उद्देसमनतिक्रम्य यतोद्देशम् । उद्देश उपदेश देशः । अधिकरण साधनश्चायम् । यत्र देशे उपदिश्यते तद्देश एव वाक्यार्तबोधेन गृहीत शक्त्या गृहीतपरिभाषार्थेन च सर्वत्र शास्त्रे व्यवहारः। देशश्चोच्चारणकाल एवात्र व्यवह्रियते। तत्तद्वाक्यार्थबोधे जाते ऽ भविष्यति किञ्चिदनेन प्रयोजनम् ऽ इति ज्ञानमात्रेण सन्तुष्यद् यथाश्रुतग्राहिप्रतिपत्रपेक्षो ऽयं पक्ष ईदूदेत्सूत्रे कैयटः। केचित्तु - परिभषाविषये तस्मिन्नित्यादि वाक्यार्थबोधे सप्तमीनिर्देशादिक्वेति पर्यालोचनायां सकलतत्तद्विद्युपस्थितौ सकलतत्तसंस्काराय गुणभेदं परिकल्प्यैकवाक्यतयैव नियमः। कार्यकालपक्षेतु त्रिपाद्यमप्युपस्थिरिति विशेषः। एतदेवाभिप्रेत्य ऽअधिकारोनाम त्रिप्रकारः, कश्चिदेकदेशस्थः सर्वं शास्रमभिज्वलयति, यथा - ऽप्रदीपः सुप्रज्वलितः सर्वं वेश्माभिज्वलयतिऽ इति ऽषष्टीस्थनेऽ इति सूत्रे भाष्य उक्तम्। अधिकारशब्देन पारार्थ्यात्परिभाषाप्युच्यते। कश्चित्परिभाषारूप इति कैयटः। दीपो यथा - प्रभाद्वारा सर्वगृहप्रकाशक एवमेतत्स्वबुद्धिजननद्वारा सर्वशास्त्रोपकारकमिति तत्तात्पर्यम्। एतच्च पक्षद्वय साधारणं भाष्यम्, पक्षद्वये ऽपि प्रदेशैकवाक्यतया इतः प्रतीतेः॥ तत्रैतावान् विशेषः - यतोद्देशे पर्भाषादेशे सर्वविधिसूत्रबुद्धावात्मभेदं परिकल्प्य तैरेकवाक्यतया परिभाषाणाम्। तदुक्तम् - ऽकिङिति चऽ इति सूत्रे कैयटे। ऽयतोद्देशे प्रधानान्यात्मसंस्काराय सन्निधीयमानानि गुणभेदं प्रयुञ्जतऽइति। कार्यकाले तु तत्तद्विधिप्रदेशे परिभाषाबुद्ध्यैकवाक्यतेति। अत्र एकदेशस्थ इत्यनेन तत्र तत्र बुद्धावपि तद्देशस्थत्वं वारयति, यथा - व्यवहर्त्तॄणां कार्यार्थमनेकदेशगमने ऽपि न तत्तद्देशीयत्वव्यवहारः, किन्त्वभिजनदेशीयत्व व्यवहार एव, तद्वन्निषेधवाक्यानामपि निषेध्यविशेषाकाङ्क्षत्वाद्विध्येकवाक्यतयैवान्वय इति परिभाषासादृश्यात्परिभाषात्वेन व्यवहारः ऽकिङिति चऽ इत्यत्र भाष्ये। तत्रैकवाक्यता पर्युदासेन प्रसज्य प्रतिषेधे ऽपि तेन सह वाक्यार्थबोधमात्रेणैकवाक्यता व्यवहारः॥ संज्ञाशास्त्रस्य तु कार्यकालपक्षे न पृथक्वाक्यार्थबोधः, किन्तु प्रदेशवाक्येन सहैव। अत एवाणो ऽप्रगृह्यस्येत्येतदेकवाक्यतापन्नादसोमादित्येतत्प्रति न मुत्वाद्यसिद्धम्, असिद्धत्वस्य कार्यार्थतया कार्यज्ञानोत्तरमेव तत्प्रवृत्तिः, कार्यज्ञानं च प्रदेश एवेति तद्देशस्थासिद्धत्वात्पूर्वग्रहणेनाग्रहात्। एवं तद्बोधोत्तरमेव विरोधप्रतिसन्धानञ्चेति तत्रत्यपरत्वेन विप्रतिषेधसूत्रप्रवृत्तौ बीजम्। अत एव कार्यकालपक्षे"अयादिभ्यः परैव प्रगृह्य संज्ञा"इति ऽअदसोमात्ऽ इति सूत्रे भाष्य उक्तम्॥ आकडाराधिकारस्थभपदसंज्ञाविशये तु यथोद्देशपक्ष एवेति तत्रत्यपरत्वेनैव बाध्यभाधकभावः। पदादिसंज्ञनां तत्र जातशक्तिग्रहणेव त्रिपाद्यमपि व्यवहारः। अत एव पूर्वत्रासिद्धमिति सूत्रे परिभाषाणामेवत्रिपाद्यामप्रवृत्तिमाशङ्क्य, कार्यकालपक्षाश्रयेण समाहितमित्याहुः। यथोद्देशपक्षः प्रगृह्यसंज्ञाप्रकरणे भाष्ये॥ कार्यकालमित्यस्य च कार्येण काल्यते स्वसन्निधिं प्राप्यत इत्यर्थः। कार्येण स्वसंस्काराय स्ववृत्तिलिङ्गचिन्हितपरिभाषाणामाक्षेप इति यावत्। अत एव ऽपूर्वत्रासिद्धम्ऽ इति सूत्रे भाष्ये त्रिपाद्या असिद्धत्वात्तत्र सपादसप्ताद्यायीस्थ परिभाषाणां अप्रवृत्तिमाशङ्क्य यद्यपीदं तत्रासिद्धं तत्विह सिद्धमित्युक्त्वा, तावताप्यसिद्धिरित्यभिप्रायके कथमिति प्रश्ने-ऽकार्यकालं संज्ञापरिभाषम्ऽ यत्र कार्यं तत्रोपस्थितं द्रष्टव्यमित्युक्तम्। न च कार्यकाल पक्षे ऽङमो ह्रस्वात्ऽ इत्यदौ ऽ तस्मादित्युत्तरस्यऽ ऽतस्मिन्नितिनिर्दिष्टे पूर्वस्यऽ इति परिभाषाद्वयोपस्थितौ परत्वात् ऽउभयनिर्देशे पञ्चमीनिर्देशो बलीयान्ऽ इति तस्मिन्निति सूत्रस्थभाष्यासङ्गतिः, उभयोरेकदेशस्थत्वेन परत्वादित्यस्यासङ्गत्यारत्तेः, स्पष्टं चेदम् ऽइकोगुणऽ इत्यत्र कैयट इति वाच्यम् ; विप्रतिषेधसूत्रे ऽष्टाध्यायीस्थपाठकृतपरत्वस्यऽऽश्रयणेनादोषात्। नहि कार्यकालपक्ष इत्येतावता तदपैति। पक्षद्वये ऽपि प्रदेशेषु स्वबुद्धिजननेनाविशेषात्। नहि तत्पक्षे ऽप्यचेतनस्य शास्त्रस्य स्वदेशं विहाय तद्देशगमनं सम्भवति। नाप्यस्मदादिबुद्धिजननेन स्वदेशत्यागो भवति। अत एव भाष्ये तस्मिन्निति सूत्रे कैयटः - सूत्र पाठापेक्षया परत्वस्य व्यवसथापकत्वमिति। इकोगुणेति सूत्रस्थ कैयटस्तु तिन्त्य एव ; अन्यथा सर्वशास्त्राणां प्रयोगार्थत्वेन प्रयोगरूपैकदेशस्त्वेन क्वापि परत्वं नस्यात्। किञ्च किङिति चेति सूत्रस्थ कैयटरीत्या विधिसूत्राणां यथोद्देश पक्षे परिभाषादेशे सन्निधानेन तेषां परत्वं व्याहन्येत। एवञ्च वृक्षेभ्य इत्यत्र सुपिचेत्यतः परत्वात् ऽबहुवचने झल्येत्ऽ इत्येत्वमित्याद्युच्छिद्येत, इत्यलम्॥ इत्संज्ञका अनुबन्धाः, तेष्ववयवानवयवत्वसन्देह आह- अनेकान्ताः अनुबन्धाः
