Library·Gautama: Nyayasutra 5.1, with Bhasya·5·5.1·5.1.43

Gautama: Nyayasutra 5.1, with Bhasya 5.1.43

NySBh 5.1.43

स्थापनापक्षे प्रयत्नकार्यानेकत्वाद् इति दोषः स्थापनाहेतुवादिनः स्वपक्षलक्षणो भवति । कस्मात् ? स्वपक्षसमुत्थत्वात् । सो ऽयं स्वपक्षलक्षणं दोषम् अपेक्षमाणो ऽनुद्धृत्यानुज्ञाय प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इत्य् उपपद्यमानं दोषं परपक्षे उपसंहरति । इत्थं चानैकान्तिकः प्रतिषेध इति हेतुं निर्दिशति । तत्र स्वपक्षलक्षणापेक्षयोपपद्यमानदोषोपसंहारे हेतुनिर्देशे च सत्य् अनेन परपक्षदोषो ऽभ्युपगतो भवति । कथं कृत्वा ? यः परेण प्रयत्नकार्यानेकत्वादित्यादिनानैकान्तिकदोष उक्तः, तम् अनुद्धृत्य प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष इत्य् आह । एवं स्थापनां सदोषाम् अभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोषं प्रसञ्जयतः परपक्षाभ्युपगमात् समानो दोषो भवति । यथा परस्य प्रतिषेधं सदोषम् अभ्युपेत्य प्रतिषेधविप्रतिषेधे ऽपि समानो दोषप्रसङ्गो मतानुज्ञा प्रसज्यत इति, तथास्यापि स्थापनां सदोषाम् अभ्युपेत्य प्रतिषेधे ऽपि समानं दोषं प्रसञ्जयतो मतानुज्ञा प्रसज्यत इति । स खल्व् अयं षष्टः पक्षः । तत्र खलु स्थापनाहेतुवादिनः प्रथमतृतीयपञ्चमपक्षाः, प्रतिषेधहेतुवादिनः द्वितीयचतुर्थषष्टपक्षाः तेषां साध्वसाधुतायां मीमांस्यमानायां चतुर्थषष्टयोर् अर्थाविशेषात् पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः । चतुर्थपक्षे समानदोषत्वं परस्योच्यते "प्रतिषेधविप्रतिषेधे प्रतिषेधदोषवद् दोष" इति । षष्टे ऽपि "परपक्षदोषाभ्युपगमात् समानो दोष" इति समानदोषत्वम् एवोच्यते, नार्थविशेषः कश्चिद् अस्ति । समानस् तृटीयपञ्चमयोः पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः, तृटीयपक्षे ऽपि "प्रतिषेधे ऽपि समानो दोष" इति समानत्वम् अभ्युपगम्यते । पञ्चमपक्षे ऽपि "प्रतिषेधविप्रतिषेधे समानो दोषप्रसङ्गो"+अभ्युपगम्यते, नार्थविशेषः कश्चिद् उच्यत इति । तत्र पञ्चमषष्टपक्षयोर् अर्थाविशेषात् पुनरुक्तदोषप्रसङ्गः,

sthāpanāpakṣe prayatnakāryānekatvād iti doṣaḥ sthāpanāhetuvādinaḥ svapakṣalakṣaṇo bhavati / kasmāt ? svapakṣasamutthatvāt / so 'yaṃ svapakṣalakṣaṇaṃ doṣam apekṣamāṇo 'nuddhṛtyānujñāya pratiṣedhe 'pi samāno doṣa ity upapadyamānaṃ doṣaṃ parapakṣe upasaṃharati / itthaṃ cānaikāntikaḥ pratiṣedha iti hetuṃ nirdiśati / tatra svapakṣalakṣaṇāpekṣayopapadyamānadoṣopasaṃhāre hetunirdeśe ca saty anena parapakṣadoṣo 'bhyupagato bhavati / kathaṃ kṛtvā ? yaḥ pareṇa prayatnakāryānekatvādityādinānaikāntikadoṣa uktaḥ, tam anuddhṛtya pratiṣedhe 'pi samāno doṣa ity āha / evaṃ sthāpanāṃ sadoṣām abhyupetya pratiṣedhe 'pi samānaṃ doṣaṃ prasañjayataḥ parapakṣābhyupagamāt samāno doṣo bhavati / yathā parasya pratiṣedhaṃ sadoṣam abhyupetya pratiṣedhavipratiṣedhe 'pi samāno doṣaprasaṅgo matānujñā prasajyata iti, tathāsyāpi sthāpanāṃ sadoṣām abhyupetya pratiṣedhe 'pi samānaṃ doṣaṃ prasañjayato matānujñā prasajyata iti / sa khalv ayaṃ ṣaṣṭaḥ pakṣaḥ / tatra khalu sthāpanāhetuvādinaḥ prathamatṛtīyapañcamapakṣāḥ, pratiṣedhahetuvādinaḥ dvitīyacaturthaṣaṣṭapakṣāḥ teṣāṃ sādhvasādhutāyāṃ mīmāṃsyamānāyāṃ caturthaṣaṣṭayor arthāviśeṣāt punaruktadoṣaprasaṅgaḥ / caturthapakṣe samānadoṣatvaṃ parasyocyate "pratiṣedhavipratiṣedhe pratiṣedhadoṣavad doṣa" iti / ṣaṣṭe 'pi "parapakṣadoṣābhyupagamāt samāno doṣa" iti samānadoṣatvam evocyate, nārthaviśeṣaḥ kaścid asti / samānas tṛṭīyapañcamayoḥ punaruktadoṣaprasaṅgaḥ, tṛṭīyapakṣe 'pi "pratiṣedhe 'pi samāno doṣa" iti samānatvam abhyupagamyate / pañcamapakṣe 'pi "pratiṣedhavipratiṣedhe samāno doṣaprasaṅgo"+abhyupagamyate, nārthaviśeṣaḥ kaścid ucyata iti / tatra pañcamaṣaṣṭapakṣayor arthāviśeṣāt punaruktadoṣaprasaṅgaḥ,

Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

Permanent address: hreem.cc/library/NySBh/5.1.43

Cite as: Gautama: Nyayasutra 5.1, with Bhasya 5.1.43, in HREEM (hreem.cc/library/NySBh/5.1.43), after GRETIL, Gautama: Nyayasutra 5.1, with Nyayasutrabhasya by Vatsyayana Based on the ed.

Edition, numbering and licence

GRETIL 6_sastra/3_phil/nyaya/nysu51pu.htm — Gautama: Nyayasutra 5.1, with Nyayasutrabhasya by Vatsyayana Based on the ed. by Amarendramohan Tarkatirtha, Calcutta 1944 (Calcutta Sanskrit Series, 29) Input by Takuya Ono PLAIN TEXT VERSION THIS GRETIL TEXT FILE IS FOR REFERENCE PURPOSES ONLY! COPYRIGHT AND

GRETIL (SUB Göttingen), CC BY-NC-SA 4.0 — non-commercial use with attribution; the Companion is kept free while this corpus is held. Devanagari generated mechanically from GRETIL's IAST.

More about this text