Vidyāraṇya: Pañcadaśī 1

प्रत्यक्तत्त्वविवेक:। नमः श्रीशङ्करानन्दगुरुपादाम्बुजन्मने । सविलासमहामोहग्राहग्रासैककर्मणे

pratyaktattvaviveka:| namaḥ śrīśaṅkarānandagurupādāmbujanmane | savilāsamahāmohagrāhagrāsaikakarmaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्पादाम्बुरुहद्वन्द्वसेवानिर्मलचेतसाम् । सुखबोधाय तत्त्वस्य विवेकोऽयं विधीयते

tatpādāmburuhadvandvasevānirmalacetasām | sukhabodhāya tattvasya viveko'yaṃ vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दस्पर्शादयो वेद्या वैचित्र्याज्जागरे पृथक् । ततोविभक्ता तत्संविदैक्यरूप्यान्न भिद्यते

śabdasparśādayo vedyā vaicitryājjāgare pṛthak | tatovibhaktā tatsaṃvidaikyarūpyānna bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा स्वप्नेऽत्र वेद्यन्तु न स्थिरं जागरे स्थिरम् । तद्भेदोऽतस्तयोः संविदेकरूपा न भिद्यते

tathā svapne'tra vedyantu na sthiraṃ jāgare sthiram | tadbhedo'tastayoḥ saṃvidekarūpā na bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्तोत्त्थितस्य सौषुप्ततमोबोधो भवेत्स्मृतिः । सा चावबुद्धविषयावबुद्धं तत्तदा ततः

suptottthitasya sauṣuptatamobodho bhavetsmṛtiḥ | sā cāvabuddhaviṣayāvabuddhaṃ tattadā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सबोधोविषयाद्भिन्नो न बोधात्स्वप्नबोधवत् । एवं स्थानत्रयेऽप्येका संवित्तद्वद्दिनान्तरे

sabodhoviṣayādbhinno na bodhātsvapnabodhavat | evaṃ sthānatraye'pyekā saṃvittadvaddināntare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मासाब्दायुगकल्पेषु गतागम्येष्वनेकधा । नोदेति नास्तमेत्येका संविदेषा स्वयंप्रभा

māsābdāyugakalpeṣu gatāgamyeṣvanekadhā | nodeti nāstametyekā saṃvideṣā svayaṃprabhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयमात्मा परानन्दः परप्रेमास्पदं यतः । मा न भुवं हि भूयासमिति प्रेमात्मनीक्ष्यते

iyamātmā parānandaḥ parapremāspadaṃ yataḥ | mā na bhuvaṃ hi bhūyāsamiti premātmanīkṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्प्रेमात्मार्थमन्यत्र नैवमन्यार्थमात्मनि । अतस्तत्परमन्तेन परमानन्दतात्मनः

tatpremātmārthamanyatra naivamanyārthamātmani | atastatparamantena paramānandatātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं सच्चित्परानन्द आत्मा युक्त्या तथाविधम् । परं ब्रह्म तयोश्चैक्यं श्रुत्यन्तेषूपदिश्यते

itthaṃ saccitparānanda ātmā yuktyā tathāvidham | paraṃ brahma tayoścaikyaṃ śrutyanteṣūpadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभाने न परं प्रेम भाने न विषयस्पृहा । अतोभानेऽप्यभाताऽसौ परमानन्दतात्मनः

abhāne na paraṃ prema bhāne na viṣayaspṛhā | atobhāne'pyabhātā'sau paramānandatātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अध्येतृवर्गमध्यस्थ पुत्राध्ययन शब्दवत् । भानेऽप्यभानं भानस्य प्रतिबन्धेन युज्यते

adhyetṛvargamadhyastha putrādhyayana śabdavat | bhāne'pyabhānaṃ bhānasya pratibandhena yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिबन्धोऽस्ति भातीति व्यवहारार्हवस्तुनि । तं निरस्य विरुद्धस्य तस्योत्पादनमुच्यते

pratibandho'sti bhātīti vyavahārārhavastuni | taṃ nirasya viruddhasya tasyotpādanamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य हेतुः समानाभिहारः पुत्रध्वनिश्रुतौ । इहानादिरविद्यैव व्यामोहैकनिबन्धनम्