uddesamanatikramya yatoddeśam / uddeśa upadeśa deśaḥ / adhikaraṇa sādhanaścāyam / yatra deśe upadiśyate taddeśa eva vākyārtabodhena gṛhīta śaktyā gṛhītaparibhāṣārthena ca sarvatra śāstre vyavahāraḥ/ deśaścoccāraṇakāla evātra vyavahriyate/ tattadvākyārthabodhe jāte ' bhaviṣyati kiñcidanena prayojanam ' iti jñānamātreṇa santuṣyad yathāśrutagrāhipratipatrapekṣo 'yaṃ pakṣa īdūdetsūtre kaiyaṭaḥ/ kecittu - paribhaṣāviṣaye tasminnityādi vākyārthabodhe saptamīnirdeśādikveti paryālocanāyāṃ sakalatattadvidyupasthitau sakalatattasaṃskārāya guṇabhedaṃ parikalpyaikavākyatayaiva niyamaḥ/ kāryakālapakṣetu tripādyamapyupasthiriti viśeṣaḥ/ etadevābhipretya 'adhikāronāma triprakāraḥ, kaścidekadeśasthaḥ sarvaṃ śāsramabhijvalayati, yathā - 'pradīpaḥ suprajvalitaḥ sarvaṃ veśmābhijvalayati' iti 'ṣaṣṭīsthane' iti sūtre bhāṣya uktam/ adhikāraśabdena pārārthyātparibhāṣāpyucyate/ kaścitparibhāṣārūpa iti kaiyaṭaḥ/ dīpo yathā - prabhādvārā sarvagṛhaprakāśaka evametatsvabuddhijananadvārā sarvaśāstropakārakamiti tattātparyam/ etacca pakṣadvaya sādhāraṇaṃ bhāṣyam, pakṣadvaye 'pi pradeśaikavākyatayā itaḥ pratīteḥ// tatraitāvān viśeṣaḥ - yatoddeśe parbhāṣādeśe sarvavidhisūtrabuddhāvātmabhedaṃ parikalpya tairekavākyatayā paribhāṣāṇām/ taduktam - 'kiṅiti ca' iti sūtre kaiyaṭe/ 'yatoddeśe pradhānānyātmasaṃskārāya sannidhīyamānāni guṇabhedaṃ prayuñjata'iti/ kāryakāle tu tattadvidhipradeśe paribhāṣābuddhyaikavākyateti/ atra ekadeśastha ityanena tatra tatra buddhāvapi taddeśasthatvaṃ vārayati, yathā - vyavaharttṝṇāṃ kāryārthamanekadeśagamane 'pi na tattaddeśīyatvavyavahāraḥ, kintvabhijanadeśīyatva vyavahāra eva, tadvanniṣedhavākyānāmapi niṣedhyaviśeṣākāṅkṣatvādvidhyekavākyatayaivānvaya iti paribhāṣāsādṛśyātparibhāṣātvena vyavahāraḥ 'kiṅiti ca' ityatra bhāṣye/ tatraikavākyatā paryudāsena prasajya pratiṣedhe 'pi tena saha vākyārthabodhamātreṇaikavākyatā vyavahāraḥ// saṃjñāśāstrasya tu kāryakālapakṣe na pṛthakvākyārthabodhaḥ, kintu pradeśavākyena sahaiva/ ata evāṇo 'pragṛhyasyetyetadekavākyatāpannādasomādityetatprati na mutvādyasiddham, asiddhatvasya kāryārthatayā kāryajñānottarameva tatpravṛttiḥ, kāryajñānaṃ ca pradeśa eveti taddeśasthāsiddhatvātpūrvagrahaṇenāgrahāt/ evaṃ tadbodhottarameva virodhapratisandhānañceti tatratyaparatvena vipratiṣedhasūtrapravṛttau bījam/ ata eva