Prakasa-Samhita 1.7

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे षष्ठो ऽध्यायः श्रीहंस उवाच नारीकेलफलाकारो लिङ्गदेहस्त्रिवृन्मतः । मूर्ध्निच्छिद्रयुतो गर्भावकाशकलितः सदा

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ śrīhaṃsa uvāca nārīkelaphalākāro liṅgadehastrivṛnmataḥ / mūrdhnicchidrayuto garbhāvakāśakalitaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्निबद्धा जीवास्ते त्रिविधा अपि मोचने । न शक्तः रमयाश्चन्न मूर्ध्निच्छिद्रावसन्त्यलम्

antarnibaddhā jīvāste trividhā api mocane / na śaktaḥ ramayāścanna mūrdhnicchidrāvasantyalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखस्पृष्टा लिङ्गबद्धाः दुःखास्पृष्टा रमैव हि । यस्मन्नकाले यस्य सूक्ष्मः नाशो भवति विष्णुना

duḥkhaspṛṣṭā liṅgabaddhāḥ duḥkhāspṛṣṭā ramaiva hi / yasmannakāle yasya sūkṣmaḥ nāśo bhavati viṣṇunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिरुद्धेन तन्नीच क्रमतोन्डान्तरे बहिः । तदुत्तरक्षणे लिङ्गदेहे च गुणसाम्यता

aniruddhena tannīca kramatonḍāntare bahiḥ / taduttarakṣaṇe liṅgadehe ca guṇasāmyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूम्याकृता भवति सा (स्वरूपज्ञानरूपिणी)जीवानां ज्ञानरोधिनी । स्वारूपिकज्ञानसुखे प्रयत्नेच्छाः सतां लये

bhūmyākṛtā bhavati sā (svarūpajñānarūpiṇī)jīvānāṃ jñānarodhinī / svārūpikajñānasukhe prayatnecchāḥ satāṃ laye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्धा भवन्ति साम्ये तु वैषम्ये व्यक्तिमञ्जसा । यान्त्यवस्थाद्वयं लिङ्गे लये सृष्टौ क्रमात्किल

ruddhā bhavanti sāmye tu vaiṣamye vyaktimañjasā / yāntyavasthādvayaṃ liṅge laye sṛṣṭau kramātkila

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणक्षणेन भ्रमतां स तां सव्येन चान्यथा । भ्रमतां लिङ्गदेहस्थगुणत्रयसुयोगतः

kṣaṇakṣaṇena bhramatāṃ sa tāṃ savyena cānyathā / bhramatāṃ liṅgadehasthaguṇatrayasuyogataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टिकाले त्रिधाभिन्ना जीवानां बुद्धिरिष्यते । सात्विकी राजसी चेति तामसीति समस्तशः

sṛṣṭikāle tridhābhinnā jīvānāṃ buddhiriṣyate / sātvikī rājasī ceti tāmasīti samastaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योग्यानां सात्विकीबुद्धिः बहुला अन्ये ऽल्पके मते । मध्यमानान्तु जीवानां राजसी तामसी मतिः

yogyānāṃ sātvikībuddhiḥ bahulā anye 'lpake mate / madhyamānāntu jīvānāṃ rājasī tāmasī matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमात्बहुतरे ऽन्येतु स्वल्पमात्रे भविष्यतः । पञ्चमात्रागताज्ञानपञ्चकं लिङ्गदेहगम्

kramātbahutare 'nyetu svalpamātre bhaviṣyataḥ / pañcamātrāgatājñānapañcakaṃ liṅgadehagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्यज्ञानमुद्दिष्टं बाह्यमस्वारूपिकं तु तत् । साक्षीन्द्रियाणां (तमसा)मनसा योगे तद्धि भविष्यति

anādyajñānamuddiṣṭaṃ bāhyamasvārūpikaṃ tu tat / sākṣīndriyāṇāṃ (tamasā)manasā yoge taddhi bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षीन्द्रियाणां सत्वस्थमनसा सङ्गमो यदि । बाह्या स्वारूपिकञ्ज्ञानं त्रिविधानां चितामिह

sākṣīndriyāṇāṃ satvasthamanasā saṅgamo yadi / bāhyā svārūpikañjñānaṃ trividhānāṃ citāmiha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षीन्द्रियाणां रजसा मनसा सङ्गमो यदि । बाह्यमस्वारूपिकं च कामक्रोधादिकं च यत्

sākṣīndriyāṇāṃ rajasā manasā saṅgamo yadi / bāhyamasvārūpikaṃ ca kāmakrodhādikaṃ ca yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादिकामो जीवानां त्रिविधानां भविष्यति । रजः परिच्छेदगताः ज्ञानेन्द्रियकलाः यदि

anādikāmo jīvānāṃ trividhānāṃ bhaviṣyati / rajaḥ paricchedagatāḥ jñānendriyakalāḥ yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षीन्द्रिययुताबाह्यशब्दादीच्छा भविष्यति । अनादिकामःसा प्रोक्ता त्रिविधानां चितामिह

