Vidyāraṇya: Pañcadaśī 14

योगेनात्मविवेकेन द्वैतमिथ्यात्वचिन्तया । ब्रह्मानन्दं पश्यतोऽथ विद्यानन्दो निरूप्यते

yogenātmavivekena dvaitamithyātvacintayā | brahmānandaṃ paśyato'tha vidyānando nirūpyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषयानन्दवद्विद्यानन्दोधीवृत्तिरूप्कः । दुःखाभावादिरूपेण प्रोक्त एष चतुर्विधः

viṣayānandavadvidyānandodhīvṛttirūpkaḥ | duḥkhābhāvādirūpeṇa prokta eṣa caturvidhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाभावश्च कामाप्तिः कृतकृत्योऽहमित्यसौ । प्राप्तप्राप्योऽहमित्येवं चातुर्विध्यमुदाहृतम्

duḥkhābhāvaśca kāmāptiḥ kṛtakṛtyo'hamityasau | prāptaprāpyo'hamityevaṃ cāturvidhyamudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐहिकं च आमुष्मिकं चेत्येवं दुःखं द्विधेरितम् । निवृत्तिमैहिकस्याह बृहदारण्यकं वचः

aihikaṃ ca āmuṣmikaṃ cetyevaṃ duḥkhaṃ dvidheritam | nivṛttimaihikasyāha bṛhadāraṇyakaṃ vacaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवात्मा परमात्मा चेत्यात्मा द्विविध ईरितः । चित्तादात्म्यात्त्रिभिर्देहैर्जीवः सन्भोक्तृतां व्रजेत्

jīvātmā paramātmā cetyātmā dvividha īritaḥ | cittādātmyāttribhirdehairjīvaḥ sanbhoktṛtāṃ vrajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्मा सच्चिदानन्दस्तादात्म्यं नामरूपयोः । गत्वा भोग्यत्वमापन्नस्तद्विवेके तु नोभयम्

paramātmā saccidānandastādātmyaṃ nāmarūpayoḥ | gatvā bhogyatvamāpannastadviveke tu nobhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भोग्यमिच्छन्भोक्तुरर्थे शरीरमनुसंज्वरेत् । ज्वरास्त्रिषु शरीरेषु स्थिता न त्वात्मनो ज्वराः

bhogyamicchanbhokturarthe śarīramanusaṃjvaret | jvarāstriṣu śarīreṣu sthitā na tvātmano jvarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधयो धातुवैषम्ये स्थूलदेहे स्थिता ज्वराः । कामक्रोधादयः सूक्ष्मे द्वयोर्बीजं तु कारणे

vyādhayo dhātuvaiṣamye sthūladehe sthitā jvarāḥ | kāmakrodhādayaḥ sūkṣme dvayorbījaṃ tu kāraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्वैतानन्दमार्गेण परात्मनि विवेचिते । अपश्यन्वास्तवं भोग्यं किं नामेच्छेत्परात्मवित्

advaitānandamārgeṇa parātmani vivecite | apaśyanvāstavaṃ bhogyaṃ kiṃ nāmecchetparātmavit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आत्मानन्दोक्तरीत्यास्मिन्जीवात्मन्यवधारिते । भोक्ता नैवास्ति कोऽप्यत्र शरीरानुज्वरः कुतः

ātmānandoktarītyāsminjīvātmanyavadhārite | bhoktā naivāsti ko'pyatra śarīrānujvaraḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुण्यपापद्वये चिन्ता दुःखमामुष्मिकं भवेत् । प्रथमाध्याय एवोक्तं चिन्ता नैनं तपेदिति

puṇyapāpadvaye cintā duḥkhamāmuṣmikaṃ bhavet | prathamādhyāya evoktaṃ cintā nainaṃ tapediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा पुष्करपर्णेऽस्मिन्नपामश्लेषणं तथा । वेदनादूर्ध्वमागामिकर्मणोऽश्लेषणं बुधे