tasya hetuḥ samānābhihāraḥ putradhvaniśrutau | ihānādiravidyaiva vyāmohaikanibandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिदानन्दमयब्रह्मप्रतिबिम्बसमन्विता । तमोरजःसत्त्वगुणा प्रकृतिर्द्विविधा च सा

cidānandamayabrahmapratibimbasamanvitā | tamorajaḥsattvaguṇā prakṛtirdvividhā ca sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वशुद्धाविशुद्धिभ्यां मायाऽविद्ये च ते मते । मायाबिम्बोवशीकृत्य तां स्यात्सर्वज्ञ ईश्वरः

sattvaśuddhāviśuddhibhyāṃ māyā'vidye ca te mate | māyābimbovaśīkṛtya tāṃ syātsarvajña īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविद्यावशगस्त्वन्यस्तद्वैचित्र्यादनेकधा । सा कारणशरीरं स्यात्प्राज्ञस्तत्राभिमानवान्

avidyāvaśagastvanyastadvaicitryādanekadhā | sā kāraṇaśarīraṃ syātprājñastatrābhimānavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमः प्रधानप्रकृतेस्तद्भोगायेश्वराज्ञया । वियत्पवनतेजोऽम्बु भुवोभूतानि जज्ञिरे

tamaḥ pradhānaprakṛtestadbhogāyeśvarājñayā | viyatpavanatejo'mbu bhuvobhūtāni jajñire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वांशैः पञ्चभिस्तेषां क्रमाद्धीन्द्रियपञ्चकम् । श्रोत्रत्वगक्षिरसनघ्राणाख्यामुपजायते

sattvāṃśaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramāddhīndriyapañcakam | śrotratvagakṣirasanaghrāṇākhyāmupajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरन्तःकरणं सर्वैर्वृत्तिभेदेन तद्द्विधा । मनोविमर्शरूपं स्याद्बुद्धिः स्यान्निश्चयात्मिका

tairantaḥkaraṇaṃ sarvairvṛttibhedena taddvidhā | manovimarśarūpaṃ syādbuddhiḥ syānniścayātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रजोंऽशैः पञ्चभिस्तेषां क्रमात्कर्मेन्द्रियाणि तु । वाक्पाणिपादपायूपस्थाभिधानानि जज्ञिरे

rajoṃ'śaiḥ pañcabhisteṣāṃ kramātkarmendriyāṇi tu | vākpāṇipādapāyūpasthābhidhānāni jajñire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैः सर्वैः सहितैः प्राणोवृत्तिभेदात्स पञ्चधा । प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च ते पुनः

taiḥ sarvaiḥ sahitaiḥ prāṇovṛttibhedātsa pañcadhā | prāṇo'pānaḥ samānaścodānavyānau ca te punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुद्धिकर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया । शरीरं सप्तदशभिः सूक्ष्मं तल्लिङ्गमुच्यते

buddhikarmendriyaprāṇapañcakairmanasā dhiyā | śarīraṃ saptadaśabhiḥ sūkṣmaṃ talliṅgamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राज्ञस्तत्राभिमानेन तैजसत्वं प्रपद्यते । हिरण्यगर्भतामीशस्तयोर्व्यष्टिसमष्टिता

prājñastatrābhimānena taijasatvaṃ prapadyate | hiraṇyagarbhatāmīśastayorvyaṣṭisamaṣṭitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समष्टिरीशः सर्वेषां स्वात्मतादात्म्यवेदनात् । तदभावात्ततोऽन्ये तु कथ्यन्ते व्यष्टिसंज्ञया

samaṣṭirīśaḥ sarveṣāṃ svātmatādātmyavedanāt | tadabhāvāttato'nye tu kathyante vyaṣṭisaṃjñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्भोगाय पुनर्भोग्यभोगायतनजन्मने । पञ्चीकरोति भगवान्प्रत्येकं वियदादिकम्

tadbhogāya punarbhogyabhogāyatanajanmane | pañcīkaroti bhagavānpratyekaṃ viyadādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्धा प्रथमं पुनः । स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात्पञ्च पञ्च ते

