व्यास उवाच-
एवं गृहाश्रमे स्थित्वा द्वितीयं भागमायुषः ।
वानप्रस्थाश्रमं गच्छेत्सदारः साग्निरेव च
vyāsa uvāca-
evaṃ gṛhāśrame sthitvā dvitīyaṃ bhāgamāyuṣaḥ |
vānaprasthāśramaṃ gacchetsadāraḥ sāgnireva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निक्षिप्य भार्यां पुत्रेषु गच्छेद्वनमथापि वा ।
दृष्ट्वापत्यस्य वापत्यं जर्जरीकृतविग्रहः
nikṣipya bhāryāṃ putreṣu gacchedvanamathāpi vā |
dṛṣṭvāpatyasya vāpatyaṃ jarjarīkṛtavigrahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्लपक्षस्य पूर्वाह्णे प्रशस्ते चोत्तरायणे ।
गत्वारण्यं नियमवांस्तपः कुर्यात्समाहितः
śuklapakṣasya pūrvāhṇe praśaste cottarāyaṇe |
gatvāraṇyaṃ niyamavāṃstapaḥ kuryātsamāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
फलमूलानि पूतानि नित्यमाहारमाहरेत् ।
यदाहारो भवेत्तेन पूजयेत्पितृदेवताः
phalamūlāni pūtāni nityamāhāramāharet |
yadāhāro bhavettena pūjayetpitṛdevatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजयेदतिथिं नित्यं स्नात्वा चाभ्यर्चयेत्सुरान् ।
गृहादादाय चाश्नीयादष्टौ ग्रासान्समाहितः
pūjayedatithiṃ nityaṃ snātvā cābhyarcayetsurān |
gṛhādādāya cāśnīyādaṣṭau grāsānsamāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जटाश्च बिभृयान्नित्यं नखरोमाणि नोत्सृजेत् ।
स्वाध्यायं सर्वथा कुर्यान्नियच्छेद्वाचमन्यतः
jaṭāśca bibhṛyānnityaṃ nakharomāṇi notsṛjet |
svādhyāyaṃ sarvathā kuryānniyacchedvācamanyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्निहोत्रं च जुहुयात्पंचयज्ञान्समाचरेत् ।
उत्पन्नैर्विविधैर्मेध्यैः शाकमूलफलेन वा
agnihotraṃ ca juhuyātpaṃcayajñānsamācaret |
utpannairvividhairmedhyaiḥ śākamūlaphalena vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चीरवासा भवेन्नित्यं स्नायात्त्रिषवणं शुचिः ।
सर्वभूतानुकंपश्च प्रतिग्रहविवर्जितः
cīravāsā bhavennityaṃ snāyāttriṣavaṇaṃ śuciḥ |
sarvabhūtānukaṃpaśca pratigrahavivarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्शेन पौर्णमासेन यजेत नियतं द्विजः ।
ऋत्विष्ट्याग्रयणे चैव चातुर्मास्यानि कारयेत्
darśena paurṇamāsena yajeta niyataṃ dvijaḥ |
ṛtviṣṭyāgrayaṇe caiva cāturmāsyāni kārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्तरायणं च क्रमशो दक्षिणायनमेव च ।
वासंतशारदैर्मेद्ध्यैरुत्पन्नैः स्वयमाहृतैः
uttarāyaṇaṃ ca kramaśo dakṣiṇāyanameva ca |
vāsaṃtaśāradairmeddhyairutpannaiḥ svayamāhṛtaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोडाशांश्चरूंश्चैव विधिवन्निर्वपेत्पृथक् ।
देवताभ्यः पितृभ्यश्च दत्त्वा मेध्यतरं हविः
puroḍāśāṃścarūṃścaiva vidhivannirvapetpṛthak |
devatābhyaḥ pitṛbhyaśca dattvā medhyataraṃ haviḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषं समुपभुंजीत लवणं च स्वयंकृतम् ।
वर्ज्जयेन्मद्यमांसानि भौमानि कवकानि च
śeṣaṃ samupabhuṃjīta lavaṇaṃ ca svayaṃkṛtam |
varjjayenmadyamāṃsāni bhaumāni kavakāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूस्तृणं शष्पकं चैव श्लेष्मातक फलानि च ।
न फालकृष्टमश्नीयादुत्सृष्टमपि केनचित्
