Prakasa-Samhita 1.4

इति श्री परतत्तवनर्णये प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे तृतीयो ऽध्यायः श्रीहंस उवाच सूक्ष्मं सर्वजगद्बीजं मितं त्रातं च विष्णुना । प्रधानमव्यक्तमिति यद्वदन्ति मनीषिणः

iti śrī paratattavanarṇaye prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede tṛtīyo 'dhyāyaḥ śrīhaṃsa uvāca sūkṣmaṃ sarvajagadbījaṃ mitaṃ trātaṃ ca viṣṇunā / pradhānamavyaktamiti yadvadanti manīṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महामायेत्यविद्येति प्रकृतिर्मोहिनीति च । त्रिगुणात्मकमव्यक्तं त्रिरूपं तत्त्रिशक्तिमत्

mahāmāyetyavidyeti prakṛtirmohinīti ca / triguṇātmakamavyaktaṃ trirūpaṃ tattriśaktimat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्याकामकर्मादि बीजमित्यपि तां विदुः । रक्षितं प्रलये सृष्टा(वेवा)वण्वनन्तस्वरूपवान्

avidyākāmakarmādi bījamityapi tāṃ viduḥ / rakṣitaṃ pralaye sṛṣṭā(vevā)vaṇvanantasvarūpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिकर्मग्रन्थीति बन्धोबन्धकमित्यपि । अजामनन्यवशगां कलाषोडशसंयुताम्

anādikarmagranthīti bandhobandhakamityapi / ajāmananyavaśagāṃ kalāṣoḍaśasaṃyutām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीव्रदुःखात्मकां नानायोनिप्रापकमीरितम् । नारिकेलसमाकारं परिच्छेदत्रयात्मकम् मूर्ध्निच्छिद्रयुतं दिव्यं रत्नवद्भास्वरं सदा । विष्णुना रमयाच्छन्नाच्छिद्रगर्भावकाशवत्

tīvraduḥkhātmakāṃ nānāyoniprāpakamīritam / nārikelasamākāraṃ paricchedatrayātmakam mūrdhnicchidrayutaṃ divyaṃ ratnavadbhāsvaraṃ sadā / viṣṇunā ramayācchannācchidragarbhāvakāśavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टौ लये रमा तस्य मानिनी च निरन्तरम् । सृष्टावेव ब्रह्मवायू सभार्यावभिमानिनौ

sṛṣṭau laye ramā tasya māninī ca nirantaram / sṛṣṭāveva brahmavāyū sabhāryāvabhimāninau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजःसत्त्वतमःसंज्ञभागत्रयसमन्वितम् । सत्वभागः शुक्लवर्णः रक्तवर्णस्तु राजसः

rajaḥsattvatamaḥsaṃjñabhāgatrayasamanvitam / satvabhāgaḥ śuklavarṇaḥ raktavarṇastu rājasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलवर्णस्तमोभाग इति भागत्रयात्मकः । ज्ञानकर्मेन्द्रियकलाः रजोभागे व्यवस्थिताः

nīlavarṇastamobhāga iti bhāgatrayātmakaḥ / jñānakarmendriyakalāḥ rajobhāge vyavasthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमोभागगताः पञ्चतन्मात्रासंज्ञिताः कलाः । मनः कला सत्वभागगता सर्वप्रधानिका

tamobhāgagatāḥ pañcatanmātrāsaṃjñitāḥ kalāḥ / manaḥ kalā satvabhāgagatā sarvapradhānikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तं चेति चतुर्विधम् । कामक्रोधमहालोभमदमात्सर्यमोहकाः

manobuddhirahaṅkāraścittaṃ ceti caturvidham / kāmakrodhamahālobhamadamātsaryamohakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वेषाहङ्कारममकारेर्ष्यसूयाभयादयः । मनोदोषास्तद्विहीनं मनोज्ञानाय साधनम्

dveṣāhaṅkāramamakārerṣyasūyābhayādayaḥ / manodoṣāstadvihīnaṃ manojñānāya sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनश्चतुर्विधं नित्यं जडप्रकृतिगं मतम् । तज्जन्यमप्यनित्यं स्यात्तत्र चित्तं न दोषयुक्

manaścaturvidhaṃ nityaṃ jaḍaprakṛtigaṃ matam / tajjanyamapyanityaṃ syāttatra cittaṃ na doṣayuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनः स्वर्णाद्यनेकार्थमपेक्षां जनयिष्यति । बुद्धिर्निषिद्धभोग्च्छां सदासंकल्पयिष्यति

