कुंजल उवाच-
श्रूयतामभिधास्यामि तत्सर्वं कारणं सुत ।
यस्मात्तौ तादृशौ जातौ स्वमांसपरिभक्षकौ
kuṃjala uvāca-
śrūyatāmabhidhāsyāmi tatsarvaṃ kāraṇaṃ suta |
yasmāttau tādṛśau jātau svamāṃsaparibhakṣakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वत्र कारणं कर्म शुभाशुभं न संशयः ।
पुण्येन कर्मणा पुत्र नरः सौख्यं प्रभुंजति
sarvatra kāraṇaṃ karma śubhāśubhaṃ na saṃśayaḥ |
puṇyena karmaṇā putra naraḥ saukhyaṃ prabhuṃjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्कृतं भुंजते चात्र पापयुक्तेन कर्मणा ।
सूक्ष्मवर्त्मविचार्यैवं शास्त्रज्ञानेन चक्षुषा
duṣkṛtaṃ bhuṃjate cātra pāpayuktena karmaṇā |
sūkṣmavartmavicāryaivaṃ śāstrajñānena cakṣuṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थूलधर्मं प्रदृष्ट्वैव सुविचार्य पुनः पुनः ।
समारभेन्नरः कर्म मनसा निपुणेन च
sthūladharmaṃ pradṛṣṭvaiva suvicārya punaḥ punaḥ |
samārabhennaraḥ karma manasā nipuṇena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समूर्तिकारकः शिल्पी रसमावर्त्तयेद्यथा ।
अग्नेश्च तेजसा पुत्र ज्वालाभिश्च समंततः
samūrtikārakaḥ śilpī rasamāvarttayedyathā |
agneśca tejasā putra jvālābhiśca samaṃtataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्रवीभूतो भवेद्धातुर्वह्निना तापितः शनैः ।
यादृशं वत्स भक्ष्यंतु रसपक्वं निषेच्यते
dravībhūto bhaveddhāturvahninā tāpitaḥ śanaiḥ |
yādṛśaṃ vatsa bhakṣyaṃtu rasapakvaṃ niṣecyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तादृशं जायते वत्स रूपं चैव न संशयः ।
यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते
tādṛśaṃ jāyate vatsa rūpaṃ caiva na saṃśayaḥ |
yādṛśaṃ kriyate karma tādṛśaṃ paribhujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्म एव प्रधानं यद्वर्षारूपेण वर्त्तते ।
क्षेत्रेषु यादृशं बीजं वपते कृषिकारकः
karma eva pradhānaṃ yadvarṣārūpeṇa varttate |
kṣetreṣu yādṛśaṃ bījaṃ vapate kṛṣikārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तादृशं भुंजते तात फलमेव न संशयः ।
यादृशं क्रियते कर्म तादृशं परिभुज्यते
tādṛśaṃ bhuṃjate tāta phalameva na saṃśayaḥ |
yādṛśaṃ kriyate karma tādṛśaṃ paribhujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनाशहेतुः कर्मास्य सर्वे कर्मवशा वयम् ।
कर्म दायादका लोके कर्म संबंधिबांधवाः
vināśahetuḥ karmāsya sarve karmavaśā vayam |
karma dāyādakā loke karma saṃbaṃdhibāṃdhavāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्माणि चोदयंतीह पुरुषं सुखदुःखयोः ।
सुवर्णं रजतं वापि यथारूपं निषिच्यते
karmāṇi codayaṃtīha puruṣaṃ sukhaduḥkhayoḥ |
suvarṇaṃ rajataṃ vāpi yathārūpaṃ niṣicyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा निषिच्यते जंतुः पूर्वकर्मवशानुगः ।
पंचैतानीह दृश्यंते गर्भस्थस्यैव देहिनः
tathā niṣicyate jaṃtuḥ pūrvakarmavaśānugaḥ |
paṃcaitānīha dṛśyaṃte garbhasthasyaiva dehinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आयुः कर्म च वित्तं च विद्यानि धनमेव च ।
