भैरवानन्दो ऽपि तेषां सिद्ध्य्-अर्थं बहूपायं सिद्ध-वर्ति-चतुष्टयं कृत्वार्पयत् । आह च-गम्यतां हिमालय-दिशि । तत्र सम्प्राप्तानां यत्र वर्तिः पतिष्यति, तत्र निधानम् असन्दिग्धं प्राप्यस्व । तत्र स्थानं खनित्वा निधिं गृहीत्वा व्याघुट्यताम् । तथानुष्ठिते तेषां गच्छताम् एकतमस्य हस्ताद् वरित्र् निपपात । अथासौ यावत् तं प्रवेशं खनति तावत् ताम्रमयी भूमिः । ततस् तेनाभिहितम्-अहो, गृह्यतां स्वेच्छया ताम्रम् । अन्ये प्रोचुः-भो मूढ ! किम् अनेन क्रियते यत् प्रभूतम् अपि दारिद्र्यं न नाशयति । तद् उत्तिष्ठ अग्रतो गच्छामः । सो ऽब्रवीत्-यान्तु भवन्तः । नाहम् अग्र यास्यामि । एवम् अभिधाय ताम्रं यथेच्छया गृहीत्वा प्रथमो निवृत्तः । ते त्रयो ऽपि अग्रे प्रस्थिताः । अथ किञ्चिन्-मात्रं गतस्याग्रेसरस्य वर्तिर् निपपात । सो ऽपि यावत् खनितुम् आरब्धस् तावद् रूप्य-मयी क्षितिः । ततः प्रहर्षितः प्राह, यत्-भो भो, गृह्यतां यथेच्छया रूप्यम् । नाग्रे गन्तव्यम् । ताव् ऊचतुः-भोः पृष्ठतस् ताम्रमयी भूमिः । अग्रतो रूप्य-मयी । तन् नूनम् अग्रे सुवर्ण-मयी भविष्यति । किं चानेन प्रभूतेनापि दारिद्र्य-नाशो न भवति । तद् आवाम् अग्रे यास्यावः । एवम् उक्त्वा द्वाव् अप्य् अग्रे प्रस्थितौ । सो ऽपि स्व-शक्त्या रूप्यम् आदाय निवृत्तः । अथ तयोर् अपि गच्छतोर् एकस्याग्रे वर्तिः पपात । सो ऽपि प्रहृष्टो यावत् खनति, तावत् सुवर्ण-भूमिं दृष्ट्वा द्वितीयं प्राह-भो, गृह्यतां स्वेच्छया सुवर्णम् । सुवर्णाद् अन्यन् न किञ्चिद् उत्तमं भविष्यति । स प्राह-मूढ ! न किञ्चिद् वेत्सि । प्राक् ताम्रं, ततो रूप्यं, ततः सुवर्णम् । तन् नूनम् अतः परं रत्नानि भविष्यन्ति । येषाम् एकतमेनापि दारिद्र्य-नाशो भवति । तद् उत्तिष्ठ, अग्रे गच्छावः । किम् अनेन भार-भूतेनापि प्रभूतेन ? स आह-गच्छतु भवान् । अहम् अत्र स्थितस् त्वां प्रतिपालयिष्यामि । तथानुष्ठिते सो ऽपि गच्छन्न् एकाकी, ग्रीष्मार्क-प्रताप-सन्तप्त-तनुः पिपासाकुलितः सिद्धि-मार्ग-च्युत इतश् चेतश् च बभ्राम । अथ भ्राम्यन्, स्थलोपरि पुरुषम् एकं रुधिर-प्लावित-गात्रं भ्रमच्-चक्र-मस्तकम् अपश्यत् । ततो द्रुततरं गत्वा तम् अवोचत्-भोः ! को भवान् ? किम् एवं चक्रेण शिरसि तिष्ठसि ? तत् कथय मे यदि कुत्रचिज् जलम् अस्ति । एवं तस्य प्रवदतस् तच् चक्रं तत्-क्षणात् तस्य शिरसो ब्राह्मण-मस्तके चटितम् । स आह-भद्र, किम् एतत् ? स आह-ममाप्य् एवम् एतच् छिरसि चटितम् ? स आह-तत् कथय, कदैतद् उत्तरिष्यति ? महती मे वेदना वर्तते । स आह-यदा त्वम् इव कश्चिद् अधृत-सिद्ध-वर्तिर् एवम् आगत्य, त्वाम् आलापयिष्यति तदा तस्य मस्तकं चटिष्यति । स आह-कियान् कालस् तवैवं स्थितस्य ? स आह-साम्प्रतं को राजा धरणी-तले ? स आह-वीणा-वादन-पटुः वत्स-राजः । स आह-अहं तावत्-काल-सङ्ख्यां न जानामि । परं यदा रामो राजासीत् तवाहं दारिद्र्योपहतः सिद्ध-वर्तिम् आदायानेन पथा