kāryakālapakṣe"ayādibhyaḥ paraiva pragṛhya saṃjñā"iti 'adasomāt' iti sūtre bhāṣya uktam// ākaḍārādhikārasthabhapadasaṃjñāviśaye tu yathoddeśapakṣa eveti tatratyaparatvenaiva bādhyabhādhakabhāvaḥ/ padādisaṃjñanāṃ tatra jātaśaktigrahaṇeva tripādyamapi vyavahāraḥ/ ata eva pūrvatrāsiddhamiti sūtre paribhāṣāṇāmevatripādyāmapravṛttimāśaṅkya, kāryakālapakṣāśrayeṇa samāhitamityāhuḥ/ yathoddeśapakṣaḥ pragṛhyasaṃjñāprakaraṇe bhāṣye// kāryakālamityasya ca kāryeṇa kālyate svasannidhiṃ prāpyata ityarthaḥ/ kāryeṇa svasaṃskārāya svavṛttiliṅgacinhitaparibhāṣāṇāmākṣepa iti yāvat/ ata eva 'pūrvatrāsiddham' iti sūtre bhāṣye tripādyā asiddhatvāttatra sapādasaptādyāyīstha paribhāṣāṇāṃ apravṛttimāśaṅkya yadyapīdaṃ tatrāsiddhaṃ tatviha siddhamityuktvā, tāvatāpyasiddhirityabhiprāyake kathamiti praśne-'kāryakālaṃ saṃjñāparibhāṣam' yatra kāryaṃ tatropasthitaṃ draṣṭavyamityuktam/ na ca kāryakāla pakṣe 'ṅamo hrasvāt' ityadau ' tasmādityuttarasya' 'tasminnitinirdiṣṭe pūrvasya' iti paribhāṣādvayopasthitau paratvāt 'ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān' iti tasminniti sūtrasthabhāṣyāsaṅgatiḥ, ubhayorekadeśasthatvena paratvādityasyāsaṅgatyāratteḥ, spaṣṭaṃ cedam 'ikoguṇa' ityatra kaiyaṭa iti vācyam ; vipratiṣedhasūtre 'ṣṭādhyāyīsthapāṭhakṛtaparatvasya''śrayaṇenādoṣāt/ nahi kāryakālapakṣa ityetāvatā tadapaiti/ pakṣadvaye 'pi pradeśeṣu svabuddhijananenāviśeṣāt/ nahi tatpakṣe 'pyacetanasya śāstrasya svadeśaṃ vihāya taddeśagamanaṃ sambhavati/ nāpyasmadādibuddhijananena svadeśatyāgo bhavati/ ata eva bhāṣye tasminniti sūtre kaiyaṭaḥ - sūtra pāṭhāpekṣayā paratvasya vyavasathāpakatvamiti/ ikoguṇeti sūtrastha kaiyaṭastu tintya eva ; anyathā sarvaśāstrāṇāṃ prayogārthatvena prayogarūpaikadeśastvena kvāpi paratvaṃ nasyāt/ kiñca kiṅiti ceti sūtrastha kaiyaṭarītyā vidhisūtrāṇāṃ yathoddeśa pakṣe paribhāṣādeśe sannidhānena teṣāṃ paratvaṃ vyāhanyeta/ evañca vṛkṣebhya ityatra supicetyataḥ paratvāt 'bahuvacane jhalyet' ityetvamityādyucchidyeta, ityalam// itsaṃjñakā anubandhāḥ, teṣvavayavānavayavatvasandeha āha- anekāntāḥ anubandhāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.