yathā puṣkaraparṇe'sminnapāmaśleṣaṇaṃ tathā | vedanādūrdhvamāgāmikarmaṇo'śleṣaṇaṃ budhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इषीकातृणतूलस्य वह्निदाहः क्षणाद्यथा । तथा सञ्चितकर्मास्य दग्धं भवति वेदनात्

iṣīkātṛṇatūlasya vahnidāhaḥ kṣaṇādyathā | tathā sañcitakarmāsya dagdhaṃ bhavati vedanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा

yathaidhāṃsi samiddho'gnirbhasmasātkurute'rjuna | jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वापि स इमां लोकान्न हन्ति न निबध्यते

yasya nāhaṃkṛto bhāvo buddhiryasya na lipyate | hatvāpi sa imāṃ lokānna hanti na nibadhyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मातापित्रोर्वधः स्तेयं भ्रूणहत्यान्यदीदृशम् । न मुक्तिं नाशयेत्पापं मुखकान्तिर्न नश्यति

mātāpitrorvadhaḥ steyaṃ bhrūṇahatyānyadīdṛśam | na muktiṃ nāśayetpāpaṃ mukhakāntirna naśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाभाववदेवास्य सर्वकामाप्तिरीरिता । सर्वान्कामानसावाप्य ह्यमृतो भवदित्यतः

duḥkhābhāvavadevāsya sarvakāmāptirīritā | sarvānkāmānasāvāpya hyamṛto bhavadityataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जक्षन्क्रीडन्रतिं प्राप्तः स्त्रीभिर्यानैस्तथेतरैः । शरीरं न स्मरेत्प्राणं कर्मणा जीवयेदमुम्

jakṣankrīḍanratiṃ prāptaḥ strībhiryānaistathetaraiḥ | śarīraṃ na smaretprāṇaṃ karmaṇā jīvayedamum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान्कामान्सहाप्नोति नान्यवज्जन्मकर्मभिः । वर्तन्ते श्रोत्रिये भोगा युगपत्क्रमवर्जिताः

sarvānkāmānsahāpnoti nānyavajjanmakarmabhiḥ | vartante śrotriye bhogā yugapatkramavarjitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युवा रूपी च विद्यावान्नीरोगो दृढचित्तवान् । सैन्योपेतः सर्वपृथ्वीं वित्तपूर्णां प्रपालयन्

yuvā rūpī ca vidyāvānnīrogo dṛḍhacittavān | sainyopetaḥ sarvapṛthvīṃ vittapūrṇāṃ prapālayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैर्मानुष्यकैर्भोगैः सम्पन्नस्तृप्तभूमिपः । यमानन्दमवाप्नोति ब्रह्मविच्च तमश्नुते

sarvairmānuṣyakairbhogaiḥ sampannastṛptabhūmipaḥ | yamānandamavāpnoti brahmavicca tamaśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मर्त्येभोगे द्वयोर्नास्ति कामस्तृप्तिरतः समा । भोगान्निष्कामतैकस्य परस्यापि विवेकतः

martyebhoge dvayornāsti kāmastṛptirataḥ samā | bhogānniṣkāmataikasya parasyāpi vivekataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रोत्रियत्वाद्वेदशास्त्रैर्भोग्यदोषानवेक्षते । राजा बृहद्रथो दोषांस्तान्गाथाभिरुदाहरत्

śrotriyatvādvedaśāstrairbhogyadoṣānavekṣate | rājā bṛhadratho doṣāṃstāngāthābhirudāharat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देहदोषाश्चित्तदोषा भोग्यदोषा अनेकशः । शुना वान्ते पायसे नो कामस्तद्वद्विवेकिनः

dehadoṣāścittadoṣā bhogyadoṣā anekaśaḥ | śunā vānte pāyase no kāmastadvadvivekinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्कामत्वे समेऽप्यत्र राज्ञः साधन सञ्चये । दुःखमासीद्भाविनाशादितिभीरनुवर्तते

niṣkāmatve same'pyatra rājñaḥ sādhana sañcaye | duḥkhamāsīdbhāvināśāditibhīranuvartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नोभयं श्रोत्रियस्यातस्तदानन्दोऽधिकोऽन्यतः । गन्धर्वानन्द आशास्ति राज्ञो नास्ति विवेकिनः