bhūstṛṇaṃ śaṣpakaṃ caiva śleṣmātaka phalāni ca |
na phālakṛṣṭamaśnīyādutsṛṣṭamapi kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ग्रामजातान्यार्तोपि पुष्पाणि च फलानि च ।
श्रावणेनैव विधिना वह्निं परिचरेत्सदा
na grāmajātānyārtopi puṣpāṇi ca phalāni ca |
śrāvaṇenaiva vidhinā vahniṃ paricaretsadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न द्रुह्येत्सर्वभूतानि निर्द्वंद्वो निर्भयो भवेत् ।
न नक्तं किंचिदश्नीयाद्रात्रौ ध्यानपरो भवेत्
na druhyetsarvabhūtāni nirdvaṃdvo nirbhayo bhavet |
na naktaṃ kiṃcidaśnīyādrātrau dhyānaparo bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जितेंद्रियो जितक्रोधस्तत्त्वज्ञानविचिंतकः ।
ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं न पत्नीमपि संश्रयेत्
jiteṃdriyo jitakrodhastattvajñānaviciṃtakaḥ |
brahmacārī bhavennityaṃ na patnīmapi saṃśrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्तु पत्न्या वनं गत्वा मैथुनं कामतश्चरेत् ।
तद्व्रतं तस्य लुप्येत प्रायश्चित्तीयते द्विजः
yastu patnyā vanaṃ gatvā maithunaṃ kāmataścaret |
tadvrataṃ tasya lupyeta prāyaścittīyate dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यो जायते गर्भो न स स्पृश्यो द्विजातिभिः ।
न हि वेदेधिकारोस्य तद्वंशेप्येवमेव हि
tatra yo jāyate garbho na sa spṛśyo dvijātibhiḥ |
na hi vededhikārosya tadvaṃśepyevameva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमौ शयीत सततं सावित्रीजप्यतत्परः ।
शरण्यः सर्वभूतानां सद्विभागपरः सदा
bhūmau śayīta satataṃ sāvitrījapyatatparaḥ |
śaraṇyaḥ sarvabhūtānāṃ sadvibhāgaparaḥ sadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिवादं मृषावादं निद्रालस्ये च वर्जयेत् ।
एकाग्निरनिकेतः स्यात्प्रोक्षितां भूमिमाश्रयेत्
parivādaṃ mṛṣāvādaṃ nidrālasye ca varjayet |
ekāgniraniketaḥ syātprokṣitāṃ bhūmimāśrayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगैः सह चरेद्दांतस्तैः सहैव च संवसेत् ।
शिलायां शर्करायां वा शयीत सुसमाहितः
mṛgaiḥ saha careddāṃtastaiḥ sahaiva ca saṃvaset |
śilāyāṃ śarkarāyāṃ vā śayīta susamāhitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्यः प्रक्षालको वा स्यान्माससंचयिकोपि वा ।
षण्मासनिचयो वापि समानिचय एव वा
sadyaḥ prakṣālako vā syānmāsasaṃcayikopi vā |
ṣaṇmāsanicayo vāpi samānicaya eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नक्तं चान्नं समश्नीयाद्दिवा चाहृत्य शक्तितः ।
चतुर्थकालको वा स्यात्किं वाप्यष्टमकालिकः
naktaṃ cānnaṃ samaśnīyāddivā cāhṛtya śaktitaḥ |
caturthakālako vā syātkiṃ vāpyaṣṭamakālikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चांद्रायणविधानैर्वा शुक्लेकृष्णे च वर्जयेत् ।
पक्षेपक्षे समश्नीयाद्यवागूं क्वथितां सकृत्
cāṃdrāyaṇavidhānairvā śuklekṛṣṇe ca varjayet |
pakṣepakṣe samaśnīyādyavāgūṃ kvathitāṃ sakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुष्पमूलफलैर्वापि केवलैर्वर्तयेत्सदा ।
स्वाभाविकैः स्वयंशीर्णैर्वैखानसमते स्थितः
puṣpamūlaphalairvāpi kevalairvartayetsadā |