manaḥ svarṇādyanekārthamapekṣāṃ janayiṣyati / buddhirniṣiddhabhogcchāṃ sadāsaṃkalpayiṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारः पुमर्थानां घातकःः सोत्तमैः सह । स्पर्धां विष्णुसुरद्वेषं कल्पयत्यपि सर्वशः

ahaṅkāraḥ pumarthānāṃ ghātakaḥḥ sottamaiḥ saha / spardhāṃ viṣṇusuradveṣaṃ kalpayatyapi sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चित्तं सत्साधनगतं करोति पुरुषं सदा । सत्साधनमहङ्कारकलितं पापमेवहि

cittaṃ satsādhanagataṃ karoti puruṣaṃ sadā / satsādhanamahaṅkārakalitaṃ pāpamevahi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारविहीनं तच्चित्तं विज्ञानसाधनम् । रचिते भारते वर्षे यथा मानुषसत्तनुम्

ahaṅkāravihīnaṃ taccittaṃ vijñānasādhanam / racite bhārate varṣe yathā mānuṣasattanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लब्ध्वा गुरुकुलावासं कृत्वानेकसुजन्मभिः । कृत्वात्मयोग्यसत्कर्म लब्धसद्गुरुसेवया

labdhvā gurukulāvāsaṃ kṛtvānekasujanmabhiḥ / kṛtvātmayogyasatkarma labdhasadgurusevayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्नैरुपदिष्टोरु सच्छास्त्रश्रवणादिभिः । वृत्तिज्ञानप्रदं तच्च वृत्तिभक्त्यादि साधकम्

prasannairupadiṣṭoru sacchāstraśravaṇādibhiḥ / vṛttijñānapradaṃ tacca vṛttibhaktyādi sādhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां स्वारूपिकज्ञानभक्तिर्व्यक्तिर्भविष्यति । स्वारूपिकं मनो नित्यं ततः स्वारूपिकी मतिः

tābhyāṃ svārūpikajñānabhaktirvyaktirbhaviṣyati / svārūpikaṃ mano nityaṃ tataḥ svārūpikī matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ता भवति नित्या सा भक्तिः स्वारूपिकी तथा । सैवानन्दस्वरूपेण नित्या मुक्तेषु तिष्ठति

vyaktā bhavati nityā sā bhaktiḥ svārūpikī tathā / saivānandasvarūpeṇa nityā mukteṣu tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्रियाणां गोलकानि दृश्यान्याहुः समग्रशः । अतीन्द्रियाणीन्द्रियाणि ज्ञानकर्ममयानि च

indriyāṇāṃ golakāni dṛśyānyāhuḥ samagraśaḥ / atīndriyāṇīndriyāṇi jñānakarmamayāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रत्वङ्नेत्ररसनघ्राणाद्या ज्ञानशक्तयः । वाक्पाणिपादपायूपस्थाः सर्वे कर्मशक्तयः

śrotratvaṅnetrarasanaghrāṇādyā jñānaśaktayaḥ / vākpāṇipādapāyūpasthāḥ sarve karmaśaktayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रं शब्दग्राहिशब्दो द्विविधः परिकीर्तितः । शब्दो ध्वन्यात्मको वर्णात्मकश्चेति तदादिमः

śrotraṃ śabdagrāhiśabdo dvividhaḥ parikīrtitaḥ / śabdo dhvanyātmako varṇātmakaśceti tadādimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहङ्कारात्समुद्भूतः आकाशोत्पत्तिकारणः । ध्वन्यात्मकस्तु शब्दस्तु प्रथमः परिकीर्तितः

ahaṅkārātsamudbhūtaḥ ākāśotpattikāraṇaḥ / dhvanyātmakastu śabdastu prathamaḥ parikīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञानकर्मेन्द्रियमनोमात्राः सूक्ष्माह्यनादयः । नित्याश्च प्रलये सृष्टावनित्यास्ते प्रकीर्तिताः

jñānakarmendriyamanomātrāḥ sūkṣmāhyanādayaḥ / nityāśca pralaye sṛṣṭāvanityāste prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णात्मकस्तु यःशब्दो नित्यः सर्वगतो विभुः । द्रव्यमित्येव सर्वेषां न गुणः कस्यचिन्मते

varṇātmakastu yaḥśabdo nityaḥ sarvagato vibhuḥ / dravyamityeva sarveṣāṃ na guṇaḥ kasyacinmate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेदाः पदाद्वर्णतश्च शब्दतः स्वरतस्तथा । अनादिनित्यास्ते सर्वेप्यपौरुषेयगुणोत्कराः

