ्जनैश्च यवोहिषु । अर्द्धमात्रा तु पूर्वस्य रज्यते त्वणुमात्रया
nakārānte pade pūrve vyañjanaiśca yavohiṣu / arddhamātrā tu pūrvasya rajyate tvaṇumātrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकारस्वरसंयुक्तश्चतुर्युक्तो विधीयते । रेफो रङ्गश्च लोपश्च सानुस्वरो ऽपि वा क्वचित्
nakārasvarasaṃyuktaścaturyukto vidhīyate / repho raṅgaśca lopaśca sānusvaro 'pi vā kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृदयादुत्तिष्टतेरङ्गः कांस्येन तु समन्वितः । मृदुश्चैव द्विमात्रश्च दधन्वां इति निदर्शनम्
hṛdayāduttiṣṭateraṅgaḥ kāṃsyena tu samanvitaḥ / mṛduścaiva dvimātraśca dadhanvāṃ iti nidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा सौराष्ट्रिका नारी अरां इत्यभिभाषते । एवं रङ्गः प्रयोक्तव्यो नारदैतन्मतं मम
yathā saurāṣṭrikā nārī arāṃ ityabhibhāṣate / evaṃ raṅgaḥ prayoktavyo nāradaitanmataṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरा गडदबाश्चैव ङणनमाः सहोष्मभिः । चतुर्णां पदजातीनां पदान्ता दश कीर्तिताः
svarā gaḍadabāścaiva ṅaṇanamāḥ sahoṣmabhiḥ / caturṇāṃ padajātīnāṃ padāntā daśa kīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर उच्चः स्वरो नीचः स्वरः स्वरित एव च । व्यञ्जना न तु वर्तन्ते यत्र तिष्टति स स्वरः
svara uccaḥ svaro nīcaḥ svaraḥ svarita eva ca / vyañjanā na tu vartante yatra tiṣṭati sa svaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरप्रधानं त्रैस्वर्यमाचार्याः प्रतिजानते । मणिवद्व्यञ्जनं विद्यात्सूत्र वञ्च स्वरं विदुः
svarapradhānaṃ traisvaryamācāryāḥ pratijānate / maṇivadvyañjanaṃ vidyātsūtra vañca svaraṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्बलस्य यथा राष्ट्रं हरते बलवान्नृपः । दुर्बलं व्यजनं तद्वद्धरेत बलवान्स्वरः
durbalasya yathā rāṣṭraṃ harate balavānnṛpaḥ / durbalaṃ vyajanaṃ tadvaddhareta balavānsvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभावश्च विवृत्तिश्च शषसारेफ एव च । जिह्वामूलमुपध्मा च गतिरष्टविधोष्मणः
ubhāvaśca vivṛttiśca śaṣasārepha eva ca / jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरप्रत्ययाविवृतिः संहितायां तु या भवेत् । विसर्गस्तत्र मन्तव्यरतालव्यश्चात्र जायते
svarapratyayāvivṛtiḥ saṃhitāyāṃ tu yā bhavet / visargastatra mantavyaratālavyaścātra jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संध्यक्षरे परे संधौ प्राप्तसुप्तौ यवौ यदि । व्यञ्जनाख्या विवृत्तिस्तु स्वराख्या प्रतिसंहिता
saṃdhyakṣare pare saṃdhau prāptasuptau yavau yadi / vyañjanākhyā vivṛttistu svarākhyā pratisaṃhitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊष्मान्तं विरते यत्र संभावो भवति क्वचित् । विवृत्तिर्या भवेत्तत्र स्वराख्यां तां विनिर्द्दिशेत्
ūṣmāntaṃ virate yatra saṃbhāvo bhavati kvacit / vivṛttiryā bhavettatra svarākhyāṃ tāṃ vinirddiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्योभावप्रसंधानमृकारादिपरं पदम् । स्वरान्तं तादृशं विद्याद्यदन्यव्द्यक्तमूष्मणः
yadyobhāvaprasaṃdhānamṛkārādiparaṃ padam / svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyādyadanyavdyaktamūṣmaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमा उत्तमाश्चैव पदान्तेषु यदि स्थिताः । द्वितीयं स्थानमापन्नाः शषसप्रत्यया यदि