यथा मृत्पिंडकं कर्त्ता कुरुते यद्यदिच्छति
āyuḥ karma ca vittaṃ ca vidyāni dhanameva ca |
yathā mṛtpiṃḍakaṃ karttā kurute yadyadicchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा कर्मकृतं चैव कर्त्तारं प्रतिपद्यते ।
देवत्वमथ मानुष्यं पशुत्वं पक्षितां तथा
tathā karmakṛtaṃ caiva karttāraṃ pratipadyate |
devatvamatha mānuṣyaṃ paśutvaṃ pakṣitāṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तिर्यक्त्वं स्थावरत्वं वा याति जंतुः स्वकर्मभिः ।
स एव तु तथा भुंक्ते नित्यं विहितमात्मनः
tiryaktvaṃ sthāvaratvaṃ vā yāti jaṃtuḥ svakarmabhiḥ |
sa eva tu tathā bhuṃkte nityaṃ vihitamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आत्मना विहितं दुःखमात्मना विहितं सुखम् ।
गर्भशय्यामुपादाय भुंजते पूर्वदेहिकम्
ātmanā vihitaṃ duḥkhamātmanā vihitaṃ sukham |
garbhaśayyāmupādāya bhuṃjate pūrvadehikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वदेहकृतं कर्म न कश्चित्पुरुषोत्तमः ।
बलेन प्रज्ञया वापि समर्थः कर्तुमन्यथा
pūrvadehakṛtaṃ karma na kaścitpuruṣottamaḥ |
balena prajñayā vāpi samarthaḥ kartumanyathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वकृतान्येव भुंजंति दुःखानि च सुखानि च ।
हेतुतः कारणैर्वापि सोहं कारेण बाध्यते
svakṛtānyeva bhuṃjaṃti duḥkhāni ca sukhāni ca |
hetutaḥ kāraṇairvāpi sohaṃ kāreṇa bādhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा धेनुसहस्रेषु वत्सो विंदति मातरम् ।
तद्वच्छुभाशुभं कर्म कर्तारमनुगच्छति
yathā dhenusahasreṣu vatso viṃdati mātaram |
tadvacchubhāśubhaṃ karma kartāramanugacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपभोगादृते यस्य नाश एव न विद्यते ।
प्राक्तनं बंधनं कर्म कोन्यथाकर्तुमर्हति
upabhogādṛte yasya nāśa eva na vidyate |
prāktanaṃ baṃdhanaṃ karma konyathākartumarhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुशीघ्रमनुधावंतं विधानमनुधावति ।
शोभते संनिपातेन यथाकर्म पुराकृतम्
suśīghramanudhāvaṃtaṃ vidhānamanudhāvati |
śobhate saṃnipātena yathākarma purākṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपतिष्ठति तिष्ठंतं गच्छं तमनुगच्छति ।
करोति कुर्वतः कर्मच्छायेवानु विधीयते
upatiṣṭhati tiṣṭhaṃtaṃ gacchaṃ tamanugacchati |
karoti kurvataḥ karmacchāyevānu vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा छायातपौ नित्यं सुसंबद्धौ परस्परम् ।
उपसर्गा हि विषया उपसर्गा जरादयः
yathā chāyātapau nityaṃ susaṃbaddhau parasparam |
upasargā hi viṣayā upasargā jarādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीडयंति नरं पश्चात्पीडितं पूर्वकर्मणा ।
येन यत्रोपभोक्तव्यं दुःखं वा सुखमेव च
pīḍayaṃti naraṃ paścātpīḍitaṃ pūrvakarmaṇā |
yena yatropabhoktavyaṃ duḥkhaṃ vā sukhameva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र बद्ध्वा रज्ज्वेव बलाद्दैवेन नीयते ।
दैवं प्राहुश्च भूतानां सुखदुःखोपपादनम्
sa tatra baddhvā rajjveva balāddaivena nīyate |