sākṣīndriyayutābāhyaśabdādīcchā bhaviṣyati / anādikāmaḥsā proktā trividhānāṃ citāmiha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजः परिच्छेदगताः कर्मेन्द्रियकलाः यदि । साक्षीन्द्रियुताः कर्मजनयन्त्यप्यनादिकम्

rajaḥ paricchedagatāḥ karmendriyakalāḥ yadi / sākṣīndriyutāḥ karmajanayantyapyanādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाह्यलिङ्गगतं कर्म न तु स्वारूपिकं मतम् । अनाद्यविद्याकामौ चानादि कर्म च लिङ्गगम्

bāhyaliṅgagataṃ karma na tu svārūpikaṃ matam / anādyavidyākāmau cānādi karma ca liṅgagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मदीयमितिमत्वा तु बद्धो भवति चेतनः । कालेन भारते वर्षे लब्धजन्मापि मानुषम्

madīyamitimatvā tu baddho bhavati cetanaḥ / kālena bhārate varṣe labdhajanmāpi mānuṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्राह्मण्यं सद्गुरोः सङ्गं भक्तिज्ञानेधिगम्य च । प्रसादात् श्रीहरेः कर्म देवतानामथान्तरे

brāhmaṇyaṃ sadguroḥ saṅgaṃ bhaktijñānedhigamya ca / prasādāt śrīhareḥ karma devatānāmathāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण्डाद्बहिस्तात्विकानां वैकुण्ठपरिघालये । अण्डखर्परसंस्पृष्ट श्रीभागेवा हरीच्छया

aṇḍādbahistātvikānāṃ vaikuṇṭhaparighālaye / aṇḍakharparasaṃspṛṣṭa śrībhāgevā harīcchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परान्त्यवृत्तिपरितः स्थितेवारि निमज्य च । अभिव्यक्तस्वरूपाणां सतां लिङ्गविपर्यये

parāntyavṛttiparitaḥ sthitevāri nimajya ca / abhivyaktasvarūpāṇāṃ satāṃ liṅgaviparyaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हरीरमासुराद्वेषाद्भारते मर्त्यजन्मनि । दुःसङ्गवृद्धात् अण्डान्तर्लिङ्गदेहस्य नाशने

harīramāsurādveṣādbhārate martyajanmani / duḥsaṅgavṛddhāt aṇḍāntarliṅgadehasya nāśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सतिवायोर्गदाघातादसतां कालयोगतः । अनाद्यविद्याकामौ चानादिकर्मापि नश्यति

sativāyorgadāghātādasatāṃ kālayogataḥ / anādyavidyākāmau cānādikarmāpi naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतो बाह्यं न स्वरूपा अविद्याद्याः प्रकीर्तिताः । ज्ञानाज्ञाने स्वरूपस्थे नित्ये नैव च नश्वरे

ato bāhyaṃ na svarūpā avidyādyāḥ prakīrtitāḥ / jñānājñāne svarūpasthe nitye naiva ca naśvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनाद्यविद्याकामाद्याः साम्यावस्था यदा भवेत्। तदा जीवस्य सर्वस्य न भवन्ति कदाचन

anādyavidyākāmādyāḥ sāmyāvasthā yadā bhavet/ tadā jīvasya sarvasya na bhavanti kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसाणुशतांशाभाः द्विषट्कास्तामसाणवः । लये तेषु रजस्येकः सत्वपार्श्वगतादश

rājasāṇuśatāṃśābhāḥ dviṣaṭkāstāmasāṇavaḥ / laye teṣu rajasyekaḥ satvapārśvagatādaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्त्येकस्तमो मध्ये संस्थितो भवति ध्रुवम् । रजोगतोणुस्तमसः सतो द्विगुणराजसम्

bhavantyekastamo madhye saṃsthito bhavati dhruvam / rajogatoṇustamasaḥ sato dviguṇarājasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसाणुशतांशाभाः सत्वगास्तामसाणवः । दशापिदशतोत्कृष्टान्सात्विकाणून् लये ध्रुवम्

rājasāṇuśatāṃśābhāḥ satvagāstāmasāṇavaḥ / daśāpidaśatotkṛṣṭānsātvikāṇūn laye dhruvam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीलीकुर्वन्त्येवमेषा साम्यावस्था प्रकीर्तिता । तामसी राजसी चेति साम्यावस्था द्विधा मता

nīlīkurvantyevameṣā sāmyāvasthā prakīrtitā / tāmasī rājasī ceti sāmyāvasthā dvidhā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्यावस्था सात्विके तु न क्वापि किल विद्यते । द्वाभ्यान्तु साम्यवस्थाभ्यां लिङ्गस्ताभ्यां जनस्य तु

sāmyāvasthā sātvike tu na kvāpi kila vidyate / dvābhyāntu sāmyavasthābhyāṃ liṅgastābhyāṃ janasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लये सर्वस्य तां निद्रां नाशं प्राहुर्मनीषिणः । यदा योगेच्छोपरमः तदा ज्ञापयति प्रभुः

