Prakasa-Samhita 1.9

इति श्री प्रकाशसंहितायां प्रथमपरिच्छेदे अष्टमो ऽध्यायः श्रीभगवानुवाच भूम्यावरणमध्ये तु ब्रह्माण्डोत्पादनोचितम् । योजनानां पञ्चविंशत्कोटिद्विगुणसंमितम्

iti śrī prakāśasaṃhitāyāṃ prathamaparicchede aṣṭamo 'dhyāyaḥ śrībhagavānuvāca bhūmyāvaraṇamadhye tu brahmāṇḍotpādanocitam / yojanānāṃ pañcaviṃśatkoṭidviguṇasaṃmitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशमुर्वरितं चक्रे भगवान् देशकालवित् । असंसृष्टानि तत्वानि ब्रह्माण्डोर्ध्वगतानि च

deśamurvaritaṃ cakre bhagavān deśakālavit / asaṃsṛṣṭāni tatvāni brahmāṇḍordhvagatāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अण्डं तदन्तर्निखिलं संसृष्टं परिकीर्तितम् । विज्ञाननामको विष्णुः अहङ्कारस्य रक्षकः

aṇḍaṃ tadantarnikhilaṃ saṃsṛṣṭaṃ parikīrtitam / vijñānanāmako viṣṇuḥ ahaṅkārasya rakṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनो हृषीकामात्रासु तत्तन्नामा रमापतिः । आकाशवायुतेजस्तु प्राणनामाखिलेश्वरः

mano hṛṣīkāmātrāsu tattannāmā ramāpatiḥ / ākāśavāyutejastu prāṇanāmākhileśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्ननामा पृथिव्यां सः जलावरणगोपि च । विशेषपृथिवी चाण्डद्विगुणावृत्तिरूपिका

annanāmā pṛthivyāṃ saḥ jalāvaraṇagopi ca / viśeṣapṛthivī cāṇḍadviguṇāvṛttirūpikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अबग्नीरनभोहङ्कृन्महत्तत्व गुणा इमे । सत्वाद्यावृत्तयोण्डोर्ध्वं स्थिताः क्ष्मावरणाः क्रमात्

abagnīranabhohaṅkṛnmahattatva guṇā ime / satvādyāvṛttayoṇḍordhvaṃ sthitāḥ kṣmāvaraṇāḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशोत्तराः प्रविज्ञेया तमसो द्विगुणं रजः । रजसो द्विगुणं सत्वं ततो न प्राकृतं क्वचित्

daśottarāḥ pravijñeyā tamaso dviguṇaṃ rajaḥ / rajaso dviguṇaṃ satvaṃ tato na prākṛtaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चादूर्ध्वप्रदेशे तु अनिरुद्धात्मको हरिः । तस्माद्धशाधिकतनुः सोप्यावरणरूपकः

paścādūrdhvapradeśe tu aniruddhātmako hariḥ / tasmāddhaśādhikatanuḥ sopyāvaraṇarūpakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो दशाधिकौ प्रद्युम्नसङ्कर्षणनामकौ । वासुदेवस्तदूर्ध्वस्थस्तद्धशांशाधिको मतः

tato daśādhikau pradyumnasaṅkarṣaṇanāmakau / vāsudevastadūrdhvasthastaddhaśāṃśādhiko mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततोप्यनन्तगुणिकानन्तानन्त प्रदेशके । लक्ष्मीनारायणौ व्याप्तौ मर्यादा न तयोः क्वचित्

tatopyanantaguṇikānantānanta pradeśake / lakṣmīnārāyaṇau vyāptau maryādā na tayoḥ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रीर्देशकालतोनन्तागुणानन्ता न हि क्वचित् । अनिरुद्धात् प्रथमतो ऋजुभिस्त्वपरोक्षिभिः

śrīrdeśakālatonantāguṇānantā na hi kvacit / aniruddhāt prathamato ṛjubhistvaparokṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सह पूर्वोक्तकालेन जातौ द्वौ भार्ययायुतौ । त्रिरूपकौ ब्रह्मवायू त्रिगुणावृत्तिगौ क्रमत्

saha pūrvoktakālena jātau dvau bhāryayāyutau / trirūpakau brahmavāyū triguṇāvṛttigau kramat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां सत्वाद्या वृत्तयः स्थूलदेहाः प्रकीर्तिताः । ततोनिरूद्धसूक्ष्मदेहाज्जातौ विधीरणौ

teṣāṃ satvādyā vṛttayaḥ sthūladehāḥ prakīrtitāḥ / tatonirūddhasūkṣmadehājjātau vidhīraṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स ऋजूकौ चतुर्वारं महत्तत्वगतौ मतौ । तेषां महत्तत्वमेव स्थूलदेहं वदन्ति हि

