Vidyāraṇya: Pañcadaśī 13

योगानन्दः पुरोक्तो यः स आत्मानन्द इष्यताम् । कथं ब्रह्मत्वमेतस्य सद्वयस्येति चेच्छृणु

yogānandaḥ purokto yaḥ sa ātmānanda iṣyatām | kathaṃ brahmatvametasya sadvayasyeti cecchṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशादि स्वदेहान्तं तैत्तिरीयश्रुतीरितम् । जगन्नास्त्यन्यदानन्दात्दद्वैतब्रह्मता ततः

ākāśādi svadehāntaṃ taittirīyaśrutīritam | jagannāstyanyadānandātdadvaitabrahmatā tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनन्दाद्ध्येव तज्जातं तिष्ठत्यानन्द एव तत् । आनन्द एव लीनं चेत्युक्तानन्दात्कथं पृथक्

ānandāddhyeva tajjātaṃ tiṣṭhatyānanda eva tat | ānanda eva līnaṃ cetyuktānandātkathaṃ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलालाद्घट उत्पन्नो भिन्नश्चेति न शङ्क्यताम् । मृद्वदेषः उपादानं न निमित्तं कुलालवत्

kulālādghaṭa utpanno bhinnaśceti na śaṅkyatām | mṛdvadeṣaḥ upādānaṃ na nimittaṃ kulālavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थितिर्लयश्च कुम्भस्य कुलाले स्तो न हि क्वचित् । दृष्टौ तौ मृदि तद्वत्स्यादुपादानं तयोः श्रुतेः

sthitirlayaśca kumbhasya kulāle sto na hi kvacit | dṛṣṭau tau mṛdi tadvatsyādupādānaṃ tayoḥ śruteḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपादानं त्रिधा भिन्नं विवर्ति परिणामि च । आरम्भकं च तत्रान्त्यौ न निरंशेऽवकाशिनौ

upādānaṃ tridhā bhinnaṃ vivarti pariṇāmi ca | ārambhakaṃ ca tatrāntyau na niraṃśe'vakāśinau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरम्भवादिनोऽन्यस्मादन्यस्योत्पत्तिमूचिरे । तन्तोः पटस्य निष्पत्तेर्भिन्नौ तन्तुपटौ खलु

ārambhavādino'nyasmādanyasyotpattimūcire | tantoḥ paṭasya niṣpatterbhinnau tantupaṭau khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थान्तरतापत्तिरेकस्य परिणामिता । स्यात् क्षीरं दधि मृत्कुम्भः सुवर्णं कुण्डलं यथा

avasthāntaratāpattirekasya pariṇāmitā | syāt kṣīraṃ dadhi mṛtkumbhaḥ suvarṇaṃ kuṇḍalaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थान्तरभानं तु विवर्तो रज्जुसर्पवत् । निरंशेऽप्यस्त्यसौ व्योम्नि तलमालिन्यकल्पनात्

avasthāntarabhānaṃ tu vivarto rajjusarpavat | niraṃśe'pyastyasau vyomni talamālinyakalpanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो निरंश आनन्दे विवर्तो जगदिष्यताम् । मायाशक्तिः कल्पिका स्यादैन्द्र जालिकशक्तिवत्

tato niraṃśa ānande vivarto jagadiṣyatām | māyāśaktiḥ kalpikā syādaindra jālikaśaktivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तिः शक्तात्पृथङ्नास्ति तद्वद्दृष्टेर्न चाभिदा । प्रतिबन्धस्य दृष्टत्वाच्छक्त्यभावे तु कस्य सः

śaktiḥ śaktātpṛthaṅnāsti tadvaddṛṣṭerna cābhidā | pratibandhasya dṛṣṭatvācchaktyabhāve tu kasya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तेः कार्यानुमेयत्वादकार्ये प्रतिबन्धनम् । ज्वलतोऽग्नेरदाहे स्यान्मन्त्रादि प्रतिबन्धता