daivaṃ prāhuśca bhūtānāṃ sukhaduḥkhopapādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यथा कर्मतच्चिंत्यं जाग्रतः स्वपतोपि वा ।
अन्यथा ह्युद्यते दैवं बध्यते च जिघांसति
anyathā karmatacciṃtyaṃ jāgrataḥ svapatopi vā |
anyathā hyudyate daivaṃ badhyate ca jighāṃsati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्त्राग्निविषदुर्गेभ्यो रक्षितव्यं सुरक्षति ।
यथा पृथिव्यां बीजानि वृक्षगुल्मतृणान्यपि
śastrāgniviṣadurgebhyo rakṣitavyaṃ surakṣati |
yathā pṛthivyāṃ bījāni vṛkṣagulmatṛṇānyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मक्षयात्तथा जंतोः शरीरं नाशमृच्छति ।
कर्मक्षयात्तथा मृत्युस्तत्त्वविद्भिरुदाहृतम्
karmakṣayāttathā jaṃtoḥ śarīraṃ nāśamṛcchati |
karmakṣayāttathā mṛtyustattvavidbhirudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विविधाः प्राणिनां रोगाः स्मृतास्तेषां च हेतवः ।
तस्मात्तत्त्वप्रधानस्तु कर्म एव हि प्राणिनाम्
vividhāḥ prāṇināṃ rogāḥ smṛtāsteṣāṃ ca hetavaḥ |
tasmāttattvapradhānastu karma eva hi prāṇinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्पुरा क्रियते कर्म तदिहैव प्रभुज्यते ।
यत्त्वया दृष्टमेवापि पृच्छितं तात सांप्रतम्
yatpurā kriyate karma tadihaiva prabhujyate |
yattvayā dṛṣṭamevāpi pṛcchitaṃ tāta sāṃpratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यार्थं तु मया प्रोक्तं भुंजाते तौ हि सांप्रतम् ।
आनंदे कानने दृष्टं तयोः कर्मसुदारुणम्
tasyārthaṃ tu mayā proktaṃ bhuṃjāte tau hi sāṃpratam |
ānaṃde kānane dṛṣṭaṃ tayoḥ karmasudāruṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोश्चेष्टां प्रवक्ष्यामि शृणु वत्स प्रभाषतः ।
कर्मभूमिरियं तात अन्या भोगार्थभूमयः
tayośceṣṭāṃ pravakṣyāmi śṛṇu vatsa prabhāṣataḥ |
karmabhūmiriyaṃ tāta anyā bhogārthabhūmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गादीनां महाप्राज्ञ तासु गत्वा सुभुंजति ।
सूत उवाच-
चौलदेशे महाप्राज्ञः सुबाहुर्नाम भूमिपः
sargādīnāṃ mahāprājña tāsu gatvā subhuṃjati |
sūta uvāca-
cauladeśe mahāprājñaḥ subāhurnāma bhūmipaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपवान्गुणवान्धीरः पृथिव्यां नास्ति तादृशः ।
विष्णुभक्तो महाप्राज्ञो वैष्णवानां च सुप्रियः
rūpavānguṇavāndhīraḥ pṛthivyāṃ nāsti tādṛśaḥ |
viṣṇubhakto mahāprājño vaiṣṇavānāṃ ca supriyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मणा त्रिविधेनापि प्रध्यायन्मधुसूदनम् ।
अश्वमेधादिकान्यज्ञान्यजेत सकलान्नृप
karmaṇā trividhenāpi pradhyāyanmadhusūdanam |
aśvamedhādikānyajñānyajeta sakalānnṛpa
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोधास्तस्य चैवास्ति जैमिनिर्नाम ब्राह्मणः ।
स चाहूय सुबाहुं तमिदं वचनमब्रवीत्
purodhāstasya caivāsti jaiminirnāma brāhmaṇaḥ |
sa cāhūya subāhuṃ tamidaṃ vacanamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजन्देहि सुदानानि यैः सुखं तु प्रभुंज्यत ।
दानैस्तु तरते लोकान्दुर्गान्प्रेत्य गतो नरः
rājandehi sudānāni yaiḥ sukhaṃ tu prabhuṃjyata |