sa ṛjūkau caturvāraṃ mahattatvagatau matau / teṣāṃ mahattatvameva sthūladehaṃ vadanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत स्त्रिरूपौ स ऋजू तौ द्वौ शान्तीशजौ क्रमात् । त्रिविधाहङ्कृतिगतौ स भार्यौ स ऋजू उभौ

tata strirūpau sa ṛjū tau dvau śāntīśajau kramāt / trividhāhaṅkṛtigatau sa bhāryau sa ṛjū ubhau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकविंशद्वारजातौ मनस्तत्वादितत्वगौ । अपरोक्षिणाम् ऋजूनां च शतस्याण्डाद्बहिर्जनिः

ekaviṃśadvārajātau manastatvāditatvagau / aparokṣiṇām ṛjūnāṃ ca śatasyāṇḍādbahirjaniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं रुद्रादि तत्वेशाः स्वसंख्या नियमोचिताः । अण्डाद्बहिः सृष्टियोग्याः दृष्टेशाः नेतरे क्वचित्

evaṃ rudrādi tatveśāḥ svasaṃkhyā niyamocitāḥ / aṇḍādbahiḥ sṛṣṭiyogyāḥ dṛṣṭeśāḥ netare kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं त्रिरूपतो जाताः प्राक्शान्तीशेन कालतः । सूक्ष्मेण ऋजुजन्मानन्तरं शेषादयस्त्रयः

evaṃ trirūpato jātāḥ prākśāntīśena kālataḥ / sūkṣmeṇa ṛjujanmānantaraṃ śeṣādayastrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षण्णीलाद्याः कालयोगात् सापर्ण्याद्याः क्रमेण तु । अजेशाजेरशेष्यैस्तु अजेराभ्यां स्त्रिभिः स्त्रिभिः

ṣaṇṇīlādyāḥ kālayogāt sāparṇyādyāḥ krameṇa tu / ajeśājeraśeṣyaistu ajerābhyāṃ stribhiḥ stribhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपैरहङ्कारतत्वात्मकस्थूलशरीरिणः । बभूवुरितरेषां तु पदयोग्यापरोक्षिणः

rūpairahaṅkāratatvātmakasthūlaśarīriṇaḥ / babhūvuritareṣāṃ tu padayogyāparokṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते तथैव महत्तत्वाद्येकविंशति तत्वके । तावद्रूपैःसूक्ष्मतत्वाजातौ प्रागनिरूद्धतः

te tathaiva mahattatvādyekaviṃśati tatvake / tāvadrūpaiḥsūkṣmatatvājātau prāganirūddhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन आदीनि तत्वानि स्थूलदेहानि भेजिरे । इन्द्रादि पुष्करान्ताश्च सूक्ष्मतत्वानिरुद्धजाः

mana ādīni tatvāni sthūladehāni bhejire / indrādi puṣkarāntāśca sūkṣmatatvāniruddhajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकविंशद्वारतस्ते आसन् चित्तादि तत्वगाः (आस श्रितादित तत्वगाः)। तानि स्थूलादि तत्वानि(देहानि) तेषाम् आसन् क्रमेण हि

ekaviṃśadvārataste āsan cittādi tatvagāḥ (āsa śritādita tatvagāḥ)/ tāni sthūlādi tatvāni(dehāni) teṣām āsan krameṇa hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राक्शान्तीशोत्थितेन्द्राद्याः मनस्थूलशरीरिणः । द्वित्र्यब्दिपञ्चषड्वारं जाताः श्रोत्रादितत्वगाः

prākśāntīśotthitendrādyāḥ manasthūlaśarīriṇaḥ / dvitryabdipañcaṣaḍvāraṃ jātāḥ śrotrāditatvagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताषटनवदिग्रुद्रवारजाताः क्रमेण तु । इन्द्रादयः पुष्करान्ताः वागादि स्थूलदेहकाः

saptāṣaṭanavadigrudravārajātāḥ krameṇa tu / indrādayaḥ puṣkarāntāḥ vāgādi sthūladehakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च पञ्चवारोत्थाः प्राक्शान्तीशेन कालयोगतः । शब्दादि स्थूलदेहेताः ततो जातास्तु द्वादिगाः

tataśca pañcavārotthāḥ prākśāntīśena kālayogataḥ / śabdādi sthūladehetāḥ tato jātāstu dvādigāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोक्तानां सुराणान्तु यादृशस्थूलदेहतः । भावीनां च पदस्थानां तद्वशे स्थितिरिष्यते

atroktānāṃ surāṇāntu yādṛśasthūladehataḥ / bhāvīnāṃ ca padasthānāṃ tadvaśe sthitiriṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनिरुद्धः सूक्ष्मकर्ता प्रागेषामुचितस्थलम् । प्राप्यैव सृष्टिमकरोद्धेशकालार्थतत्ववित्

