Library·Gautama: Nyayasutra 5.1, with Bhasya [NyS]·4

Gautama: Nyayasutra 5.1, with Bhasya [NyS] 4

प्रवृत्तिर्यथोक्ता ॥

pravṛttiryathoktā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा दोषाः ॥

tathā doṣāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत् त्रैराश्यं रागद्वेषमोहार्थान्तरभावात् ॥

tat trairāśyaṃ rāgadveṣamohārthāntarabhāvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकप्रत्यनीकभावात् ॥

naikapratyanīkabhāvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यभिचारादहेतुः ॥

vyabhicārādahetuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां मोहः पापीयान् नामूढस्येतरोत्पत्तेः ॥

teṣāṃ mohaḥ pāpīyān nāmūḍhasyetarotpatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तनैमित्तकभावादर्थान्तरभावो दोषेभ्यः ॥

nimittanaimittakabhāvādarthāntarabhāvo doṣebhyaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

॥ दोषनिमित्तित्वादिति हेतोरप्रयोजकत्वमाह ।

// doṣanimittitvāditi hetoraprayojakatvamāha /

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तनैमित्तकोपपत्तेश्च तुल्यजातीयानामप्रतिषेधः ॥

nimittanaimittakopapatteśca tulyajātīyānāmapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मनित्यत्वे प्रेत्यभावसिद्धिः ॥

ātmanityatve pretyabhāvasiddhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ताद् व्यक्तानां प्रत्यक्षप्रामाण्यात् ॥

vyaktād vyaktānāṃ pratyakṣaprāmāṇyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न घटाद् घटानिष्पत्तेः ॥

na ghaṭād ghaṭāniṣpatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ताद् घटनिष्पत्तेरप्रतिषेधः ॥

vyaktād ghaṭaniṣpatterapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभावाद् भावोत्पत्तिर् नानुपमृद्य प्रादुर्भावात् ॥

abhāvād bhāvotpattir nānupamṛdya prādurbhāvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याघातादप्रयोगः ॥

vyāghātādaprayogaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नातीतानागतयोः कारकशब्दप्रयोगात् ॥

nātītānāgatayoḥ kārakaśabdaprayogāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न विनष्टेभ्यो ऽनिष्पत्तेः ॥

na vinaṣṭebhyo 'niṣpatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमनिर्देशादप्रतिषेधः ॥

kramanirdeśādapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईश्वरः कारणम्-- पुरुषकर्माफल्यदर्शनात् ॥

īśvaraḥ kāraṇam-- puruṣakarmāphalyadarśanāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पुरुषकर्माभावे फलानिष्पत्तेः ॥

na puruṣakarmābhāve phalāniṣpatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कारितत्वादहेतुः ॥

tatkāritatvādahetuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिमित्ततो भावोत्पत्तिः कण्टकतैक्ष्ण्यादिदर्शनात् ॥

animittato bhāvotpattiḥ kaṇṭakataikṣṇyādidarśanāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिमित्तनिमित्तत्वाद् नानिमित्ततः ॥

animittanimittatvād nānimittataḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निमित्तानिमित्तयोरर्थान्तरभावादप्रतिषेधः ॥

nimittānimittayorarthāntarabhāvādapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमनित्यम् उत्पत्तिविनाशधर्मकत्वात् ॥

sarvamanityam utpattivināśadharmakatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानित्यतानित्यत्वात् ॥

nānityatānityatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदनित्यत्वम् अग्नेर्दाह्यं विनाश्यानुविनाशवत् ॥

tadanityatvam agnerdāhyaṃ vināśyānuvināśavat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यस्याप्रत्याख्यानं यथोपलब्धि व्यवस्थानात् ॥

nityasyāpratyākhyānaṃ yathopalabdhi vyavasthānāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं नित्यं पञ्चभूतनित्यत्वात् ॥

sarvaṃ nityaṃ pañcabhūtanityatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोत्पत्तिविनाशकारणोपलब्धेः ॥

notpattivināśakāraṇopalabdheḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तल्लक्षणावरोधादप्रतिषेधः ॥

tallakṣaṇāvarodhādapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोत्पत्तितत्कारणोपलब्धेः ॥

notpattitatkāraṇopalabdheḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न व्यवस्थानुपपत्तेः ॥

na vyavasthānupapatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वं पृथग् भावलक्षणपृथक्त्वात् ॥

sarvaṃ pṛthag bhāvalakṣaṇapṛthaktvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानेकलक्षणैरेकभावनिष्पत्तेः ॥

nānekalakṣaṇairekabhāvaniṣpatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथापि लक्षणव्यवस्थानादेवाप्रतिषेधः ॥

athāpi lakṣaṇavyavasthānādevāpratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वमभावो भावेष्वितरेतराभावसिद्धेः ॥

sarvamabhāvo bhāveṣvitaretarābhāvasiddheḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वभावसिद्धेर्भावानाम् ॥

na svabhāvasiddherbhāvānām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न स्वभावसिद्धिर् आपेक्षिकत्वात् ॥

na svabhāvasiddhir āpekṣikatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याहतत्वादयुक्तम् ॥

vyāhatatvādayuktam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संख्यैकान्तासिद्धिः कारणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥

saṃkhyaikāntāsiddhiḥ kāraṇānupapattyupapattibhyām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कारणावयवभावात् ॥

na kāraṇāvayavabhāvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरवयवत्वादहेतुः ॥

niravayavatvādahetuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्यः कालान्तरे च फलनिष्पत्तेः संशयः ॥

sadyaḥ kālāntare ca phalaniṣpatteḥ saṃśayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सद्यः कालान्तरोपभोग्यत्वात् ॥

na sadyaḥ kālāntaropabhogyatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालान्तरेणानिष्पत्तिर् हेतुविनाशात् ॥

kālāntareṇāniṣpattir hetuvināśāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राङ् निष्पत्तेर्वृक्षफलवत् तत् स्यात् ॥

prāṅ niṣpattervṛkṣaphalavat tat syāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नासन् न सन् न सदसत् सदसतोर्वैधर्म्यात् ॥

nāsan na san na sadasat sadasatorvaidharmyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागुत्पत्तेरुत्पत्तिधर्मकम् असद् इत्य् अद्धा, कस्माद् उत्पादव्ययदर्शनात् ॥

prāgutpatterutpattidharmakam asad ity addhā, kasmād utpādavyayadarśanāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिसिद्धं तु तद् असत् ॥

buddhisiddhaṃ tu tad asat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आश्रयव्यतिरेकाद् वृक्षफलोत्पत्तिवदित्यहेतुः ॥

āśrayavyatirekād vṛkṣaphalotpattivadityahetuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीतेरात्माश्रयत्वादप्रतिषेधः ॥

prīterātmāśrayatvādapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पुत्रपशुस्त्रीपरिच्छदहिरण्यान्नादिफलनिर्देशात् ॥

na putrapaśustrīparicchadahiraṇyānnādiphalanirdeśāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्संबन्धात् फलनिष्पत्तेस्तेषु फलवदुपचारः ॥

tatsaṃbandhāt phalaniṣpattesteṣu phalavadupacāraḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधबाधनायोगाद् दुःखमेव जन्मोत्पत्तिः ॥

vividhabādhanāyogād duḥkhameva janmotpattiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सुखस्याप्यन्तरालनिष्पत्तेः ॥

na sukhasyāpyantarālaniṣpatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाधनानिवृत्तेर्वेदयतः पर्येषणदोषादप्रतिषेधः ॥

bādhanānivṛttervedayataḥ paryeṣaṇadoṣādapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखविकल्पे सुखाभिमानाच्च ॥

duḥkhavikalpe sukhābhimānācca //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋणक्लेशप्रवृत्त्यनुबन्धादपवर्गाभावः ॥