dānaistu tarate lokāndurgānpretya gato naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दानेन सुखमाप्नोति यशः प्राप्नोति शाश्वतम् ।
दानेन चातुला कीर्तिर्जायते मृत्युमंडले
dānena sukhamāpnoti yaśaḥ prāpnoti śāśvatam |
dānena cātulā kīrtirjāyate mṛtyumaṃḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत्कीर्तिः स्थिता चात्र तावत्कर्ता दिवं वसेत् ।
तद्दानं दुष्करं प्राहुर्दातुं नैव प्रशक्यते
yāvatkīrtiḥ sthitā cātra tāvatkartā divaṃ vaset |
taddānaṃ duṣkaraṃ prāhurdātuṃ naiva praśakyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दातव्यं मानवैः सदा ।
सुबाहुरुवाच-
दानाच्च तपसो वापि द्वयोर्मध्ये सुदुष्करम्
tasmātsarvaprayatnena dātavyaṃ mānavaiḥ sadā |
subāhuruvāca-
dānācca tapaso vāpi dvayormadhye suduṣkaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं वा महत्फलं प्रेत्य तन्मे ब्रूहि द्विजोत्तम ।
जैमिनिरुवाच-
दानान्न दुष्करतरं पृथिव्यामस्ति किंचन
kiṃ vā mahatphalaṃ pretya tanme brūhi dvijottama |
jaiminiruvāca-
dānānna duṣkarataraṃ pṛthivyāmasti kiṃcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजन्प्रत्यक्षमेवैकं दृश्यते लोकसाक्षिकम् ।
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्धनार्थं लोभमोहिताः
rājanpratyakṣamevaikaṃ dṛśyate lokasākṣikam |
parityajya priyānprāṇāndhanārthaṃ lobhamohitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविशंति नरा लोके समुद्रमटवीं तथा ।
सेवामन्ये प्रपद्यंतेऽश्ववृत्तिरिति या स्थिता
praviśaṃti narā loke samudramaṭavīṃ tathā |
sevāmanye prapadyaṃte'śvavṛttiriti yā sthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिंसाप्रायां बहुक्लेशां कृषिं चैव तथा पुरा ।
तस्य दुःखार्जितस्यापि प्राणेभ्योपि गरीयसः
hiṃsāprāyāṃ bahukleśāṃ kṛṣiṃ caiva tathā purā |
tasya duḥkhārjitasyāpi prāṇebhyopi garīyasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थस्य पुरुषव्याघ्र परित्यागः सुदुष्करः ।
विशेषतो महाराज तस्य न्यायार्जितस्य च
arthasya puruṣavyāghra parityāgaḥ suduṣkaraḥ |
viśeṣato mahārāja tasya nyāyārjitasya ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रद्धया विधिवत्पात्रे दत्तस्यांतो न विद्यते ।
श्रद्धा धर्मसुता देवी पावनी विश्वतारिणी
śraddhayā vidhivatpātre dattasyāṃto na vidyate |
śraddhā dharmasutā devī pāvanī viśvatāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सावित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी ।
श्रद्धया साध्यते धर्मो महद्भिर्न्नार्थराशिभिः
sāvitrī prasavitrī ca saṃsārārṇavatāriṇī |
śraddhayā sādhyate dharmo mahadbhirnnārtharāśibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्किंचनास्तु मुनयः श्रद्धाधर्मा दिवं गताः ।
संति दानान्यनेकानि नानाभेदैर्नृपोत्तम
niṣkiṃcanāstu munayaḥ śraddhādharmā divaṃ gatāḥ |
saṃti dānānyanekāni nānābhedairnṛpottama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नदानात्परं नास्ति प्राणिनां गतिदायकम् ।