śakteḥ kāryānumeyatvādakārye pratibandhanam | jvalato'gneradāhe syānmantrādi pratibandhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवात्मशक्तिं स्वगुणैर्निगूढां मुनयोऽविदन् । परास्य शक्तिर्विविधा क्रियाज्ञानबलात्मिका

devātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhāṃ munayo'vidan | parāsya śaktirvividhā kriyājñānabalātmikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वेदवचः प्राह वसिष्ठश्च तथाब्रवीत् । सर्वशक्तिपरं ब्रह्म नित्यमापूर्णमद्वयम्

iti vedavacaḥ prāha vasiṣṭhaśca tathābravīt | sarvaśaktiparaṃ brahma nityamāpūrṇamadvayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोल्लसति शक्त्यासौ प्रकाशमधिगच्छति । चिच्छक्तिर्ब्रह्मणो राम! शरीरेषूपलभ्यते

yathollasati śaktyāsau prakāśamadhigacchati | cicchaktirbrahmaṇo rāma! śarīreṣūpalabhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्पन्दशक्तिश्च वातेषु दार्ढ्यशक्तिस्तथोपले । द्रवशक्तिस्तथाम्भःसु दाहशक्तिस्तथानले । शून्यशक्तिस्तथाकाशे नाशशक्तिर्विनाशिनि

spandaśaktiśca vāteṣu dārḍhyaśaktistathopale | dravaśaktistathāmbhaḥsu dāhaśaktistathānale | śūnyaśaktistathākāśe nāśaśaktirvināśini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाण्डान्तर्महासर्पो जगदस्ति तथात्मनि । फलपत्रलतापुष्पशाखाविटपमूलवान् । वृक्षबीजे यथा वृक्षस्तथेदं ब्रह्मणि स्थितम्

yathāṇḍāntarmahāsarpo jagadasti tathātmani | phalapatralatāpuṣpaśākhāviṭapamūlavān | vṛkṣabīje yathā vṛkṣastathedaṃ brahmaṇi sthitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचित्कश्चित्कदाचिच्च तस्मादुद्यन्ति शक्तयः । देशकालविचित्रत्वात्क्ष्मातलादिव शालयः

kvacitkaścitkadācicca tasmādudyanti śaktayaḥ | deśakālavicitratvātkṣmātalādiva śālayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स आत्मा सर्वगो राम! नित्योदितमहावपुः । यन्मनाङ्मननीं शक्तिं धत्ते तन्मन उच्यते

sa ātmā sarvago rāma! nityoditamahāvapuḥ | yanmanāṅmananīṃ śaktiṃ dhatte tanmana ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदौ मनस्तदनुबन्धविमोक्षदृष्टी पश्चात्प्रपञ्चरचना भुवनाभिधाना । इत्यादिका स्थितिरियं हि गता प्रतिष्ठा- माख्यायिका सुभगबालजनोदितेव

ādau manastadanubandhavimokṣadṛṣṭī paścātprapañcaracanā bhuvanābhidhānā | ityādikā sthitiriyaṃ hi gatā pratiṣṭhā- mākhyāyikā subhagabālajanoditeva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालस्य हि विनोदाय धात्री शक्ति शुभां कथाम् । क्वचित्सन्ति महाबाहो! राजपुत्रास्त्रयः शुभाः

bālasya hi vinodāya dhātrī śakti śubhāṃ kathām | kvacitsanti mahābāho! rājaputrāstrayaḥ śubhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ न जातौ तथैकस्तु गर्भ एव हि न स्थितः । वसन्ति ते धर्मयुता अत्यन्तासति पत्तने

dvau na jātau tathaikastu garbha eva hi na sthitaḥ | vasanti te dharmayutā atyantāsati pattane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकीयाच्छून्यनगरान्निर्गत्य विमलाशयाः । गच्छन्तो गगने वृक्षान्ददृशुः फलशालिनः

svakīyācchūnyanagarānnirgatya vimalāśayāḥ | gacchanto gagane vṛkṣāndadṛśuḥ phalaśālinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भविष्यन्नगरे तत्र राजपुत्रास्त्रयोऽपि ते । सुखमद्य स्थिता पुत्र! मृगयाव्यवहारिणः

bhaviṣyannagare tatra rājaputrāstrayo'pi te | sukhamadya sthitā putra! mṛgayāvyavahāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्र्यैवं कथिता राम! बालकाख्यायिका शुभा । निश्चयं स ययौ बालो निर्विचारणया धिया