laye sarvasya tāṃ nidrāṃ nāśaṃ prāhurmanīṣiṇaḥ / yadā yogecchoparamaḥ tadā jñāpayati prabhuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अयोग्येच्छा प्रयत्नादि कर्तुराशां छिनत्ति च । वैषम्ये सति लिङ्गे तु जननेच्छा हि जायते

ayogyecchā prayatnādi karturāśāṃ chinatti ca / vaiṣamye sati liṅge tu jananecchā hi jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदेच्छा जायते जन्तोस्तदा सृजति तं प्रभुः । सृज्यानां सर्वजीवानां अण्डाद्बहि रथान्तरे

yadecchā jāyate jantostadā sṛjati taṃ prabhuḥ / sṛjyānāṃ sarvajīvānāṃ aṇḍādbahi rathāntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैकदा विषमावस्था ह्यजादीनां क्रमाद्भवेत् । व्युत्क्रमात्पूर्वमानेन अण्डान्तर्बहिरेव च

naikadā viṣamāvasthā hyajādīnāṃ kramādbhavet / vyutkramātpūrvamānena aṇḍāntarbahireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्यावस्था च नीचानां प्राक्पश्चादुत्तमस्य च । लये सत्वप्रविष्टा ये दशते राजसाणवः

sāmyāvasthā ca nīcānāṃ prākpaścāduttamasya ca / laye satvapraviṣṭā ye daśate rājasāṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वशताधिकसत्वस्थपरमाणु समन्विताः । सृष्टिकाले श्रियानुन्ना रजो भागं विशन्ति हि

svaśatādhikasatvasthaparamāṇu samanvitāḥ / sṛṣṭikāle śriyānunnā rajo bhāgaṃ viśanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमः परिच्छेदगत राजसाणुर्लये तु यः । स्वशतांशं तामसाणुं गृहीत्वा दुर्गयेरितः

tamaḥ paricchedagata rājasāṇurlaye tu yaḥ / svaśatāṃśaṃ tāmasāṇuṃ gṛhītvā durgayeritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजोभागं प्रविशन्ति सृष्टिकाले समागते । लये रजोभागमध्यगतोणू राजसस्य यः

rajobhāgaṃ praviśanti sṛṣṭikāle samāgate / laye rajobhāgamadhyagatoṇū rājasasya yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजो मध्ये व्यक्तिमेति सृष्टिकाल उपागते । प्रकृतौ लिङ्गदेहो ऽपि एवं यदि गुणस्थितिः

rajo madhye vyaktimeti sṛṣṭikāla upāgate / prakṛtau liṅgadeho 'pi evaṃ yadi guṇasthitiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम्यावस्थां जगुः प्राज्ञाः तया सृष्टिर्भविष्यति । लये सत्वप्रविष्ठा ये दशैतत्तामसाणवः

sāmyāvasthāṃ jaguḥ prājñāḥ tayā sṛṣṭirbhaviṣyati / laye satvapraviṣṭhā ye daśaitattāmasāṇavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजसाणु शतांशाभाः सात्विकैः स्वसमाणुभिः । युक्तास्तामस भागं हि विशन्ति श्रीसमीरिताः

rājasāṇu śatāṃśābhāḥ sātvikaiḥ svasamāṇubhiḥ / yuktāstāmasa bhāgaṃ hi viśanti śrīsamīritāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजोविष्टस्तामसाणुः पूर्वाणु(सत्वेण)तुलितः स्वयम् । स्वतो(सत्वाच्च) द्विगुणेनैव संयुक्तो राजसाणुना

rajoviṣṭastāmasāṇuḥ pūrvāṇu(satveṇa)tulitaḥ svayam / svato(satvācca) dviguṇenaiva saṃyukto rājasāṇunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र स्थित्वा लये भूयः सृष्टिकाल उपागते । भुवानुन्नः तमोभागं विशन्ति श्रीहरीच्छया

tatra sthitvā laye bhūyaḥ sṛṣṭikāla upāgate / bhuvānunnaḥ tamobhāgaṃ viśanti śrīharīcchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकशुद्धस्तामसाणुः पूर्वैस्तामससात्विकैः । दशाभिश्चैकतमसा तथा राजसतामसम्

ekaśuddhastāmasāṇuḥ pūrvaistāmasasātvikaiḥ / daśābhiścaikatamasā tathā rājasatāmasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्यसंमिलिताःसर्वे तमो वैषम्यनामकम् । सहस्रसात्विकाणुभ्यः दशराजसकाणुभिः

prāpyasaṃmilitāḥsarve tamo vaiṣamyanāmakam / sahasrasātvikāṇubhyaḥ daśarājasakāṇubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धेन रजसैकेन रजसायुक्त तामसः । अणुर्यदैकीभवति रजो वैषम्य उच्यते

śuddhena rajasaikena rajasāyukta tāmasaḥ / aṇuryadaikībhavati rajo vaiṣamya ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजो वैषम्यतः सृष्टिः तमो वैषम्यतो लयः

rajo vaiṣamyataḥ sṛṣṭiḥ tamo vaiṣamyato layaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.