ṛṇakleśapravṛttyanubandhādapavargābhāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रधानशब्दानुपपत्तेर्गुणशब्देनानुबादो निन्दाप्रशंसोपपत्तेः ॥

pradhānaśabdānupapatterguṇaśabdenānubādo nindāpraśaṃsopapatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समारोपणादात्मन्यप्रतिषेधः ॥

samāropaṇādātmanyapratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पात्रचयान्तानुपपत्तेश्च फलाभावः ॥

pātracayāntānupapatteśca phalābhāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्तस्य स्वप्नादर्शने क्लेशाभावादपवर्गः ॥

suṣuptasya svapnādarśane kleśābhāvādapavargaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रवृत्तिः प्रतिसंधानाय हीनक्लेशस्य ॥

na pravṛttiḥ pratisaṃdhānāya hīnakleśasya //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न क्लेशसंततेः स्वाभाविकत्वात् ॥

na kleśasaṃtateḥ svābhāvikatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रागुत्पत्तेरभावानित्यत्ववत् स्वाभाविकेप्यनित्यत्वम् ॥

prāgutpatterabhāvānityatvavat svābhāvikepyanityatvam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अणुश्यामतानित्यत्ववद्ध ॥

aṇuśyāmatānityatvavaddha //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संकल्पनिमित्तत्वाच्च रागादीनाम् ॥

na saṃkalpanimittatvācca rāgādīnām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषनिमित्तानां तत्त्वज्ञानादहङ्कारनिवृत्तिः ॥

doṣanimittānāṃ tattvajñānādahaṅkāranivṛttiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषनिमित्तं रूपादयो विषयाः संकल्पकृताः ॥

doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṃkalpakṛtāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्निमित्तं त्व् अवयव्यभिमानः ॥

tannimittaṃ tv avayavyabhimānaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्याविद्याद्वैविध्यात् संशयः ॥

vidyāvidyādvaividhyāt saṃśayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदसंशयः पूर्वहेतुप्रसिद्धत्वात् ॥

tadasaṃśayaḥ pūrvahetuprasiddhatvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्त्यनुपपत्तेरपि तर्हि न संशयः ॥

vṛttyanupapatterapi tarhi na saṃśayaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्स्नैकदेशावृत्तित्वादवयवानामवयव्यभावः ॥

kṛtsnaikadeśāvṛttitvādavayavānāmavayavyabhāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु चावृत्तेरवयव्यभावः ॥

teṣu cāvṛtteravayavyabhāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक् चावयवेभ्यो ऽवृत्तेः ॥

pṛthak cāvayavebhyo 'vṛtteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चावयव्यवयवाः ॥

na cāvayavyavayavāḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन् भेदाभावाद् भेदशब्दप्रयोगानुपपत्तेरप्रश्नः ॥

ekasmin bhedābhāvād bhedaśabdaprayogānupapatterapraśnaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवयवान्तराभावे ऽप्यवृत्तेरहेतुः ॥

avayavāntarābhāve 'pyavṛtterahetuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशसमूहे तैमिरिकोपलब्धिवत्तदुपलब्धिः ॥

keśasamūhe taimirikopalabdhivattadupalabdhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वविषयानतिक्रमेणेन्द्रियस्य पटुमन्दभावाद् विषयग्रहणस्य तथाभावो नाविषये प्रवृत्तिः ॥

svaviṣayānatikrameṇendriyasya paṭumandabhāvād viṣayagrahaṇasya tathābhāvo nāviṣaye pravṛttiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवयवावयवप्रसङ्गश्चैवम् आप्रलयात् ॥

avayavāvayavaprasaṅgaścaivam āpralayāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न प्रलयो ऽणुसद्भावात् ॥

na pralayo 'ṇusadbhāvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परं वा त्रुटेः ॥

paraṃ vā truṭeḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशव्यतिभेदात् तदनुपपत्तिः ॥

ākāśavyatibhedāt tadanupapattiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशासर्वगतत्वं वा ॥

ākāśāsarvagatatvaṃ vā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्बहिश्च कार्यद्रव्यस्य कारणान्तरवचनादकार्ये तदभावः ॥

antarbahiśca kāryadravyasya kāraṇāntaravacanādakārye tadabhāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वसंयोगशब्दविभवाच्च सर्वगतम् ॥

sarvasaṃyogaśabdavibhavācca sarvagatam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यूहाविष्टम्भविभुत्वानि चाकाशधर्मार्ः ॥

avyūhāviṣṭambhavibhutvāni cākāśadharmārḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्तिमतां च संस्थानोपपत्तेरवयवसद्भावः ॥

mūrtimatāṃ ca saṃsthānopapatteravayavasadbhāvaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयोगोपपत्तेश्च ॥

saṃyogopapatteśca //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनवस्थाकारित्वादनवस्थानुपपत्तेश्चाप्रतिषेधः ॥