dhātryaivaṃ kathitā rāma! bālakākhyāyikā śubhā | niścayaṃ sa yayau bālo nirvicāraṇayā dhiyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयं संसार रचना विचारोज्झितचेतसाम् । बालकाख्यायिकेवेत्थमवस्थितिमुपागता

iyaṃ saṃsāra racanā vicārojjhitacetasām | bālakākhyāyikevetthamavasthitimupāgatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिभिरुपाख्यानैर्मायाशक्तेस्तु विस्तरम् । वसिष्ठः कथयामास सैव शक्तिर्निरूप्यते

ityādibhirupākhyānairmāyāśaktestu vistaram | vasiṣṭhaḥ kathayāmāsa saiva śaktirnirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यादाश्रयतः सैषा भवेच्छक्तिर्विलक्षणा । स्फोटाङ्गारौ दृश्यमानौ शक्तिस्तत्रानुमीयते

kāryādāśrayataḥ saiṣā bhavecchaktirvilakṣaṇā | sphoṭāṅgārau dṛśyamānau śaktistatrānumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुबुध्नोदराकारो घटः कार्योऽत्र मृत्तिका । शब्दादिभिः पञ्चगुणैर्युक्ता शक्तिस्त्वतद्विधा

pṛthubudhnodarākāro ghaṭaḥ kāryo'tra mṛttikā | śabdādibhiḥ pañcaguṇairyuktā śaktistvatadvidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न पृथ्वादिर्न शब्दादिः शक्तावस्तु यथा तथा । अत एव ह्यचिन्त्यैषा न निर्वचनमर्हति

na pṛthvādirna śabdādiḥ śaktāvastu yathā tathā | ata eva hyacintyaiṣā na nirvacanamarhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्योत्पत्तेः पुरा शक्तिर्निगूढा मृद्यवस्थिता । कुलालादिसहायेन विकाराकारतां व्रजेत्

kāryotpatteḥ purā śaktirnigūḍhā mṛdyavasthitā | kulālādisahāyena vikārākāratāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथ्व्यादि विकारान्तं स्पर्शादिगुणमृत्तिकाम् । एकीकृत्य घटं प्राहुर्विचारविकला जनाः

pṛthvyādi vikārāntaṃ sparśādiguṇamṛttikām | ekīkṛtya ghaṭaṃ prāhurvicāravikalā janāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलालव्यापृतेः पूर्वो यावानंश स नो घटः । पश्चात्तु पृथुबुध्नादिमत्त्वे युक्ता हि कुम्भता

kulālavyāpṛteḥ pūrvo yāvānaṃśa sa no ghaṭaḥ | paścāttu pṛthubudhnādimattve yuktā hi kumbhatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स घटो न मृदो भिन्नो वियोगे सत्यनीक्षणात् । नाप्यभिन्नः पुरा पिण्डदशायामनवेक्षणात्

sa ghaṭo na mṛdo bhinno viyoge satyanīkṣaṇāt | nāpyabhinnaḥ purā piṇḍadaśāyāmanavekṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोऽनिर्वचनीयोऽयं शक्तिवत्तेन शक्तिजः । अव्यक्तव्ये शक्तिरुक्ता व्यक्तत्ये घटनामभृत्

ato'nirvacanīyo'yaṃ śaktivattena śaktijaḥ | avyaktavye śaktiruktā vyaktatye ghaṭanāmabhṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐन्द्रजालिकनिष्ठापि माया न व्यज्यते पुरा । पश्चाद्गन्धर्वसेनादिरूपेण व्यक्तिमाप्नुयात्

aindrajālikaniṣṭhāpi māyā na vyajyate purā | paścādgandharvasenādirūpeṇa vyaktimāpnuyāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं मायामयत्वेन विकारस्यानृतात्मताम् । विकाराधारमृद्वस्तुसत्यत्वं चाब्रवीच्छ्रुतिः

evaṃ māyāmayatvena vikārasyānṛtātmatām | vikārādhāramṛdvastusatyatvaṃ cābravīcchrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाङ्निष्पाद्यं नाममात्रं विकारो नास्य सत्यता । स्पर्शादि गुणयुक्ता तु सत्या केवलमृत्तिका

vāṅniṣpādyaṃ nāmamātraṃ vikāro nāsya satyatā | sparśādi guṇayuktā tu satyā kevalamṛttikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ताव्यक्ते तदाधार इति त्रिष्वाद्ययोर्द्वयोः । पर्यायः कालभेदेन तृतीयस्त्वनुगच्छति