nobhayaṃ śrotriyasyātastadānando'dhiko'nyataḥ | gandharvānanda āśāsti rājño nāsti vivekinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्कल्पे मनुष्यः सन्पुण्यपापविशेषतः । गन्धर्वत्वं समापन्नो मर्त्यो गन्धर्व उच्यते

asminkalpe manuṣyaḥ sanpuṇyapāpaviśeṣataḥ | gandharvatvaṃ samāpanno martyo gandharva ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वकल्पे कृतात्पुण्यात्कल्पादावेव चेद्भवेत् । गन्धर्वत्वं तादृषोऽत्र देवगन्धर्व उच्यते

pūrvakalpe kṛtātpuṇyātkalpādāveva cedbhavet | gandharvatvaṃ tādṛṣo'tra devagandharva ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निष्वात्तादयो लोके पितरश्चिरवासिनः । कल्पादावेव देवत्वं गता आजानदेवताः

agniṣvāttādayo loke pitaraściravāsinaḥ | kalpādāveva devatvaṃ gatā ājānadevatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मिन्कल्पेऽश्वमेधादि कर्म कृत्वा महत्पदम् । अवाप्याजानदेवैर्याः पूज्यास्ताः कर्मदेवताः

asminkalpe'śvamedhādi karma kṛtvā mahatpadam | avāpyājānadevairyāḥ pūjyāstāḥ karmadevatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यमाग्निमुख्याः देवाः स्युर्जाताविन्द्रबृहस्पती । प्रजापतिर्विराट् प्रोक्तो ब्रह्मा सूत्रात्मनामकः

yamāgnimukhyāḥ devāḥ syurjātāvindrabṛhaspatī | prajāpatirvirāṭ prokto brahmā sūtrātmanāmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सार्वभौमादिसूत्रान्ता उत्तरोत्तरकामिनः । अवाङ्मनसगम्योऽयमात्मानन्दस्ततः परः

sārvabhaumādisūtrāntā uttarottarakāminaḥ | avāṅmanasagamyo'yamātmānandastataḥ paraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैःस्तैः काम्येषु सर्वेषु सुखेषु श्रोत्रियो यतः । निस्पृहस्तेन सर्वेषामानन्दाः सन्ति तस्य ते

taiḥstaiḥ kāmyeṣu sarveṣu sukheṣu śrotriyo yataḥ | nispṛhastena sarveṣāmānandāḥ santi tasya te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वकामाप्तिरेषोक्ता यद्वा साक्षि चिदात्मता । स्वदेहवत्सर्वदेहेष्वपि भोगानवेक्षते

sarvakāmāptireṣoktā yadvā sākṣi cidātmatā | svadehavatsarvadeheṣvapi bhogānavekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञस्याप्येतदस्त्येव न तु तृप्तिरबोधतः । यो वेद सोऽश्नुते सर्वान्कामानितियब्रवीच्छ्रुतिः

ajñasyāpyetadastyeva na tu tṛptirabodhataḥ | yo veda so'śnute sarvānkāmānitiyabravīcchrutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्वा सर्वात्मता स्वस्य साम्ना गायति सर्वदा । अहमन्नं तथान्नादश्चेति सामस्वधीयते

yadvā sarvātmatā svasya sāmnā gāyati sarvadā | ahamannaṃ tathānnādaśceti sāmasvadhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुःखाभावश्च कामाप्तिरुभे ह्येवं निरूपिते । कृतकृत्यत्वमन्यच्च प्राप्तप्राप्यत्वमीक्ष्यताम्

duḥkhābhāvaśca kāmāptirubhe hyevaṃ nirūpite | kṛtakṛtyatvamanyacca prāptaprāpyatvamīkṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयं तृप्तिदीपे हि सम्यगस्माभिरीरितम् । त एवात्रानुसन्धेयाः श्लोका बुद्धिविशुद्धये

ubhayaṃ tṛptidīpe hi samyagasmābhirīritam | ta evātrānusandheyāḥ ślokā buddhiviśuddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुतिष्ठन्तु कर्माणि परलोकयियासवः । सर्वलोकात्मकः कस्मादनुतिष्ठामि किं कथम्