svābhāvikaiḥ svayaṃśīrṇairvaikhānasamate sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूमौ वा परिवर्तेत तिष्ठेद्वा प्रपदैर्दिनम् ।
स्थानासनाभ्यां विहरेन्न क्वचिद्धैर्य्यमुत्सृजेत्
bhūmau vā parivarteta tiṣṭhedvā prapadairdinam |
sthānāsanābhyāṃ viharenna kvaciddhairyyamutsṛjet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रीष्मे पंचतपाश्च स्याद्वर्षास्वभ्रावकाशिकः ।
आर्द्रवासाश्च हेमंते क्रमशो वर्द्धयेत्तपः
grīṣme paṃcatapāśca syādvarṣāsvabhrāvakāśikaḥ |
ārdravāsāśca hemaṃte kramaśo varddhayettapaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्पृशेत्त्रिषवणं पितृदेवांश्च तर्पयेत् ।
एकपादेन तिष्ठेत मरीचिं वा पिबेत्सदा
upaspṛśettriṣavaṇaṃ pitṛdevāṃśca tarpayet |
ekapādena tiṣṭheta marīciṃ vā pibetsadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पंचाग्निधूमगो वा स्यादूष्मगः सोमपोपि वा ।
पयः पिबेच्छुक्लपक्षे कृष्णपक्षे तु गोमयम्
paṃcāgnidhūmago vā syādūṣmagaḥ somapopi vā |
payaḥ pibecchuklapakṣe kṛṣṇapakṣe tu gomayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीर्णपर्णाशनो वा स्यात्कृच्छ्रैर्वा वर्तयेत्सदा ।
योगाभ्यासरतश्च स्याद्रुद्राध्यायी भवेत्सदा
śīrṇaparṇāśano vā syātkṛcchrairvā vartayetsadā |
yogābhyāsarataśca syādrudrādhyāyī bhavetsadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथर्वशिरसोध्येता वेदांताभ्यासतत्परः ।
यमान्सेवेत सततं नियमांश्चाप्यतंद्रितः
atharvaśirasodhyetā vedāṃtābhyāsatatparaḥ |
yamānseveta satataṃ niyamāṃścāpyataṃdritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चाग्नीन्समारोप्य स्वात्मनि ध्यानतत्परः
atha cāgnīnsamāropya svātmani dhyānatatparaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनग्निरनिकेतो वा मुनिर्मोक्षपरो भवेत् ।
तापसेष्वेव विप्रेषु यात्रिकं भैक्षमाहरेत्
anagniraniketo vā munirmokṣaparo bhavet |
tāpaseṣveva vipreṣu yātrikaṃ bhaikṣamāharet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहमेधिषु चान्येषु द्विजेषु वनचारिषु ।
ग्रामादाहृत्य चाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन्
gṛhamedhiṣu cānyeṣu dvijeṣu vanacāriṣu |
grāmādāhṛtya cāśnīyādaṣṭau grāsānvane vasan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिगृह्य पुटेनैव पाणिना शकलेन वा ।
विविधाश्चोपनिषद आत्मसंसिद्धये जपेत्
pratigṛhya puṭenaiva pāṇinā śakalena vā |
vividhāścopaniṣada ātmasaṃsiddhaye japet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याविशेषान्सावित्रीं रुद्राध्यायं तथैव च ।
महाप्रस्थानिकं वासौ कुर्य्यादनशनं तथा ।
अग्निप्रवेशमन्यद्वा ब्रह्मार्पणविधौ स्थितः
vidyāviśeṣānsāvitrīṃ rudrādhyāyaṃ tathaiva ca |
mahāprasthānikaṃ vāsau kuryyādanaśanaṃ tathā |
agnipraveśamanyadvā brahmārpaṇavidhau sthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे वानप्रस्थाश्रमाचारधर्मो नामाष्टपंचाशत्तमोऽध्यायः
iti śrīpādme mahāpurāṇe svargakhaṃḍe vānaprasthāśramācāradharmo nāmāṣṭapaṃcāśattamo'dhyāyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.