vyaktāvyakte tadādhāra iti triṣvādyayordvayoḥ | paryāyaḥ kālabhedena tṛtīyastvanugacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वं भासमानं च व्यक्तमुत्पत्तिनाशभाक् । तदुत्पत्तौ तस्य नाम वाचा निष्पाद्यते नृभिः

nistattvaṃ bhāsamānaṃ ca vyaktamutpattināśabhāk | tadutpattau tasya nāma vācā niṣpādyate nṛbhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्ते नष्टेऽपि नामैतन्नृवक्त्रेष्वनुवर्तते । तेन नाम्ना निरूप्यत्वाद्व्यक्तं तद्रूपमुच्यते

vyakte naṣṭe'pi nāmaitannṛvaktreṣvanuvartate | tena nāmnā nirūpyatvādvyaktaṃ tadrūpamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वत्वाद्विनाशित्वाद्वाचारम्भणनामतः । व्यक्तस्य न तु तद्रूपं सत्यं किञ्चिन्मृदादिवत्

nistattvatvādvināśitvādvācārambhaṇanāmataḥ | vyaktasya na tu tadrūpaṃ satyaṃ kiñcinmṛdādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तकाले ततः पूर्वमूर्ध्वमप्येकरूपभाक् । सतत्त्वमविनाशं च सत्यं मृद्वस्तु कथ्यते

vyaktakāle tataḥ pūrvamūrdhvamapyekarūpabhāk | satattvamavināśaṃ ca satyaṃ mṛdvastu kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यक्तं घटो विकारश्चेत्येतैर्नामभिरीरितः । अर्थश्चेदनृतः कस्मान्न मृद्बोधे निवर्तते

vyaktaṃ ghaṭo vikāraścetyetairnāmabhirīritaḥ | arthaścedanṛtaḥ kasmānna mṛdbodhe nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निवृत्त एव यस्मात्ते तत्सत्यत्वमतिर्गता । ईदृङ्निवृत्तिरेवात्र बोधजा न त्वभासनम्

nivṛtta eva yasmātte tatsatyatvamatirgatā | īdṛṅnivṛttirevātra bodhajā na tvabhāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुमानधोमुखः नीरे भातोऽप्यस्ति न वस्तुतः । तटस्थमर्त्यवत्तस्मिन्नैवास्था कस्यचित्क्वचित् । ईदृग्बोधे पुमर्थत्वं मतमद्वैतवादिनाम्

pumānadhomukhaḥ nīre bhāto'pyasti na vastutaḥ | taṭasthamartyavattasminnaivāsthā kasyacitkvacit | īdṛgbodhe pumarthatvaṃ matamadvaitavādinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्रूपस्यापरित्यागाद्विवर्तत्वं घटे स्थितम् । परिणामे पूर्वरूपं त्यजेत्तत्क्षीररूपवत् । मृत्सुवर्णे निवर्तेते घटकुण्डलयोर्न हि

mṛdrūpasyāparityāgādvivartatvaṃ ghaṭe sthitam | pariṇāme pūrvarūpaṃ tyajettatkṣīrarūpavat | mṛtsuvarṇe nivartete ghaṭakuṇḍalayorna hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घटे नष्टे न मृद्भावः कपालानामवेक्षणात् । मैवं चूर्णेऽस्ति मृद्रूपं स्वर्णरूपं त्वतिस्फुटम्

ghaṭe naṣṭe na mṛdbhāvaḥ kapālānāmavekṣaṇāt | maivaṃ cūrṇe'sti mṛdrūpaṃ svarṇarūpaṃ tvatisphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरादौ परिणामोऽस्तु पुनस्तद्भाववर्जनात् । एतावता मृदादीनां दृष्टान्तत्वं न हीयते

kṣīrādau pariṇāmo'stu punastadbhāvavarjanāt | etāvatā mṛdādīnāṃ dṛṣṭāntatvaṃ na hīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरम्भवादिनः कार्ये मृदो द्वैगुण्यमापतेत् । रूपस्पर्शादयः प्रोक्ताः कार्य कारणयोः पृथक्

