सोमशर्मोवाच-
लक्षणं ब्रह्मचर्यस्य तन्मे विस्तरतो वद ।
कीदृशं ब्रह्मचर्यं च यदि जानासि भामिनि
somaśarmovāca-
lakṣaṇaṃ brahmacaryasya tanme vistarato vada |
kīdṛśaṃ brahmacaryaṃ ca yadi jānāsi bhāmini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं सत्ये रतिर्यस्य पुण्यात्मा तुष्टितां व्रजेत् ।
ऋतौ प्राप्ते व्रजेन्नारीं स्वीयां दोषविवर्जितः
nityaṃ satye ratiryasya puṇyātmā tuṣṭitāṃ vrajet |
ṛtau prāpte vrajennārīṃ svīyāṃ doṣavivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकुलस्य सदाचारं कदानैव विमुंचति ।
एतदेव समाख्यातं गृहस्थस्य द्विजोत्तम
svakulasya sadācāraṃ kadānaiva vimuṃcati |
etadeva samākhyātaṃ gṛhasthasya dvijottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ब्रह्मचर्यं मया प्रोक्तं गृहिणामुत्तमं किल ।
यतीनां तु प्रवक्ष्यामि तन्मे निगदतः शृणु
brahmacaryaṃ mayā proktaṃ gṛhiṇāmuttamaṃ kila |
yatīnāṃ tu pravakṣyāmi tanme nigadataḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दमसत्यसमायुक्तः पापाद्भीतस्तु सर्वदा ।
भार्यासंगं वर्जयित्वा ध्यानज्ञानप्रतिष्ठितः
damasatyasamāyuktaḥ pāpādbhītastu sarvadā |
bhāryāsaṃgaṃ varjayitvā dhyānajñānapratiṣṭhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतीनां ब्रह्मचर्यं च समाख्यातं तवाग्रतः ।
तप एव प्रवक्ष्यामि तन्मेनिगदतः शृणु
yatīnāṃ brahmacaryaṃ ca samākhyātaṃ tavāgrataḥ |
tapa eva pravakṣyāmi tanmenigadataḥ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचारेण प्रवर्तेत कामक्रोधविवर्जितः ।
प्राणिनामुपकाराय संस्थितउद्यमावृतः
ācāreṇa pravarteta kāmakrodhavivarjitaḥ |
prāṇināmupakārāya saṃsthitaudyamāvṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तप एवं समाख्यातं सत्यमेवं वदाम्यहम् ।
परद्रव्येष्वलोलुप्त्वं परस्त्रीषु तथैव च
tapa evaṃ samākhyātaṃ satyamevaṃ vadāmyaham |
paradravyeṣvaloluptvaṃ parastrīṣu tathaiva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा मतिर्न यस्य स्यात्स सत्यः परिकीर्तितः ।
दानमेव प्रवक्ष्यामि येन जीवंति मानवाः
dṛṣṭvā matirna yasya syātsa satyaḥ parikīrtitaḥ |
dānameva pravakṣyāmi yena jīvaṃti mānavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मसौख्यं प्रतीच्छेद्यः स इहैव परत्र वा ।
अन्नस्यापि महादानं सुखस्यैव ध्रुवस्य वा
ātmasaukhyaṃ pratīcchedyaḥ sa ihaiva paratra vā |
annasyāpi mahādānaṃ sukhasyaiva dhruvasya vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रासमात्रं तथा देयं क्षुधार्ताय न संशयः ।
दत्ते सति महत्पुण्यममृतं सोश्नुते सदा
grāsamātraṃ tathā deyaṃ kṣudhārtāya na saṃśayaḥ |
datte sati mahatpuṇyamamṛtaṃ sośnute sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनेदिने प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् ।
तृणं शय्यां च वचनं गृहच्छायां सुशीतलाम्
dinedine pradātavyaṃ yathāvibhavasaṃbhavam |
tṛṇaṃ śayyāṃ ca vacanaṃ gṛhacchāyāṃ suśītalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमिमापस्तथा चान्नं प्रियवाक्यमनुत्तमम् ।
आसनं वचनालापं कौटिल्येन विवर्जितम्
bhūmimāpastathā cānnaṃ priyavākyamanuttamam |
āsanaṃ vacanālāpaṃ kauṭilyena vivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मनो जीवनार्थाय नित्यमेव करोति यः ।
देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य एवं दानं ददाति यः
ātmano jīvanārthāya nityameva karoti yaḥ |
devānpitṝnsamabhyarcya evaṃ dānaṃ dadāti yaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहैव मोदते सो वै परत्र हि तथैव च ।
अवंध्यं दिवसं यो वै दानाध्ययनकर्मभिः
ihaiva modate so vai paratra hi tathaiva ca |
avaṃdhyaṃ divasaṃ yo vai dānādhyayanakarmabhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकुर्यान्मानुषो भूत्वा स देवो नात्र संशयः ।
नियमं च प्रवक्ष्यामि धर्मसाधनमुत्तमम्
prakuryānmānuṣo bhūtvā sa devo nātra saṃśayaḥ |
niyamaṃ ca pravakṣyāmi dharmasādhanamuttamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देवानां ब्राह्मणानां च पूजास्वभिरतो हि यः ।
नित्यं नियमसंयुक्तो दानव्रतेषु सुव्रत
devānāṃ brāhmaṇānāṃ ca pūjāsvabhirato hi yaḥ |
nityaṃ niyamasaṃyukto dānavrateṣu suvrata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकारेषु पुण्येषु नियमोऽयं प्रकीर्तितः ।