समायातः । ततो मयान्यो नरो मस्तक-श्रुत-चक्रो दृष्टः, पृष्टश् च । ततश् चैतज् जातम् । स आह-भद्र ! कथं तदैवं स्थितस्य भोजन-जल-प्राप्तिर् आसीत् ? स आह-भद्र ! धनदेन निधान-हरण-भयात् सिद्धानाम् एतच्-चक्र-पतन-रूपं भयं दर्शितम् । तेन कश्चिद् अपि नागच्छति । यदि कश्चिद् आयाति, स क्षुत्-पिपासा-निद्रा-रहितो जरा-मरण-वर्जितः केवलम् एवं वेदनाम् अनुभवति इति । तद् आज्ञापय मां स्व-गृहाय । इत्य् उक्त्वा गतः । तस्मिंश् चिरयति स सुवर्ण-सिद्धिस् तस्यान्वेषण-परस् तत्-पद-पङ्क्त्या यावत् किञ्चिद् वनान्तरम् आगच्छति तावद् रुधिर-प्लावित-शरीरस् तीक्ष्ण-चक्रेण मस्तके भ्रमता स-वेदनः क्वणन्न् उपविष्ठस् तिष्ठतीति ददर्श । ततः समीपवर्तिना भूवा सर्वार्थं पृष्टः-भद्र ! किम् एतत् ? स आह-विधि-नियोगः । स आह-कथं तत् ? कथय कारणम् एतस्य । सो ऽपि तेन पृष्टः । सर्वं चक्र-वृत्तान्तम् अकथयत् । तच् छ्रुत्वासौ तं विगर्हयन्न् इदम् आह-भोः ! निषिद्धस् त्वं मयानेकशो न शृणोषि मे वाक्यम् । तत् किं क्रियते ? विद्यावान् अपि कुलीनो ऽपि वस्तुतो बुद्धि-रहितो ऽसि । अथवा साध्व् इदम् उच्यते- वरं बुद्धिर् न सा विद्या विद्याया बुद्धिर् उत्तमा । बुद्धि-हीनो विनश्यन्ति यथा ते सिंह-कारकाः
bhairavānando 'pi teṣāṃ siddhy-arthaṃ bahūpāyaṃ siddha-varti-catuṣṭayaṃ kṛtvārpayat | āha ca-gamyatāṃ himālaya-diśi | tatra samprāptānāṃ yatra vartiḥ patiṣyati, tatra nidhānam asandigdhaṃ prāpyasva | tatra sthānaṃ khanitvā nidhiṃ gṛhītvā vyāghuṭyatām | tathānuṣṭhite teṣāṃ gacchatām ekatamasya hastād varitr nipapāta | athāsau yāvat taṃ praveśaṃ khanati tāvat tāmramayī bhūmiḥ | tatas tenābhihitam-aho, gṛhyatāṃ svecchayā tāmram | anye procuḥ-bho mūḍha ! kim anena kriyate yat prabhūtam api dāridryaṃ na nāśayati | tad uttiṣṭha agrato gacchāmaḥ | so 'bravīt-yāntu bhavantaḥ | nāham agra yāsyāmi | evam abhidhāya tāmraṃ yathecchayā gṛhītvā prathamo nivṛttaḥ | te trayo 'pi agre prasthitāḥ | atha kiñcin-mātraṃ gatasyāgresarasya vartir nipapāta | so 'pi yāvat khanitum ārabdhas tāvad rūpya-mayī kṣitiḥ | tataḥ praharṣitaḥ prāha, yat-bho bho, gṛhyatāṃ yathecchayā rūpyam | nāgre gantavyam | tāv ūcatuḥ-bhoḥ pṛṣṭhatas tāmramayī bhūmiḥ | agrato rūpya-mayī | tan nūnam agre suvarṇa-mayī bhaviṣyati | kiṃ cānena prabhūtenāpi dāridrya-nāśo na bhavati | tad āvām agre yāsyāvaḥ | evam uktvā dvāv apy agre prasthitau | so 'pi sva-śaktyā rūpyam ādāya nivṛttaḥ | atha tayor api gacchator ekasyāgre vartiḥ papāta | so 'pi prahṛṣṭo yāvat khanati, tāvat suvarṇa-bhūmiṃ dṛṣṭvā dvitīyaṃ prāha-bho, gṛhyatāṃ svecchayā suvarṇam | suvarṇād anyan na kiñcid uttamaṃ bhaviṣyati | sa prāha-mūḍha ! na kiñcid vetsi | prāk tāmraṃ, tato rūpyaṃ, tataḥ suvarṇam | tan nūnam ataḥ paraṃ ratnāni bhaviṣyanti | yeṣām ekatamenāpi dāridrya-nāśo bhavati | tad uttiṣṭha, agre gacchāvaḥ | kim anena bhāra-bhūtenāpi prabhūtena ? sa āha-gacchatu bhavān | aham atra sthitas tvāṃ pratipālayiṣyāmi | tathānuṣṭhite so 'pi gacchann ekākī, grīṣmārka-pratāpa-santapta-tanuḥ pipāsākulitaḥ siddhi-mārga-cyuta itaś cetaś ca babhrāma | atha bhrāmyan, sthalopari puruṣam ekaṃ rudhira-plāvita-gātraṃ bhramac-cakra-mastakam apaśyat | tato drutataraṃ gatvā tam avocat-bhoḥ ! ko bhavān ? kim evaṃ cakreṇa śirasi tiṣṭhasi ? tat kathaya me yadi kutracij jalam asti | evaṃ tasya pravadatas tac cakraṃ tat-kṣaṇāt tasya śiraso brāhmaṇa-mastake caṭitam | sa āha-bhadra, kim etat ? sa āha-mamāpy evam etac chirasi caṭitam ? sa āha-tat kathaya, kadaitad uttariṣyati ? mahatī me vedanā vartate | sa āha-yadā tvam iva kaścid adhṛta-siddha-vartir evam āgatya, tvām ālāpayiṣyati tadā tasya mastakaṃ caṭiṣyati | sa āha-kiyān kālas tavaivaṃ sthitasya ? sa āha-sāmprataṃ ko rājā dharaṇī-tale ? sa āha-vīṇā-vādana-paṭuḥ vatsa-rājaḥ | sa āha-ahaṃ tāvat-kāla-saṅkhyāṃ na jānāmi | paraṃ yadā rāmo rājāsīt tavāhaṃ dāridryopahataḥ siddha-vartim ādāyānena pathā samāyātaḥ | tato mayānyo naro mastaka-śruta-cakro dṛṣṭaḥ, pṛṣṭaś ca | tataś caitaj jātam | sa āha-bhadra ! kathaṃ tadaivaṃ sthitasya bhojana-jala-prāptir āsīt ? sa āha-bhadra ! dhanadena nidhāna-haraṇa-bhayāt siddhānām etac-cakra-patana-rūpaṃ bhayaṃ darśitam | tena kaścid api nāgacchati | yadi kaścid āyāti, sa kṣut-pipāsā-nidrā-rahito jarā-maraṇa-varjitaḥ kevalam evaṃ vedanām anubhavati iti | tad ājñāpaya māṃ sva-gṛhāya | ity uktvā gataḥ | tasmiṃś cirayati sa suvarṇa-siddhis tasyānveṣaṇa-paras tat-pada-paṅktyā yāvat kiñcid vanāntaram āgacchati tāvad rudhira-plāvita-śarīras tīkṣṇa-cakreṇa mastake bhramatā sa-vedanaḥ kvaṇann upaviṣṭhas tiṣṭhatīti dadarśa | tataḥ samīpavartinā bhūvā sarvārthaṃ pṛṣṭaḥ-bhadra ! kim etat ? sa āha-vidhi-niyogaḥ | sa āha-kathaṃ tat ? kathaya kāraṇam etasya | so 'pi tena pṛṣṭaḥ | sarvaṃ cakra-vṛttāntam akathayat | tac chrutvāsau taṃ vigarhayann idam āha-bhoḥ ! niṣiddhas tvaṃ mayānekaśo na śṛṇoṣi me vākyam | tat kiṃ kriyate ? vidyāvān api kulīno 'pi vastuto buddhi-rahito 'si | athavā sādhv idam ucyate- varaṃ buddhir na sā vidyā vidyāyā buddhir uttamā | buddhi-hīno vinaśyanti yathā te siṃha-kārakāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.