ārambhavādinaḥ kārye mṛdo dvaiguṇyamāpatet | rūpasparśādayaḥ proktāḥ kārya kāraṇayoḥ pṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृत्सुवर्णमयश्चेति दृष्टान्तत्रयमारूणिः । प्राहातो वासयेत्कार्यानृतत्वं सर्ववस्तुषु

mṛtsuvarṇamayaśceti dṛṣṭāntatrayamārūṇiḥ | prāhāto vāsayetkāryānṛtatvaṃ sarvavastuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारणज्ञानतः कार्यविज्ञानं चापि सोऽवदत् । सत्यज्ञानेऽनृतज्ञां कथमत्रोपपद्यते

kāraṇajñānataḥ kāryavijñānaṃ cāpi so'vadat | satyajñāne'nṛtajñāṃ kathamatropapadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समृत्कस्य विकारस्य कार्यता लोकदृष्टितः । वास्तवोऽत्र मृदंशोऽस्य बोधः कारणबोधतः

samṛtkasya vikārasya kāryatā lokadṛṣṭitaḥ | vāstavo'tra mṛdaṃśo'sya bodhaḥ kāraṇabodhataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनृतांशो न बोद्धव्यस्तद्बोधानुपयोगतः । तत्त्वज्ञानं पुमर्थं स्यान्नानृत अंशावबोधनम्

anṛtāṃśo na boddhavyastadbodhānupayogataḥ | tattvajñānaṃ pumarthaṃ syānnānṛta aṃśāvabodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्हि कारणविज्ञानात्कर्यज्ञामितीरिते । मृद्बोधान्मृत्तिका बुद्धेत्युक्तं स्यात्कोऽत्र विस्मयः

tarhi kāraṇavijñānātkaryajñāmitīrite | mṛdbodhānmṛttikā buddhetyuktaṃ syātko'tra vismayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं कार्येषु वस्त्वंशः कारणात्मेति जानतः । विस्मयो मास्त्विहाज्ञस्य विस्मयः केन वार्यते

satyaṃ kāryeṣu vastvaṃśaḥ kāraṇātmeti jānataḥ | vismayo māstvihājñasya vismayaḥ kena vāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरम्भी परिणामी च लौकिकश्चैककारणे । ज्ञाते सर्वमतं श्रुत्वा प्राप्नुवन्त्येव विस्मयम्

ārambhī pariṇāmī ca laukikaścaikakāraṇe | jñāte sarvamataṃ śrutvā prāpnuvantyeva vismayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वैतेऽभिमुखीकर्तुमेवात्रैकस्य बोधतः । सर्वबोधः श्रुतौ नैव नानात्वस्य विवक्षया

advaite'bhimukhīkartumevātraikasya bodhataḥ | sarvabodhaḥ śrutau naiva nānātvasya vivakṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकमृत्पिण्डविज्ञानात्सर्वमृण्मयधीर्यथा । तथैकब्रह्मबोधेन जगद्बुद्धिर्विभाव्यताम्

ekamṛtpiṇḍavijñānātsarvamṛṇmayadhīryathā | tathaikabrahmabodhena jagadbuddhirvibhāvyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्चित्सुखात्मकं ब्रह्म नामरूपात्मकं जगत् । तापनीये श्रुतं ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम्

saccitsukhātmakaṃ brahma nāmarūpātmakaṃ jagat | tāpanīye śrutaṃ brahma saccidānandalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सद्रूपमारुणिः प्राह प्रज्ञानं ब्रह्म बह्वृचाः । सनत्कुमार आनन्दमेवमन्यत्र गम्यताम्

sadrūpamāruṇiḥ prāha prajñānaṃ brahma bahvṛcāḥ | sanatkumāra ānandamevamanyatra gamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचिन्त्य सर्वरूपाणि कृत्वा नामानि तिष्ठति । अहं व्याकरवाणीमे नामरूपे इति श्रुतिः

vicintya sarvarūpāṇi kṛtvā nāmāni tiṣṭhati | ahaṃ vyākaravāṇīme nāmarūpe iti śrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्याकृतं पुरा सृष्टेरूर्ध्वं व्याक्रीयते द्विधा । अचिन्त्यशक्तिर्मायैषा ब्रह्मण्यव्याकृताभिधा

avyākṛtaṃ purā sṛṣṭerūrdhvaṃ vyākrīyate dvidhā | acintyaśaktirmāyaiṣā brahmaṇyavyākṛtābhidhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविक्रियब्रह्मनिष्ठा विकारं यात्यनेकधा । मायां तु प्रकृतिं विद्यान्मायिनं तु महेश्वरम्

avikriyabrahmaniṣṭhā vikāraṃ yātyanekadhā | māyāṃ tu prakṛtiṃ vidyānmāyinaṃ tu maheśvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आद्यो विकार आकाशः सोऽस्ति भात्यपि च प्रियः । अवकाशस्तस्य रूपं तन्मिथ्या न तु तत्त्रयम्