dvidhā vidhāya caikaikaṃ caturdhā prathamaṃ punaḥ | svasvetaradvitīyāṃśairyojanātpañca pañca te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैरण्डस्तत्र भुवनभोग्यभोगाश्रयोद्भवः । हिरण्यगर्भः स्थूलेऽस्मिन्देहे वैश्वानरो भवेत् । तैजसा विश्वतां याता देव तिर्यङ्नरादयः

tairaṇḍastatra bhuvanabhogyabhogāśrayodbhavaḥ | hiraṇyagarbhaḥ sthūle'smindehe vaiśvānaro bhavet | taijasā viśvatāṃ yātā deva tiryaṅnarādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते पराग्दर्शिनः प्रत्यक्तत्त्वबोधविवर्जिताः

te parāgdarśinaḥ pratyaktattvabodhavivarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्वते कर्म भोगाय कर्म कर्तुं च भुञ्जते । नद्यां कीटा इवावर्तादावर्तान्तरमाशु ते । व्रजन्तो जन्मनो जन्म लभन्ते नैव निर्वृतिम्

kurvate karma bhogāya karma kartuṃ ca bhuñjate | nadyāṃ kīṭā ivāvartādāvartāntaramāśu te | vrajanto janmano janma labhante naiva nirvṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्कर्मपरिपाकात्ते करुणानिधिनोद्धृताः । प्राप्य तीरतरुच्छायां विश्राम्यन्ति यथासुखम्

satkarmaparipākātte karuṇānidhinoddhṛtāḥ | prāpya tīratarucchāyāṃ viśrāmyanti yathāsukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदेशमवाप्यैवमाचार्यात्तत्त्वदर्शिनः । पञ्चकोषविवेकेन लभन्ते निर्वृतिं पराम्

upadeśamavāpyaivamācāryāttattvadarśinaḥ | pañcakoṣavivekena labhante nirvṛtiṃ parām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं प्राणो मनो बुद्धिरानन्दश्चेति पञ्च ते । कोषास्तैरावृतः स्वात्मा विस्मृत्या संसृतिं व्रजेत्

annaṃ prāṇo mano buddhirānandaśceti pañca te | koṣāstairāvṛtaḥ svātmā vismṛtyā saṃsṛtiṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात्पञ्चीकृतभूतोत्थो देहः स्थूलोऽन्न संज्ञकः । लिङ्गे तु राजसैः प्राणैः प्राणः कर्मेन्द्रियैः सह

syātpañcīkṛtabhūtottho dehaḥ sthūlo'nna saṃjñakaḥ | liṅge tu rājasaiḥ prāṇaiḥ prāṇaḥ karmendriyaiḥ saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सात्त्विकैर्धीन्द्रियैः साकं विमर्षात्मा मनोमयः । तैरेव साकं विज्ञानमयोधीर्निश्चयात्मिका

sāttvikairdhīndriyaiḥ sākaṃ vimarṣātmā manomayaḥ | taireva sākaṃ vijñānamayodhīrniścayātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणे सत्त्वमानन्दमयोमोदादिवृत्तिभिः । तत्तत्कोषैस्तु तादात्म्यादात्मा तत्तन्मयो भवेत्

kāraṇe sattvamānandamayomodādivṛttibhiḥ | tattatkoṣaistu tādātmyādātmā tattanmayo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्वयव्यतिरेकाभ्यां पञ्चकोष विवेकतः । स्वात्मानं तत उद्धृत्य परं ब्रह्म प्रपद्यते

anvayavyatirekābhyāṃ pañcakoṣa vivekataḥ | svātmānaṃ tata uddhṛtya paraṃ brahma prapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभाने स्थूलदेहस्य स्वप्ने यद्भानमात्मनः । सोऽन्वयो व्यतिरेकस्तद्भानेऽन्यानवभासनम्

abhāne sthūladehasya svapne yadbhānamātmanaḥ | so'nvayo vyatirekastadbhāne'nyānavabhāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गाभाने सुषुप्तौ स्यादात्मनो भानमन्वयः । व्यतिरेकस्तु तद्भाने लिङ्गस्याभानमुच्यते