क्षमारूपं प्रवक्ष्यामि श्रूयतां द्विजसत्तम
upakāreṣu puṇyeṣu niyamo'yaṃ prakīrtitaḥ |
kṣamārūpaṃ pravakṣyāmi śrūyatāṃ dvijasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पराक्रोशं हि संश्रुत्य ताडिते सति केनचित् ।
क्रोधं न चैव गच्छेत्तु ताडितो न हि ताडयेत्
parākrośaṃ hi saṃśrutya tāḍite sati kenacit |
krodhaṃ na caiva gacchettu tāḍito na hi tāḍayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहिष्णुः स्यात्स धर्मात्मा नहि रागं प्रयाति च ।
समश्नाति परं सौख्यमिह चामुत्र वापि च
sahiṣṇuḥ syātsa dharmātmā nahi rāgaṃ prayāti ca |
samaśnāti paraṃ saukhyamiha cāmutra vāpi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं क्षमा समाख्याता शौचमेवं वदाम्यहम् ।
सबाह्याभ्यंतरे यो वै शुद्धो रागविवर्जितः
evaṃ kṣamā samākhyātā śaucamevaṃ vadāmyaham |
sabāhyābhyaṃtare yo vai śuddho rāgavivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नानाचमनकैरेव व्यवहारेण वर्तते ।
शौचमेवं समाख्यातमहिंसां तु वदाम्यहम्
snānācamanakaireva vyavahāreṇa vartate |
śaucamevaṃ samākhyātamahiṃsāṃ tu vadāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृणमपि विना कार्यञ्छेत्तव्यं न विजानता ।
अहिंसानिरतो भूयाद्यथात्मनि तथापरे
tṛṇamapi vinā kāryañchettavyaṃ na vijānatā |
ahiṃsānirato bhūyādyathātmani tathāpare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शांतिमेव प्रक्ष्यामि शांत्या सुखं समश्नुते ।
शांतिरेव प्रकर्तव्या क्लेशान्नैव परित्यजेत्
śāṃtimeva prakṣyāmi śāṃtyā sukhaṃ samaśnute |
śāṃtireva prakartavyā kleśānnaiva parityajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतवैरं विसृज्यैव मन एवं प्रकारयेत् ।
एवं शांतिः समाख्याता अस्तेयं तु वदाम्यहम्
bhūtavairaṃ visṛjyaiva mana evaṃ prakārayet |
evaṃ śāṃtiḥ samākhyātā asteyaṃ tu vadāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परस्वं नैव हर्तव्यं परजाया तथैव च ।
मनोभिर्वचनैः कायैर्मन एवं प्रकारयेत्
parasvaṃ naiva hartavyaṃ parajāyā tathaiva ca |
manobhirvacanaiḥ kāyairmana evaṃ prakārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दममेव प्रवक्ष्यामि तवाग्रे द्विजसत्तम ।
दमनादिंद्रियाणां वै मनसोपि विकारिणः
damameva pravakṣyāmi tavāgre dvijasattama |
damanādiṃdriyāṇāṃ vai manasopi vikāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औद्धत्यं नाशयेत्तेषां स चैतन्यो वशी तदा ।
शुश्रूषां तु प्रवक्ष्यामि धर्मशास्त्रेषु यादृशी
auddhatyaṃ nāśayetteṣāṃ sa caitanyo vaśī tadā |
śuśrūṣāṃ tu pravakṣyāmi dharmaśāstreṣu yādṛśī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वाचार्यैर्यथा प्रोक्ता तामेवं प्रवदाम्यहम् ।
वाचा देहेन मनसा गुरुकार्यं प्रसाधयेत्
pūrvācāryairyathā proktā tāmevaṃ pravadāmyaham |
vācā dehena manasā gurukāryaṃ prasādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जायतेऽनुग्रहो यत्र शुश्रूषा सा निगद्यते ।
सांगो धर्मः समाख्यातस्तवाग्रे द्विजसत्तम
jāyate'nugraho yatra śuśrūṣā sā nigadyate |
sāṃgo dharmaḥ samākhyātastavāgre dvijasattama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि श्रोतुमिच्छसि यत्पते ।
ईदृशे चापि धर्मे तु वर्तते यो नरः सदा
anyacca te pravakṣyāmi śrotumicchasi yatpate |
īdṛśe cāpi dharme tu vartate yo naraḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसारे तस्य संभूतिः पुनरेव न जायते ।
स्वर्गं गच्छति धर्मेण सत्यंसत्यं वदाम्यहम्
saṃsāre tasya saṃbhūtiḥ punareva na jāyate |
svargaṃ gacchati dharmeṇa satyaṃsatyaṃ vadāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ धर्ममेव व्रजस्व हि ।
सर्वं हि प्राप्यते कांत यदसाध्यं महीतले
evaṃ jñātvā mahāprājña dharmameva vrajasva hi |
sarvaṃ hi prāpyate kāṃta yadasādhyaṃ mahītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मप्रसादतस्तस्मात्कुरु वाक्यं ममैव हि ।
भार्यायास्तुवचः श्रुत्वा सोमशर्मा सुबुद्धिमान्
dharmaprasādatastasmātkuru vākyaṃ mamaiva hi |
bhāryāyāstuvacaḥ śrutvā somaśarmā subuddhimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुनः प्रोवाच तां भार्यां सुमनां धर्मवादिनीम्
punaḥ provāca tāṃ bhāryāṃ sumanāṃ dharmavādinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.