ādyo vikāra ākāśaḥ so'sti bhātyapi ca priyaḥ | avakāśastasya rūpaṃ tanmithyā na tu tattrayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न व्यक्तेः पूर्वमस्त्येव न पश्चाच्च विनाशतः । आदावन्ते च यन्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा

na vyakteḥ pūrvamastyeva na paścācca vināśataḥ | ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tattathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत । अव्यक्तनिधनानीवेत्याह कृष्णोऽर्जुनं प्रति

avyaktādīni bhūtāni vyaktamadhyāni bhārata | avyaktanidhanānīvetyāha kṛṣṇo'rjunaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृद्वत्ते सच्चिदानन्दा अनुगच्छन्ति सर्वद । निराकाशे सदादीनामनुभूतिर्निजात्मनि

mṛdvatte saccidānandā anugacchanti sarvada | nirākāśe sadādīnāmanubhūtirnijātmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवकाशे विस्मृतेऽथ तत्र किं भाति ते वद । शून्यमेवेति चेदस्तु नाम तादृग्विभाति हि

avakāśe vismṛte'tha tatra kiṃ bhāti te vada | śūnyameveti cedastu nāma tādṛgvibhāti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तादृक्त्वादेव तत्सत्त्वमौदासीन्येन तत्सुखम् । आनुकूल्यप्रातिकूल्यहीनं यत्तन्निजं सुखम्

tādṛktvādeva tatsattvamaudāsīnyena tatsukham | ānukūlyaprātikūlyahīnaṃ yattannijaṃ sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनुकूल्ये हर्षधीः स्यात्प्रातिकूल्ये तु दुःखधीः । द्वयाभावे निजानन्दो निजं दुःखं तु न क्वचित्

ānukūlye harṣadhīḥ syātprātikūlye tu duḥkhadhīḥ | dvayābhāve nijānando nijaṃ duḥkhaṃ tu na kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निजानन्दे स्थिते हर्षशोकयोर्व्यत्ययः क्षणात् । मनसः क्षणिकत्वेन तयोर्मानसतेष्यताम्

nijānande sthite harṣaśokayorvyatyayaḥ kṣaṇāt | manasaḥ kṣaṇikatvena tayormānasateṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशेऽप्येवमानन्दः सत्ताभाने तु संमते । वाय्वादिदेहपर्यन्तवस्तुष्वेवं विभाव्यताम्

ākāśe'pyevamānandaḥ sattābhāne tu saṃmate | vāyvādidehaparyantavastuṣvevaṃ vibhāvyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिस्पर्शौ वायुरूपं वह्नेर्दाहप्रकाशने । जलस्य द्रवता भूमेः काठिन्यं चेति निर्णयः

gatisparśau vāyurūpaṃ vahnerdāhaprakāśane | jalasya dravatā bhūmeḥ kāṭhinyaṃ ceti nirṇayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असाधारण आकाशे ओषध्यन्नवपुःष्वपि । एवं विभाव्य मनसा तत्तद्रूपं यथोचितम्

asādhāraṇa ākāśe oṣadhyannavapuḥṣvapi | evaṃ vibhāvya manasā tattadrūpaṃ yathocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेकधा विभिन्नेषु नामरूपेषु चैकधा । तिष्ठन्ति सच्चिदानन्दाविसंवादः न कस्यचित्

anekadhā vibhinneṣu nāmarūpeṣu caikadhā | tiṣṭhanti saccidānandāvisaṃvādaḥ na kasyacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निस्तत्त्वे नामरूपे द्वे जन्मनाशयुते च ते । बुद्ध्या ब्रह्मणि वीक्षस्व समुद्रे बुद्बुदादिवत्