liṅgābhāne suṣuptau syādātmano bhānamanvayaḥ | vyatirekastu tadbhāne liṅgasyābhānamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्विवेकाद्विविक्ताः स्युः कोषाः प्राणमनोधियः । ते हि तत्र गुणावस्थाभेदमात्रात्पृथक्कृताः

tadvivekādviviktāḥ syuḥ koṣāḥ prāṇamanodhiyaḥ | te hi tatra guṇāvasthābhedamātrātpṛthakkṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुषुप्त्यभाने भानन्तु समाधावात्मनोऽन्वयः । व्यतिरेकस्त्वात्मभाने सुषुप्त्यनवभासनम्

suṣuptyabhāne bhānantu samādhāvātmano'nvayaḥ | vyatirekastvātmabhāne suṣuptyanavabhāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथामुञ्जादिषीकैवमात्मा युक्त्या समुद्धृतः । शरीरत्रितयाद्धीरैः परं ब्रह्मैव जायते

yathāmuñjādiṣīkaivamātmā yuktyā samuddhṛtaḥ | śarīratritayāddhīraiḥ paraṃ brahmaiva jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परापरात्मनोरेवं युक्त्या सम्भावितैकता । तत्त्वमस्यादिवाक्यैः सा भागत्यागेन लक्ष्यते

parāparātmanorevaṃ yuktyā sambhāvitaikatā | tattvamasyādivākyaiḥ sā bhāgatyāgena lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जगतो यदुपादानं मायामादाय तामसीम् । निमित्तं शुद्धसत्त्वां तामुच्यते ब्रह्म तद्गिरा

jagato yadupādānaṃ māyāmādāya tāmasīm | nimittaṃ śuddhasattvāṃ tāmucyate brahma tadgirā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदा मलिनसत्त्वां तां कामकर्मादिदूषितम् । आदत्ते तत्परं ब्रह्म त्वं पदेन तदोच्यते

yadā malinasattvāṃ tāṃ kāmakarmādidūṣitam | ādatte tatparaṃ brahma tvaṃ padena tadocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रितयीमपि तां मुक्त्वा परस्परविरोधिनीम् । अखण्डं सच्चिदानन्दं महावाक्येन लक्ष्यते

tritayīmapi tāṃ muktvā parasparavirodhinīm | akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ mahāvākyena lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोऽयमित्यादिवाक्येषु विरोधात्तदिदन्त्वयोः । त्यागेन भागयोरेक आश्रयो लक्ष्यते यथा

so'yamityādivākyeṣu virodhāttadidantvayoḥ | tyāgena bhāgayoreka āśrayo lakṣyate yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायाविद्ये विहायैवमुपाधी परजीवयोः । अखण्डं सच्चिदानन्दं परं ब्रह्मैव लक्ष्यते

māyāvidye vihāyaivamupādhī parajīvayoḥ | akhaṇḍaṃ saccidānandaṃ paraṃ brahmaiva lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविकल्पस्य लक्ष्यत्वे लक्ष्यस्य स्यादवस्तुता । निर्विकल्पस्य लक्ष्यत्वं न दृष्टं न च सम्भवि

savikalpasya lakṣyatve lakṣyasya syādavastutā | nirvikalpasya lakṣyatvaṃ na dṛṣṭaṃ na ca sambhavi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पो निर्विकल्पस्य सविकल्पस्य वा भवेत् । आद्ये व्याहतिरन्यत्रानवस्थात्माश्रयादयः

vikalpo nirvikalpasya savikalpasya vā bhavet | ādye vyāhatiranyatrānavasthātmāśrayādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं गुणक्रियाजातिद्रव्यसम्बन्धवस्तुषु । समन्तेन स्वरूपस्य सर्वमेतदितीष्यताम्

idaṃ guṇakriyājātidravyasambandhavastuṣu | samantena svarūpasya sarvametaditīṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकल्पतदभावाभ्यामसंस्पृष्टात्मवस्तुनि । विकल्पितत्वलक्ष्यत्वसम्बन्धाद्यास्तु कल्पिताः