aniruddhaḥ sūkṣmakartā prāgeṣāmucitasthalam / prāpyaiva sṛṣṭimakaroddheśakālārthatatvavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वतत्वस्थितानान्तु ऋजूनां सूक्ष्मदेहगाः । सत्वाणवो दशगुणाधिका यान्ति च सर्वशः

sarvatatvasthitānāntu ṛjūnāṃ sūkṣmadehagāḥ / satvāṇavo daśaguṇādhikā yānti ca sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजस्तमोणवः पादमात्रतो यान्ति चोन्नतिम् । बहुवारजातरुद्रेन्द्रादि सूक्ष्मशरीरगाः

rajastamoṇavaḥ pādamātrato yānti connatim / bahuvārajātarudrendrādi sūkṣmaśarīragāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्वाणवःसमाश्चोपाश्चोपचितास्तथा । रजस्तमोणवो रुद्रशक्रादिसुरसूक्ष्मगाः

satvāṇavaḥsamāścopāścopacitāstathā / rajastamoṇavo rudraśakrādisurasūkṣmagāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वित्र्यब्धिपञ्चषट्सप्ताष्ट धर्मशिवार्ककैः । भागतोविंशदन्तैर्वृद्धिं यास्यन्ति वै क्रमात्

dvitryabdhipañcaṣaṭsaptāṣṭa dharmaśivārkakaiḥ / bhāgatoviṃśadantairvṛddhiṃ yāsyanti vai kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव तत्कारणेन पूर्वपूर्वोक्त कारणैः । उत्तरोत्तररूपेषु बुद्धिमान्द्यादि चेष्यते

tenaiva tatkāraṇena pūrvapūrvokta kāraṇaiḥ / uttarottararūpeṣu buddhimāndyādi ceṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महदादिषु चाण्डोर्ध्वं दैत्यावेशादि नेष्यते । यथा सूक्ष्मशरीरेषु अभिवृद्धं रजस्तमः

mahadādiṣu cāṇḍordhvaṃ daityāveśādi neṣyate / yathā sūkṣmaśarīreṣu abhivṛddhaṃ rajastamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्तेषां तथा प्रोक्तं स्थूलदेहेष्वपि स्फुटम् । रजस्तमोणवो व्यक्तिं यास्यन्त्येव ततः क्रमात्

bhavatteṣāṃ tathā proktaṃ sthūladeheṣvapi sphuṭam / rajastamoṇavo vyaktiṃ yāsyantyeva tataḥ kramāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्वानि पूर्वरूपाणि सन्त्यनन्तानि तानि तु । ऋजवः सर्वतत्वेषु प्रतिभातपरावराः

tatvāni pūrvarūpāṇi santyanantāni tāni tu / ṛjavaḥ sarvatatveṣu pratibhātaparāvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभार्या नीचोच्चसर्वतत्वेषु संस्थिताः । रजस्तमोणूपचयाधिक्याद्बुद्धिविपर्ययम्

sabhāryā nīcoccasarvatatveṣu saṃsthitāḥ / rajastamoṇūpacayādhikyādbuddhiviparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैव यास्यन्ति ते सर्वे हरेः प्रियतमाःसदा । ब्रह्मासरस्वतीविष्णोः सर्वाङ्गैः सम्भवन्ति हि

naiva yāsyanti te sarve hareḥ priyatamāḥsadā / brahmāsarasvatīviṣṇoḥ sarvāṅgaiḥ sambhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामनाड्युत्थितौ शेषविपौ विष्णोः शिवस्तथा । नीलाद्यावारुणी पूर्वाः इन्द्रकामौ मनोभवौ

vāmanāḍyutthitau śeṣavipau viṣṇoḥ śivastathā / nīlādyāvāruṇī pūrvāḥ indrakāmau manobhavau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभार्यौ च गुरुर्बुद्धेः मनुराद्योह्युपस्थतः । दक्षोङ्गुष्टात् कामपुत्रः मनवः कामपूर्वकाः

sabhāryau ca gururbuddheḥ manurādyohyupasthataḥ / dakṣoṅguṣṭāt kāmaputraḥ manavaḥ kāmapūrvakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मरुतः श्वासतः सूर्यः चक्षुषः चन्द्रमा श्रुतेः । धर्मो हृदः सभार्यश्च वरुणो रसनोत्थितः

marutaḥ śvāsataḥ sūryaḥ cakṣuṣaḥ candramā śruteḥ / dharmo hṛdaḥ sabhāryaśca varuṇo rasanotthitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृगुस्त्वचोग्निर्मुखतः जातान् मेढ्रान् मनुर्गतेः । विश्वामित्रमरीच्याद्याः मित्रोपानाच्चनैरुतः