nistattve nāmarūpe dve janmanāśayute ca te | buddhyā brahmaṇi vīkṣasva samudre budbudādivat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सच्चिदानन्दरूपेऽस्मिन् पूर्णे ब्रह्मणि वीक्षिते । स्वयमेवावजानाति नामरूपे शनैः शनैः

saccidānandarūpe'smin pūrṇe brahmaṇi vīkṣite | svayamevāvajānāti nāmarūpe śanaiḥ śanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यावद्यावदवज्ञा स्यात्तावत्तावत्तदीक्षणम् । यावद्यावद्वीक्ष्यते तत्तावत्तावदुभे त्यजेत्

yāvadyāvadavajñā syāttāvattāvattadīkṣaṇam | yāvadyāvadvīkṣyate tattāvattāvadubhe tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदभ्यासेन विद्यायां सुस्थितायामयं पुमान् । जीवन्नेव भवेन्मुक्तो वपुरस्तु यथा तथा

tadabhyāsena vidyāyāṃ susthitāyāmayaṃ pumān | jīvanneva bhavenmukto vapurastu yathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चिन्तनं तत्कथनमन्योन्यं तत्प्रबोधनम् । एतदेकपरत्वं च तदभ्यासं विदुर्बुधाः

taccintanaṃ tatkathanamanyonyaṃ tatprabodhanam | etadekaparatvaṃ ca tadabhyāsaṃ vidurbudhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासनानेककालिना दीर्घकालं निरन्तरम् । सादरं चाभ्यस्यमाने सर्वथैव निवर्तते

vāsanānekakālinā dīrghakālaṃ nirantaram | sādaraṃ cābhyasyamāne sarvathaiva nivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृच्छक्तिवद्ब्रह्मशक्तिरनेकाननृतान्सृजेत् । यद्वा जीवगता निद्रा स्वप्नश्चात्र निदर्शनम्

mṛcchaktivadbrahmaśaktiranekānanṛtānsṛjet | yadvā jīvagatā nidrā svapnaścātra nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्राशक्तिर्यथा जीवे दुर्घटस्वप्नकारिणी । ब्रह्मण्येषा तथा माया सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी

nidrāśaktiryathā jīve durghaṭasvapnakāriṇī | brahmaṇyeṣā tathā māyā sṛṣṭisthityantakāriṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वप्ने वियद्गतिं पश्येत्स्वमूर्धच्छेदनं यथा । मुहूर्ते वत्सरौघं च मृतं पुत्रादिकं पुनः

svapne viyadgatiṃ paśyetsvamūrdhacchedanaṃ yathā | muhūrte vatsaraughaṃ ca mṛtaṃ putrādikaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं युक्तमिदं नेति व्यवस्था तत्र दुर्लभा । यथा यथेक्ष्यते यद्यत्तत्तद्युक्तं तथा तथा

idaṃ yuktamidaṃ neti vyavasthā tatra durlabhā | yathā yathekṣyate yadyattattadyuktaṃ tathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईदृशो महिमा दृष्टो निद्राशक्तेर्यदा तदा । मायाशक्तेरचिन्त्योऽयं महिमेति किमद्भुतम्

īdṛśo mahimā dṛṣṭo nidrāśakteryadā tadā | māyāśakteracintyo'yaṃ mahimeti kimadbhutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयाने पुरुषे निद्रा स्वप्नं बहुविधं सृजेत् । ब्रह्मण्येवं निर्विकारे विकारान्कल्पयत्यसौ

śayāne puruṣe nidrā svapnaṃ bahuvidhaṃ sṛjet | brahmaṇyevaṃ nirvikāre vikārānkalpayatyasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खानिलाग्निजलोर्व्यण्डलोकप्राणिशिलादिकाः । विकाराः प्राणिधीष्वन्तश्चिच्छाया प्रतिबिम्बति

khānilāgnijalorvyaṇḍalokaprāṇiśilādikāḥ | vikārāḥ prāṇidhīṣvantaścicchāyā pratibimbati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चेतनाचेतनेष्वेषु सच्चिदानन्दलक्षणम् । समानं ब्रह्म भिद्येते नामरूपे पृथक्पृथक्