vikalpatadabhāvābhyāmasaṃspṛṣṭātmavastuni | vikalpitatvalakṣyatvasambandhādyāstu kalpitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं वाक्यैस्तदर्थानुसन्धानं श्रवणं भवेत् । युक्त्या सम्भावितत्वानुसन्धानं मननन्तु तत्

itthaṃ vākyaistadarthānusandhānaṃ śravaṇaṃ bhavet | yuktyā sambhāvitatvānusandhānaṃ mananantu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ताभ्यां निर्विचिकित्सेऽर्थे चेतसःस्थापितस्य यत् । एकतानत्वमेतद्धि निदिध्यासनमुच्यते

tābhyāṃ nirvicikitse'rthe cetasaḥsthāpitasya yat | ekatānatvametaddhi nididhyāsanamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्यातृध्याने परित्यज्य क्रमाद्ध्येयैकगोचरम् । निर्वातदीपवच्चित्तं समाधिरभिधीयते

dhyātṛdhyāne parityajya kramāddhyeyaikagocaram | nirvātadīpavaccittaṃ samādhirabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तयस्तु तदानीमज्ञाता अप्यात्मगोचराः । स्मरणादनुमीयन्ते व्युत्थितस्य समुत्थितात्

vṛttayastu tadānīmajñātā apyātmagocarāḥ | smaraṇādanumīyante vyutthitasya samutthitāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तीनामनुवृत्तिस्तु प्रयत्नात्प्रथमादपि । अदृष्टासकृदभ्याससंस्कारः सचिराद्भवेत्

vṛttīnāmanuvṛttistu prayatnātprathamādapi | adṛṣṭāsakṛdabhyāsasaṃskāraḥ sacirādbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा दीपो निवातस्थ इत्यादिभिरनेकधा । भगवानिममेवार्थमर्जुनाय न्यरूपयत्

yathā dīpo nivātastha ityādibhiranekadhā | bhagavānimamevārthamarjunāya nyarūpayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनादाविह संसारे सञ्चिताः कर्मकोटयः । अनेन विलयं यान्ति शुद्धो धर्मो विवर्धते

anādāviha saṃsāre sañcitāḥ karmakoṭayaḥ | anena vilayaṃ yānti śuddho dharmo vivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्ममेघमिमं प्राहुः समाधिं योगवित्तमाः । वर्षत्येष यतो धर्मामृतधाराः सहस्रशः

dharmameghamimaṃ prāhuḥ samādhiṃ yogavittamāḥ | varṣatyeṣa yato dharmāmṛtadhārāḥ sahasraśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमुना वासनाजाले निःशेषं प्रविलापिते । समूलोन्मूलिते पुण्यपापाख्ये कर्म सञ्चये

amunā vāsanājāle niḥśeṣaṃ pravilāpite | samūlonmūlite puṇyapāpākhye karma sañcaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाक्यमप्रतिबद्धं सत्प्राक्परोक्षावभासिते । करामलकवद्बोधमपरोक्षं प्रसूयते

vākyamapratibaddhaṃ satprākparokṣāvabhāsite | karāmalakavadbodhamaparokṣaṃ prasūyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोक्षं ब्रह्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । बुद्धिपूर्वकृतं पापं कृत्स्नं दहति वह्निवत्

parokṣaṃ brahmavijñānaṃ śābdaṃ deśikapūrvakam | buddhipūrvakṛtaṃ pāpaṃ kṛtsnaṃ dahati vahnivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरोक्षात्मविज्ञानं शाब्दं देशिकपूर्वकम् । संसारकारणाज्ञानतमसश्चण्डभास्करः

aparokṣātmavijñānaṃ śābdaṃ deśikapūrvakam | saṃsārakāraṇājñānatamasaścaṇḍabhāskaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं तत्त्वविवेकं विधाय विधिवन्मनः समाधाय । विगलितसंसृतिबन्धः प्राप्नोति पारं पदं नरो न हिरात्

itthaṃ tattvavivekaṃ vidhāya vidhivanmanaḥ samādhāya | vigalitasaṃsṛtibandhaḥ prāpnoti pāraṃ padaṃ naro na hirāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.