prathamā uttamāścaiva padānteṣu yadi sthitāḥ / dvitīyaṃ sthānamāpannāḥ śaṣasapratyayā yadi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमानूष्मसंयुक्तान् द्वितीयानिव दर्शयेत् । न चैतान्प्रतिजानीयाद्यथा मत्स्यः क्षुरोप्सराः
prathamānūṣmasaṃyuktān dvitīyāniva darśayet / na caitānpratijānīyādyathā matsyaḥ kṣuropsarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दोमानं च वृत्तं च पादस्थानं त्रिकारणम् । ऋचः स्वच्छन्दवृत्तास्तु पादास्त्वक्षरमानतः
chandomānaṃ ca vṛttaṃ ca pādasthānaṃ trikāraṇam / ṛcaḥ svacchandavṛttāstu pādāstvakṣaramānataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋग्वर्य्यान् स्वरभक्तिं च छन्दोमानेन निर्द्दिशेत् । प्रत्ययेत सहारेफमिमीते स्वरभक्तया
ṛgvaryyān svarabhaktiṃ ca chandomānena nirddiśet / pratyayeta sahārephamimīte svarabhaktayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋवर्णे तु पृथग्रेफः प्रत्ययस्तु वृथा भवेत । विद्याल्लघुमृकारं तु यदि तूष्माणसंयुतः
ṛvarṇe tu pṛthagrephaḥ pratyayastu vṛthā bhaveta / vidyāllaghumṛkāraṃ tu yadi tūṣmāṇasaṃyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊष्मणैव हि संयुक्त ऋकारो यत्र पीड्यते । गुरुवर्णः स विज्ञेयस्तृचं चात्र निदर्शनम्
ūṣmaṇaiva hi saṃyukta ṛkāro yatra pīḍyate / guruvarṇaḥ sa vijñeyastṛcaṃ cātra nidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋषभं च गृहीतं च बृहस्पतिं पृथिव्यां च । निरृतिपञ्चमा ह्यत्र ऋकारा नात्र संशयः
ṛṣabhaṃ ca gṛhītaṃ ca bṛhaspatiṃ pṛthivyāṃ ca / nirṛtipañcamā hyatra ṛkārā nātra saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शषसह रादौ रेफः स्परभक्तिर्जायते द्विपदसंधौ । इउवर्णाभ्यां हीना क्वचिदेकपदाक्रमवियुक्ता
śaṣasaha rādau rephaḥ sparabhaktirjāyate dvipadasaṃdhau / iuvarṇābhyāṃ hīnā kvacidekapadākramaviyuktā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरभक्तिर्द्विधा प्रोक्ताऋकारे रेफ एव च । स्वरोदा व्यञ्जनोदा च विहिताक्षरचिन्तकैः
svarabhaktirdvidhā proktāṛkāre repha eva ca / svarodā vyañjanodā ca vihitākṣaracintakaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शषसेषु स्वरोदयां हकारे व्यञ्जनोदयाम् । शषसेषु विवृतां तु हकारे संवृतां विदुः
śaṣaseṣu svarodayāṃ hakāre vyañjanodayām / śaṣaseṣu vivṛtāṃ tu hakāre saṃvṛtāṃ viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वरभक्तिं प्रयुञ्जान स्रीन्दोषान्परिवर्जयेत् । इकारं चाप्युकारं ग्रस्तदोषं तथैव च
svarabhaktiṃ prayuñjāna srīndoṣānparivarjayet / ikāraṃ cāpyukāraṃ grastadoṣaṃ tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोगपरं छपरं विसर्जनीयं द्विमात्रकं चैव । अथ सान्तिक च नङ्मसानुस्वारं घुटतं च
saṃyogaparaṃ chaparaṃ visarjanīyaṃ dvimātrakaṃ caiva / atha sāntika ca naṅmasānusvāraṃ ghuṭataṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्याः पादः प्रथमो द्वादशमात्रस्तथा तृतीयो ऽपि । अष्टादशो द्वितीयः समापन्नः पञ्चदशमात्रः । यस्या लक्षणमुक्तं या त्वन्या सा स्मृता विपुला
yasyāḥ pādaḥ prathamo dvādaśamātrastathā tṛtīyo 'pi / aṣṭādaśo dvitīyaḥ samāpannaḥ pañcadaśamātraḥ / yasyā lakṣaṇamuktaṃ yā tvanyā sā smṛtā vipulā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षराणां लघुह्रस्वमसंयोगपरं यदि । तत्संयोगोत्तरं विद्याद्गुरुदार्घाक्षराणि तु