anutiṣṭhantu karmāṇi paralokayiyāsavaḥ | sarvalokātmakaḥ kasmādanutiṣṭhāmi kiṃ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याचक्षतां ते शास्त्राणि वेदानध्यापयन्तु वा । येऽत्राधिकारिणो मे तु नाधिकारोऽक्रियत्वतः

vyācakṣatāṃ te śāstrāṇi vedānadhyāpayantu vā | ye'trādhikāriṇo me tu nādhikāro'kriyatvataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृण्वन्त्वज्ञाततत्त्वास्ते जानन्कस्माच्छृणोम्यहम् । मन्यन्तां संशयापन्ना न मन्येऽहमसंशयः

śṛṇvantvajñātatattvāste jānankasmācchṛṇomyaham | manyantāṃ saṃśayāpannā na manye'hamasaṃśayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपर्यस्तो निदिध्यासेत्किं ध्यानमविपर्ययात् । देहात्मत्वविपर्यासं न कदाचिद्भजाम्यहम्

viparyasto nididhyāsetkiṃ dhyānamaviparyayāt | dehātmatvaviparyāsaṃ na kadācidbhajāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरलत्वं व्यवहृतेरिष्टं चेद्ध्यानमस्तु ते । अबाधिकां व्यवहृतिं पश्यन्ध्यायाम्यहं कुतः

viralatvaṃ vyavahṛteriṣṭaṃ ceddhyānamastu te | abādhikāṃ vyavahṛtiṃ paśyandhyāyāmyahaṃ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नित्यानुभवरूपस्य को मे वाऽनुभवः पृथक् । कृतं कृत्यं प्रापणीयं प्राप्तमित्येव निश्चयः

nityānubhavarūpasya ko me vā'nubhavaḥ pṛthak | kṛtaṃ kṛtyaṃ prāpaṇīyaṃ prāptamityeva niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवहारो लौकिको वा शास्त्रीयो वाऽन्यथाऽपि वा । ममाकर्तुरलेपस्य यथाऽऽरब्धं प्रवर्तताम्

vyavahāro laukiko vā śāstrīyo vā'nyathā'pi vā | mamākarturalepasya yathā''rabdhaṃ pravartatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथवा कृतकृत्योऽपि लोकानुग्रहकामया । शास्त्रीयेणैव मार्गेण वर्तेऽहं का मम क्षतिः

athavā kṛtakṛtyo'pi lokānugrahakāmayā | śāstrīyeṇaiva mārgeṇa varte'haṃ kā mama kṣatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विष्णुं ध्यायतु धीर्यद्वा ब्रह्मानन्दे विलीयताम् । साक्ष्यहं किञ्चिदप्यत्र न कुर्वे नापि कारये

viṣṇuṃ dhyāyatu dhīryadvā brahmānande vilīyatām | sākṣyahaṃ kiñcidapyatra na kurve nāpi kāraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतकृत्यतया तृप्तः प्राप्तप्राप्यतया पुनः । तृप्यन्नेवं स्वमनसा मन्यतेऽसौ निरन्तरम्

kṛtakṛtyatayā tṛptaḥ prāptaprāpyatayā punaḥ | tṛpyannevaṃ svamanasā manyate'sau nirantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धन्योऽहं धन्योऽहं तृप्तेर्मे कोपमा भवेल्लोके । धन्योऽहं धन्योऽहं धन्यो धन्यः पुनः पुनर्धन्यः

dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ tṛpterme kopamā bhavelloke | dhanyo'haṃ dhanyo'haṃ dhanyo dhanyaḥ punaḥ punardhanyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मानन्दाभिधे ग्रन्थे चतुर्थोऽध्याय ईरितः । विद्यानन्दस्तदुत्पत्तिपर्यन्तोऽभ्यास इष्यताम्

brahmānandābhidhe granthe caturtho'dhyāya īritaḥ | vidyānandastadutpattiparyanto'bhyāsa iṣyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.