तस्मादन्नं प्रदातव्यं पयसा च समन्वितम्
annadānātparaṃ nāsti prāṇināṃ gatidāyakam |
tasmādannaṃ pradātavyaṃ payasā ca samanvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरेणापि पुण्येन वचसा च समन्वितम् ।
नास्त्यन्नात्तु परं दानमिहलोके परत्र च
madhureṇāpi puṇyena vacasā ca samanvitam |
nāstyannāttu paraṃ dānamihaloke paratra ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तारणाय हितायैव सुखसंपत्तिहेतवे ।
श्रद्धया विधिवत्पात्रे निर्मलेनापि चेतसा
tāraṇāya hitāyaiva sukhasaṃpattihetave |
śraddhayā vidhivatpātre nirmalenāpi cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नैकस्य प्रदानस्य फलं भुंक्ते भवेन्नरः ।
ग्रासाद्ग्रासं प्रदातव्यं मुष्टिप्रस्थं न संशयः
annaikasya pradānasya phalaṃ bhuṃkte bhavennaraḥ |
grāsādgrāsaṃ pradātavyaṃ muṣṭiprasthaṃ na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अक्षयं जायते तस्य दानस्यापि महाफलम् ।
न च प्रस्थं न वा मुष्टिं नरस्य हि न संभवेत्
akṣayaṃ jāyate tasya dānasyāpi mahāphalam |
na ca prasthaṃ na vā muṣṭiṃ narasya hi na saṃbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनास्तिक्यप्रभावेण पर्वणि प्राप्य मानवः ।
श्रद्धया ब्राह्मणं चैकं भक्त्या चैव प्रभोजयेत्
anāstikyaprabhāveṇa parvaṇi prāpya mānavaḥ |
śraddhayā brāhmaṇaṃ caikaṃ bhaktyā caiva prabhojayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकस्यापि प्रधानस्य अन्नस्यापि प्रजेश्वर ।
जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यं चान्नं प्रभुंजति
ekasyāpi pradhānasya annasyāpi prajeśvara |
janmāṃtaraṃ susaṃprāpya nityaṃ cānnaṃ prabhuṃjati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वजन्मनि यद्दत्तं भक्त्या पात्रे सकृन्नरैः ।
जन्मांतरं सुसंप्राप्य नित्यमेव भुनक्ति च
pūrvajanmani yaddattaṃ bhaktyā pātre sakṛnnaraiḥ |
janmāṃtaraṃ susaṃprāpya nityameva bhunakti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नदानं प्रयच्छंति ब्राह्मणेभ्यो हि नित्यशः ।
मिष्टान्नपानं भुंजंति ते नरा अन्नदायिनः
annadānaṃ prayacchaṃti brāhmaṇebhyo hi nityaśaḥ |
miṣṭānnapānaṃ bhuṃjaṃti te narā annadāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्नमेव वदंत्येत ऋषयो वेदपारगाः ।
प्राणभूतं न संदेहममृताद्धि समुद्भवम्
annameva vadaṃtyeta ṛṣayo vedapāragāḥ |
prāṇabhūtaṃ na saṃdehamamṛtāddhi samudbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राणास्तेन प्रदत्ता हि येन चान्नं समर्पितम् ।
अन्नदानं महाराज देहि त्वं तु प्रयत्नतः
prāṇāstena pradattā hi yena cānnaṃ samarpitam |
annadānaṃ mahārāja dehi tvaṃ tu prayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमाकर्ण्य वै राजा जैमिनेस्तु महात्मनः ।
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं जैमिनिं ज्ञानपंडितम्
evamākarṇya vai rājā jaiminestu mahātmanaḥ |
punaḥ papraccha taṃ vipraṃ jaiminiṃ jñānapaṃḍitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.