akṣarāṇāṃ laghuhrasvamasaṃyogaparaṃ yadi / tatsaṃyogottaraṃ vidyādgurudārghākṣarāṇi tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवृत्तिर् यत्र दृश्यते स्वारस्यैवाग्रतः स्थितः
vivṛttir yatra dṛśyate svārasyaivāgrataḥ sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुस्वारः सविज्ञेयः क्षैप्रस्तत्र न विद्यते ॥अ अष्टप्रकारं विज्ञेयं पदानां स्वरलक्षणम्
gurusvāraḥ savijñeyaḥ kṣaiprastatra na vidyate //a aṣṭaprakāraṃ vijñeyaṃ padānāṃ svaralakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तो दात्तमाद्युदात्तमुदात्तमनुदात्तं नीचस्वरितम् । मध्योदात्तं स्वरितं द्विरुदात्तमित्येता अष्टौ पदसंज्ञाः
anto dāttamādyudāttamudāttamanudāttaṃ nīcasvaritam / madhyodāttaṃ svaritaṃ dvirudāttamityetā aṣṭau padasaṃjñāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निः सोमः प्रवो वीर्यं हविषा स्वर्वनस्पतिः । अन्तर्मध्यमयोताम्युदमनुनिपात्य आद्यात्स्वरितमुपसर्गे द्विर्न्नीचमाख्यात इति स्वरितात्पराणि यानि स्युर्द्धारापक्षराणि तु । सर्वाणि प्रचयस्थान्युपोदात्तं निहन्यते
agniḥ somaḥ pravo vīryaṃ haviṣā svarvanaspatiḥ / antarmadhyamayotāmyudamanunipātya ādyātsvaritamupasarge dvirnnīcamākhyāta iti svaritātparāṇi yāni syurddhārāpakṣarāṇi tu / sarvāṇi pracayasthānyupodāttaṃ nihanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रचयो यत्र दृश्येत तत्र हन्यात्स्वरं बुधः । स्वरितः केवलो यत्र मृदुस्तत्र निपातयेत्
pracayo yatra dṛśyeta tatra hanyātsvaraṃ budhaḥ / svaritaḥ kevalo yatra mṛdustatra nipātayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चविधमाचार्यकं नाम सुखं न्यासः करणं प्रतिज्ञोच्चारणा । अत्रोच्यते श्रेयः खलु वैश्याः प्रतिज्ञातोच्चारणा यस्य कस्यचिद्वर्णस्य करणं नोपलभ्यते प्रतिज्ञा तत्र वोढव्याकरणं हि तदात्मकम्
pañcavidhamācāryakaṃ nāma sukhaṃ nyāsaḥ karaṇaṃ pratijñoccāraṇā / atrocyate śreyaḥ khalu vaiśyāḥ pratijñātoccāraṇā yasya kasyacidvarṇasya karaṇaṃ nopalabhyate pratijñā tatra voḍhavyākaraṇaṃ hi tadātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुंबुरुभवद्विशिष्टविश्वावस्वादयश्च गन्धर्वाः । सामसु निभृतं करणं स्वरसौक्ष्म्यान्नैव जानीयुः
tuṃburubhavadviśiṣṭaviśvāvasvādayaśca gandharvāḥ / sāmasu nibhṛtaṃ karaṇaṃ svarasaukṣmyānnaiva jānīyuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कौक्षेयाग्निं सदा रक्षेदश्रीपादर्शनं हेतुम् । जीर्णो हारः प्रबुद्धः खलूषसिन्ब्रह्म चिन्तयेत्
kaukṣeyāgniṃ sadā rakṣedaśrīpādarśanaṃ hetum / jīrṇo hāraḥ prabuddhaḥ khalūṣasinbrahma cintayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शरद्विषुवतोतीतादुषस्युत्थानमिष्यते । यावद्वासंतिकी रात्रिर्मध्यमा पर्युपस्थिता
śaradviṣuvatotītāduṣasyutthānamiṣyate / yāvadvāsaṃtikī rātrirmadhyamā paryupasthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आम्रपालाशबिल्वानामपामार्गशिरीषयोः । वाग्यतः प्रातरुत्थाय भक्षयेद्द्वतधावनम्
āmrapālāśabilvānāmapāmārgaśirīṣayoḥ / vāgyataḥ prātarutthāya bhakṣayeddvatadhāvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खादिरश्च कदम्बश्च करवीरकरञ्जयोः । सर्वे कण्टकिनः पुण्याः क्षीरिणश्च यशस्विनः