vedāḥ padādvarṇataśca śabdataḥ svaratastathā / anādinityāste sarvepyapauruṣeyaguṇotkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णोर्माहात्म्यविज्ञप्तौ सत्प्रमेये च साधकाः । शास्त्राणिच पुराणानि पौरुषेयाणि कृत्स्नशः

viṣṇormāhātmyavijñaptau satprameye ca sādhakāḥ / śāstrāṇica purāṇāni pauruṣeyāṇi kṛtsnaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथार्थानि प्रणीतानि हरिणाथ सुरर्षिभिः । नित्यान्येवार्थतो वर्णक्रमयोगादनित्यकाः

yathārthāni praṇītāni hariṇātha surarṣibhiḥ / nityānyevārthato varṇakramayogādanityakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्विकानि पुराणानि मन्वादि स्मृतयस्तथा । यथार्थ एव तत्रोक्तं ग्राह्यं श्रीहरितत्परैः

sātvikāni purāṇāni manvādi smṛtayastathā / yathārtha eva tatroktaṃ grāhyaṃ śrīharitatparaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाराहं वैष्णवं पाद्मं वायुप्रोक्तं च गारुडम् । श्रीमद्भागवतं चैव सात्विकानीति हि श्रुतिः

vārāhaṃ vaiṣṇavaṃ pādmaṃ vāyuproktaṃ ca gāruḍam / śrīmadbhāgavataṃ caiva sātvikānīti hi śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्माण्डं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं च वामनम् । भविष्यं नारसिंहं च राजसानि षडैव हि

brahmāṇḍaṃ brahmavaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ ca vāmanam / bhaviṣyaṃ nārasiṃhaṃ ca rājasāni ṣaḍaiva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मात्स्यं कौर्म्यं तथा लैङ्ग्यं शैवं स्कान्दं तथैव च । पाशुपतसंज्ञिकं चेति तामसानि विदो विदुः

mātsyaṃ kaurmyaṃ tathā laiṅgyaṃ śaivaṃ skāndaṃ tathaiva ca / pāśupatasaṃjñikaṃ ceti tāmasāni vido viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्राह्यं सर्वं सात्विकोक्तं योजना भेदतोथवा । वेदवेदानुसारेषु विरोधे ऽन्यार्थकल्पना

grāhyaṃ sarvaṃ sātvikoktaṃ yojanā bhedatothavā / vedavedānusāreṣu virodhe 'nyārthakalpanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इतराणि विरुद्धानि प्रलम्भभ्रमजान्यपि । व्यासोक्तानि पुराणानि सात्विकान्यपि कृत्स्नशः

itarāṇi viruddhāni pralambhabhramajānyapi / vyāsoktāni purāṇāni sātvikānyapi kṛtsnaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित् क्वचित् पुराणानि प्रायोज्ञानकराण्यपि । आसुरावेशवशतः तदन्योक्तान्यनन्तशः

kvacit kvacit purāṇāni prāyojñānakarāṇyapi / āsurāveśavaśataḥ tadanyoktānyanantaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्राग्राह्याणि सन्त्येव अप्रमाणानि तान्यलम् । परशुक्लत्रयोक्तानि नित्यं विष्ण्वाज्ञयैव तु

śrotrāgrāhyāṇi santyeva apramāṇāni tānyalam / paraśuklatrayoktāni nityaṃ viṣṇvājñayaiva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतिप्रमाणानि दैत्यावेशाज्ञानादि वर्जनात् । बधिरत्वादयः श्रोत्रृदोषास्तद्वर्जितेन्द्रियैः(याः)

atipramāṇāni daityāveśājñānādi varjanāt / badhiratvādayaḥ śrotrṛdoṣāstadvarjitendriyaiḥ(yāḥ)

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि विषयाण्याहुः श्रोतव्यानि सहस्रशः । शब्ददोषविहीनानि ग्राह्याणि मनसा सह

etāni viṣayāṇyāhuḥ śrotavyāni sahasraśaḥ / śabdadoṣavihīnāni grāhyāṇi manasā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रोक्तानन्तसुगुणं निर्देषं ज्ञेयमीश्वरम् । गम्यं सत्यं च सुखचिन्मयं विष्णुं सनातनम्

tatroktānantasuguṇaṃ nirdeṣaṃ jñeyamīśvaram / gamyaṃ satyaṃ ca sukhacinmayaṃ viṣṇuṃ sanātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मेश्वरं हरिं भक्त्योपा(स्त्या)स्यमुक्ता भवन्ति हि । कुशास्त्रेषूक्तदुर्मार्गे हेयता बुद्धिसंयुतम्

ātmeśvaraṃ hariṃ bhaktyopā(styā)syamuktā bhavanti hi / kuśāstreṣūktadurmārge heyatā buddhisaṃyutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.