bhṛgustvacognirmukhataḥ jātān meḍhrān manurgateḥ / viśvāmitramarīcyādyāḥ mitropānāccanairutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्कन्दाद्भवगणपतिः शम्भुजयन्तौ नाभिपादयोः । नासत्यौ नासिकाभ्यन्तु विश्वक्सेनो मुखादभूत्

skandādbhavagaṇapatiḥ śambhujayantau nābhipādayoḥ / nāsatyau nāsikābhyantu viśvakseno mukhādabhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्भ्यान्तु ऋभवः(रुतवः)(रुभवः) कण्ठाद्धिग्देवास्तु कर्मजाः । रुद्राः कपोलाल्ललाटाच्च वसवत्स्विच्छया विभोः

padbhyāntu ṛbhavaḥ(rutavaḥ)(rubhavaḥ) kaṇṭhāddhigdevāstu karmajāḥ / rudrāḥ kapolāllalāṭācca vasavatsvicchayā vibhoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यास्तु प्रकाशोत्था दन्तपङ्क्तिस्थिता अपि । सनकाद्या मनोजाता जयाद्यानाभि पार्श्वतः

ādityāstu prakāśotthā dantapaṅktisthitā api / sanakādyā manojātā jayādyānābhi pārśvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गङ्गादि नद्यो नाडिभ्यः पादाङ्गुष्टादिभिः प्रभोः । अनुक्ततात्विकाःसर्वे कटाक्षोत्था बुधामताः

gaṅgādi nadyo nāḍibhyaḥ pādāṅguṣṭādibhiḥ prabhoḥ / anuktatātvikāḥsarve kaṭākṣotthā budhāmatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनिः शरीरतः पुष्कराद्या कर्मेन्द्रियोद्भवाः । अनुक्तदेवताभार्याः भर्तृभिः सहसम्भवाः

śaniḥ śarīrataḥ puṣkarādyā karmendriyodbhavāḥ / anuktadevatābhāryāḥ bhartṛbhiḥ sahasambhavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते ह्यशेषतत्वेषु तत्वस्थित हरीरयोः । प्रोक्त्यैरङ्गैः क्रमाज्जातः वसन्ति ह्यभिमानिनः

ete hyaśeṣatatveṣu tatvasthita harīrayoḥ / proktyairaṅgaiḥ kramājjātaḥ vasanti hyabhimāninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सृष्टावेवं बहिश्चाण्डान् मुक्तावेवं हरेर्वशः । जातौ जातौ हि यस्तस्मात् कामस्तुद्गतिःसुतः

sṛṣṭāvevaṃ bahiścāṇḍān muktāvevaṃ harervaśaḥ / jātau jātau hi yastasmāt kāmastudgatiḥsutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चण्डो जयाद्या द्वारस्थाः शशाङ्को धनपस्तथा । गन्धर्वपतयःसर्वे जातिष्वपि च तात्विकाः

caṇḍo jayādyā dvārasthāḥ śaśāṅko dhanapastathā / gandharvapatayaḥsarve jātiṣvapi ca tātvikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्करोच्चा बुधोच्चास्तु अनुक्तास्ते प्रकीर्तिताः । एवं शेषस्य भागोत्था(मार्गोत्थ) बहिरण्डात्समस्तशः

puṣkaroccā budhoccāstu anuktāste prakīrtitāḥ / evaṃ śeṣasya bhāgotthā(mārgottha) bahiraṇḍātsamastaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नवकोट्यो हि देवानां सत्वतत्वाभिमानिनः । अजो विपस्ततो नीलाद्विषट्कविपवल्लभा

navakoṭyo hi devānāṃ satvatatvābhimāninaḥ / ajo vipastato nīlādviṣaṭkavipavallabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत इन्द्रःशशी तस्मात् प्राणाद्या मारुतोखिलाः । इन्द्राद्दक्षस्ततो देवर्षयो वै नारदादयः

tata indraḥśaśī tasmāt prāṇādyā mārutokhilāḥ / indrāddakṣastato devarṣayo vai nāradādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इन्द्राद्गुरुस्ततो सूर्यः जयौ विघ्नप्रभुस्ततः । अभवंश्च स्मृतासूर्यादग्निरग्नेस्तु रुद्रकाः

indrādgurustato sūryaḥ jayau vighnaprabhustataḥ / abhavaṃśca smṛtāsūryādagniragnestu rudrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यावसवो विश्वाप्याश्वनौ रक्षसाधिपः । पर्जन्य बुधशन्याद्याः पुष्करान्ताः समुत्थिताः

ādityāvasavo viśvāpyāśvanau rakṣasādhipaḥ / parjanya budhaśanyādyāḥ puṣkarāntāḥ samutthitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्ति सर्वतत्वेषु गरुत्मान् मार्गदेवताः । उत्तमानां च गुरवः नीचा उत्तमसेवकाः

vasanti sarvatatveṣu garutmān mārgadevatāḥ / uttamānāṃ ca guravaḥ nīcā uttamasevakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.