khādiraśca kadambaśca karavīrakarañjayoḥ / sarve kaṇṭakinaḥ puṇyāḥ kṣīriṇaśca yaśasvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनास्य करणे सौक्ष्म्यं माधुर्यं चोप जायते । वर्णांश्च कुरुते सम्यक्प्राचीनौदवतिर्यथा
tenāsya karaṇe saukṣmyaṃ mādhuryaṃ copa jāyate / varṇāṃśca kurute samyakprācīnaudavatiryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिफलां लवणाख्येन भक्षयेच्छिषअयकः सदा । अग्निमेधाजनन्येषा स्वरवर्णकरी तथा
triphalāṃ lavaṇākhyena bhakṣayecchiṣaayakaḥ sadā / agnimedhājananyeṣā svaravarṇakarī tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्वा चावश्यकान्धर्माञ्जाठरं पर्युपास्य च । पीत्वा मधुं घृतं चैव शुचिर्भूत्वा ततो वदेत्
kṛtvā cāvaśyakāndharmāñjāṭharaṃ paryupāsya ca / pītvā madhuṃ ghṛtaṃ caiva śucirbhūtvā tato vadet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्द्रेणोपक्रमेत्पूर्वं सर्वशाखास्वयं विधिः । सप्तमन्त्रानतिक्रम्य यथेष्टां वाचमुत्सृजेत्
mandreṇopakrametpūrvaṃ sarvaśākhāsvayaṃ vidhiḥ / saptamantrānatikramya yatheṣṭāṃ vācamutsṛjet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तां समीरयेद्वाचं न प्राणमुपरोधयेत् । प्राणानामुपरोधेन वैस्वर्यं चोपजायते । स्वरव्यण्डजनमाधुर्यं लुप्यते नात्र संशयः
na tāṃ samīrayedvācaṃ na prāṇamuparodhayet / prāṇānāmuparodhena vaisvaryaṃ copajāyate / svaravyaṇḍajanamādhuryaṃ lupyate nātra saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुतीर्थादागतं दग्धमपवर्णैश्च भक्षितम् न तस्य परिमोक्षो ऽस्ति पापाहेरिव किल्बिषात्
kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇaiśca bhakṣitam na tasya parimokṣo 'sti pāpāheriva kilbiṣāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुतीर्थादागतं जग्धुं स्वाम्नातं सुप्रतिष्टितम् । सुस्वरेण स्ववक्रेण प्रयुक्तं ब्रह्म राजति न तकालो न लंबोष्टो न च सर्वानुनासिकः
sutīrthādāgataṃ jagdhuṃ svāmnātaṃ supratiṣṭitam / susvareṇa svavakreṇa prayuktaṃ brahma rājati na takālo na laṃboṣṭo na ca sarvānunāsikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गद्गदो बद्धजिह्वश्च प्रयोगान्वक्तुमर्हति
gadgado baddhajihvaśca prayogānvaktumarhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकचित्तो निरुद्धान्तः स्नातो गानविवर्ज्जितः । स तु वर्णान्प्रयुञ्जीत देतोष्ठं यस्य शोभनम्
ekacitto niruddhāntaḥ snāto gānavivarjjitaḥ / sa tu varṇānprayuñjīta detoṣṭhaṃ yasya śobhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्चविद्यां न गृह्णन्ति चण्डा स्तब्धाश्च ये नराः । अलसाश्च सरोगाश्च येषां च विसृतं मनः
pañcavidyāṃ na gṛhṇanti caṇḍā stabdhāśca ye narāḥ / alasāśca sarogāśca yeṣāṃ ca visṛtaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शनैर्विद्यां शनैरर्थानारोहेत्पर्वतं शनैः । शनैरध्वसु वर्तेत योजनान्न परं व्रजेत्
śanairvidyāṃ śanairarthānārohetparvataṃ śanaiḥ / śanairadhvasu varteta yojanānna paraṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योजनानां सहस्रं तु शनैर्याति पिपीलिका । अगच्छन्वैनतेयो ऽपि पदमेकं न गच्छति
yojanānāṃ sahasraṃ tu śanairyāti pipīlikā / agacchanvainateyo 'pi padamekaṃ na gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नहि पापहता वाणी प्रयोगान्वक्तुमर्हति । बधिरस्येव जल्पस्य विदग्धा वामलोचना