cetanācetaneṣveṣu saccidānandalakṣaṇam | samānaṃ brahma bhidyete nāmarūpe pṛthakpṛthak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मण्येते नामरूपे पटे चित्रमिव स्थिते । उपेक्ष्य नामरूपे द्वे सच्चिदानन्दधीर्भवेत्

brahmaṇyete nāmarūpe paṭe citramiva sthite | upekṣya nāmarūpe dve saccidānandadhīrbhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जलस्थेऽधोमुखे स्वस्य देहे दृष्टेऽप्युपेक्ष्य तम् । तीरस्थ एव देहे स्वे तात्पर्यं स्याद्यथा तथा

jalasthe'dhomukhe svasya dehe dṛṣṭe'pyupekṣya tam | tīrastha eva dehe sve tātparyaṃ syādyathā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रशो मनोराज्ये वर्तमाने सदैव तत् । सर्वैरूपेक्ष्यते तद्वदुपेक्षा नामरूपयोः

sahasraśo manorājye vartamāne sadaiva tat | sarvairūpekṣyate tadvadupekṣā nāmarūpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणे क्षणे मनोराज्यं भवत्येवान्यथान्यथा । गतं गतं पुनर्नास्ति व्यवहारो बहिस्तथा

kṣaṇe kṣaṇe manorājyaṃ bhavatyevānyathānyathā | gataṃ gataṃ punarnāsti vyavahāro bahistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बाल्यं यौवने लभ्यं यौवनं स्थविरे तथा । मृतः पिता पुनर्नास्ति नायात्येव गतं दिनम्

na bālyaṃ yauvane labhyaṃ yauvanaṃ sthavire tathā | mṛtaḥ pitā punarnāsti nāyātyeva gataṃ dinam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोराज्याद्विशेषः कः क्षणध्वंसिनि लौकिके । अतोऽस्मिन्भासमानेऽपि तत्सत्यत्वधियं त्यजेत्

manorājyādviśeṣaḥ kaḥ kṣaṇadhvaṃsini laukike | ato'sminbhāsamāne'pi tatsatyatvadhiyaṃ tyajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपेक्षिते लौकिके धीर्निर्विघ्ना ब्रह्मचिन्तने । नटवत्कृत्रिमास्थायां निर्वहत्येव लौकिकम्

upekṣite laukike dhīrnirvighnā brahmacintane | naṭavatkṛtrimāsthāyāṃ nirvahatyeva laukikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवहत्यपि नीरेऽधः स्थिरा प्रौढ शिला यथा । नामरूपान्यथात्वेऽपि कूटस्थं ब्रह्म नान्यथा

pravahatyapi nīre'dhaḥ sthirā prauḍha śilā yathā | nāmarūpānyathātve'pi kūṭasthaṃ brahma nānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्छिद्रे दर्पणे भाति वस्तुगर्भं बृहद्वियत् । सच्चित्घने तथा नानाजगद्गर्भमिदं वियत्

niṣchidre darpaṇe bhāti vastugarbhaṃ bṛhadviyat | saccitghane tathā nānājagadgarbhamidaṃ viyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदृष्ट्वा दर्पणं नैव तदन्तस्थे क्षणं यथा । अमत्वा सच्चिदानन्दं नामरूपमतिः कुतः

adṛṣṭvā darpaṇaṃ naiva tadantasthe kṣaṇaṃ yathā | amatvā saccidānandaṃ nāmarūpamatiḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमं सच्चिदानन्दे भासमानेऽथ तावता । बुद्धिं नियम्य नैवोर्ध्वं धारयेन्नामरूपयोः

prathamaṃ saccidānande bhāsamāne'tha tāvatā | buddhiṃ niyamya naivordhvaṃ dhārayennāmarūpayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं च निर्जगद्ब्रह्म सच्चिदानन्दलक्षणम् । अद्वैतानन्द एतस्मिन्विश्राम्यन्तु जनाश्चिरम्

evaṃ ca nirjagadbrahma saccidānandalakṣaṇam | advaitānanda etasminviśrāmyantu janāściram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मानन्दाभिधे ग्रन्थे तृतीयेऽध्याय ईरितः । अद्वैतानन्द एव स्याज्जगन्मिथ्यात्वचिन्तया

brahmānandābhidhe granthe tṛtīye'dhyāya īritaḥ | advaitānanda eva syājjaganmithyātvacintayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.