anavasthākāritvādanavasthānupapatteścāpratiṣedhaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्ध्या विवेचनात्तु भावानां याथात्म्यानुपलब्धिस्तन्त्वपकर्षणे पटसद्भावानुपलब्धिवत्तदनुपलब्धिः ॥

buddhyā vivecanāttu bhāvānāṃ yāthātmyānupalabdhistantvapakarṣaṇe paṭasadbhāvānupalabdhivattadanupalabdhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याहतत्वादहेतुः ॥

vyāhatatvādahetuḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदाश्रयत्वादपृथग्ग्रहणम् ॥

tadāśrayatvādapṛthaggrahaṇam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणतश्चाथप्रतिपत्तेः ॥

pramāṇataścāthapratipatteḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाणानुपपत्त्युपपत्तिभ्याम् ॥

pramāṇānupapattyupapattibhyām //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्नवविषयाभिमानवदयं प्रमाणप्रमेयाभिमानः ॥

svapnavaviṣayābhimānavadayaṃ pramāṇaprameyābhimānaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायागन्धर्वनगरमृगतृष्णिकावद्वा ॥

māyāgandharvanagaramṛgatṛṣṇikāvadvā //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेत्वभावादसिद्धिः ॥

hetvabhāvādasiddhiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मृतिसंकल्पवच्च स्वप्नविषयाभिमानः ॥

smṛtisaṃkalpavacca svapnaviṣayābhimānaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मिथ्योपलब्धिविनाशस्तत्त्वज्ञानात् स्वप्नविषयाभिमानप्रणाशवत् प्रतिबोधे ॥

mithyopalabdhivināśastattvajñānāt svapnaviṣayābhimānapraṇāśavat pratibodhe //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धेश्चैवं निमित्तसद्भावोपलम्भात् ॥

buddheścaivaṃ nimittasadbhāvopalambhāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वप्रधानभेदाच्च मिथ्याबुद्धेर्द्वैविध्योपपत्तिः ॥

tattvapradhānabhedācca mithyābuddherdvaividhyopapattiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाधिविशेषाभ्यासात् ॥

samādhiviśeṣābhyāsāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नार्थविशेषाप्राबल्यात् ॥

nārthaviśeṣāprābalyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षुदादिभिः प्रवर्तनाच्च ॥

kṣudādibhiḥ pravartanācca //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वकृतफलानुबन्धात् तदुत्पत्तिः ॥

pūrvakṛtaphalānubandhāt tadutpattiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरण्यगुहापुलिनादिषु योगाभ्यासोपदेशः ॥

araṇyaguhāpulinādiṣu yogābhyāsopadeśaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपवर्गे ऽप्येवं प्रसङ्गः ॥

apavarge 'pyevaṃ prasaṅgaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निष्पन्नावश्यम्भावित्वात् ॥

na niṣpannāvaśyambhāvitvāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभावश्चापवर्गे ॥

tadabhāvaścāpavarge //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदर्थं यमनियमाभ्यामात्मसंस्कारो योगाच्चाध्यात्मविध्युपायैः ॥

tadarthaṃ yamaniyamābhyāmātmasaṃskāro yogāccādhyātmavidhyupāyaiḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानग्रहणाभ्यासस्तद्विद्यैश्च सह संवादः ॥

jñānagrahaṇābhyāsastadvidyaiśca saha saṃvādaḥ //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं शिष्यगुरुसब्रह्मचारिविशिष्टश्रेयोर्थिभिरनसूयुभिरभ्युपेयात् ॥

taṃ śiṣyagurusabrahmacāriviśiṣṭaśreyorthibhiranasūyubhirabhyupeyāt //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिपक्षहीनमपि वा प्रयोजनार्थमर्थित्वे ॥

pratipakṣahīnamapi vā prayojanārthamarthitve //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्त्वाध्यवसायसंरक्षणार्थं जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टकशाखावरणवत् ॥

tattvādhyavasāyasaṃrakṣaṇārthaṃ jalpavitaṇḍe bījaprarohasaṃrakṣaṇārthaṃ kaṇṭakaśākhāvaraṇavat //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां विगृह्य कथनम् ॥

tābhyāṃ vigṛhya kathanam //

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.