nahi pāpahatā vāṇī prayogānvaktumarhati / badhirasyeva jalpasya vidagdhā vāmalocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपांशुचरितं चैव यो ऽधीते वित्रसन्निव । अपि रूपसहस्रेषु संदेहेष्वेव वर्तते
upāṃśucaritaṃ caiva yo 'dhīte vitrasanniva / api rūpasahasreṣu saṃdeheṣveva vartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुस्तकप्रत्ययाधीतं नाधीतं गुरुसन्निधौ । राजते न सभामध्येजारगर्भेव कामिनी
pustakapratyayādhītaṃ nādhītaṃ gurusannidhau / rājate na sabhāmadhyejāragarbheva kāminī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अञ्जनस्य क्षयं दृष्ट्वा वल्मीकस्य तु संचयम् । अवन्ध्यं दिवसं कुर्याद्दानाध्ययनकर्मसु
añjanasya kṣayaṃ dṛṣṭvā valmīkasya tu saṃcayam / avandhyaṃ divasaṃ kuryāddānādhyayanakarmasu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्कीटैः पांशुभिः श्लक्ष्णैर्वल्मीकः क्रियते महान् । न तत्र बलसामर्थ्यमुद्योगस्गतत्र कारणम्
yatkīṭaiḥ pāṃśubhiḥ ślakṣṇairvalmīkaḥ kriyate mahān / na tatra balasāmarthyamudyogasgatatra kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहस्रगुणिता विद्या शतशः परिकीर्तिता । आगमिष्यति जिह्वाग्रे स्थलान्निम्नमिवोदकम्
sahasraguṇitā vidyā śataśaḥ parikīrtitā / āgamiṣyati jihvāgre sthalānnimnamivodakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हयनामिव जात्यानामर्द्धरात्रार्द्धशायिनाम् । नहि वाद्यार्थिनां निद्रा चिरं नेत्रेषु तिष्टति
hayanāmiva jātyānāmarddharātrārddhaśāyinām / nahi vādyārthināṃ nidrā ciraṃ netreṣu tiṣṭati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न भोजनबिलंवी स्यान्न च नारीनिवन्धनः । समुद्रमपि विद्यार्थी व्रजेद्गरुडहंसवत्
na bhojanabilaṃvī syānna ca nārīnivandhanaḥ / samudramapi vidyārthī vrajedgaruḍahaṃsavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहिरिव गणाद्भितः साहित्यान्नरकादिव । राक्षसीभ्य इव स्रिभ्यः स विद्यामधिगच्छति
ahiriva gaṇādbhitaḥ sāhityānnarakādiva / rākṣasībhya iva sribhyaḥ sa vidyāmadhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शठाः प्रान्पुवन्त्यर्थान्न क्लिबा न च मानिनः । न च लोकरवा दीना न च स्वस्वप्रतीक्षकाः
na śaṭhāḥ prānpuvantyarthānna klibā na ca māninaḥ / na ca lokaravā dīnā na ca svasvapratīkṣakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा खननन्खनित्रेण भूपलं वारि विन्दति । एवं गुरुगतां विद्यां शूश्रूषुरधिगच्छति
yathā khananankhanitreṇa bhūpalaṃ vāri vindati / evaṃ gurugatāṃ vidyāṃ śūśrūṣuradhigacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुशुश्रूषया विद्या पुष्कलेन धनेन वा । अथवा विद्यया विद्या ह्यन्यथा नोपपद्यते
guruśuśrūṣayā vidyā puṣkalena dhanena vā / athavā vidyayā vidyā hyanyathā nopapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुश्रूषारहिता विद्या यद्यपि मेधागुणैः समुपयाति । वन्ध्येव यौवनवती न तस्य साफल्यवति भवति
śuśrūṣārahitā vidyā yadyapi medhāguṇaiḥ samupayāti / vandhyeva yauvanavatī na tasya sāphalyavati bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति दिङ्मात्रमुद्दिष्टं शिक्षाग्रन्थं मया तव । ज्ञात्वा वेदाङ्गमाद्यं तु ब्रह्मभूयाय कल्पते
iti diṅmātramuddiṣṭaṃ śikṣāgranthaṃ mayā tava / jñātvā vedāṅgamādyaṃ tu brahmabhūyāya kalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.