अनन्यवदित्यस्यान्यवन्नेत्यर्थः। तत्रान्यसादृश्यनिषेधे ऽन्यत्वाभावः सुतराम्। अत एव तादृशादर्थबोधः, अन्यथा शक्ततावच्छेदकैमुपूर्व्यज्ञानात् ततो बोधो न स्यात्। एवञ्च रानिति मान्तस्य यस्माद् विहितस्तत्वम्, औ इत्यस्य परादिवत्वेन सुप्त्वमिति तदादितदन्तत्वम् आर्थसमाजग्रस्थम्। छिन्नपुच्छे शुनि श्वत्वव्यवचहारवन्मान्ते तत्वं लोकन्याय सिद्धम्। अत एव"प्राग्दीव्यत"इति सूत्रे भाष्ये दीव्यतिशब्दैकदेशदीव्यच्शब्दानुकरणमिदमित्युक्त्वा, किमर्थं विकृतनिर्देशः? एतदेव ज्ञापयत्याचार्यो भवत्येषा परिभाषा"एकदेशविकृतमनन्यवत्"इत्युक्तम्। एतेनायं न्यायः शास्त्रीयकार्य एव शास्त्रीविकार एवेत्यपास्तम्। विकृतावयव निबन्धन कार्ये तु नायम्, छिन्नेपुच्छे शुनि पुच्छवत्वव्यवहारवत् विकृतावयवव्यवहारस्य दुरुपपादत्वात्। एवमक्तपरिमाणग्रहणे ऽपि नायम्, उक्तयुक्तेः। एतत्"येनविधिः"इत्यत्र भाष्यकैयटयोर्ध्वनितम्। यत्र त्वर्धं तदधिकं वा विकृतम्, तत्र जातिव्यञ्जकभूयो ऽवयवदर्शनाभावेन तत्वाप्रतीतौ कार्यसिध्यर्थं विकृतानल्रूपावयवत्वप्रतीत्यर्थं च"सथानिवत्"सूत्रम्। क्वचित्तु लक्ष्यानुरोधान्न्यायानाश्रयणम्। तेन ऽआभीयात् इत्यादि सिद्धिः। स्पष्टं च क्वचिन्न्यायाप्रवृत्तिः"प्रथमयोः पूर्वसवर्णः"इत्यत्र कैयटेन दर्शितेत्यन्यत्र विस्तरः॥ इति श्रीनागेशभट्टविरचिते परिभाषेन्दुशेखरे शास्त्रत्वसम्पादनोद्देशनामकं प्रथमं प्रकरणम्॥ अथ बाधबीजनामकं द्वितीयं प्रकरणम्॥ पूर्वपरनित्यान्तरज्ङ्गापवादानामुत्तरोत्तरं बलीयः
ananyavadityasyānyavannetyarthaḥ/ tatrānyasādṛśyaniṣedhe 'nyatvābhāvaḥ sutarām/ ata eva tādṛśādarthabodhaḥ, anyathā śaktatāvacchedakaimupūrvyajñānāt tato bodho na syāt/ evañca rāniti māntasya yasmād vihitastatvam, au ityasya parādivatvena suptvamiti tadāditadantatvam ārthasamājagrastham/ chinnapucche śuni śvatvavyavacahāravanmānte tatvaṃ lokanyāya siddham/ ata eva"prāgdīvyata"iti sūtre bhāṣye dīvyatiśabdaikadeśadīvyacśabdānukaraṇamidamityuktvā, kimarthaṃ vikṛtanirdeśaḥ? etadeva jñāpayatyācāryo bhavatyeṣā paribhāṣā"ekadeśavikṛtamananyavat"ityuktam/ etenāyaṃ nyāyaḥ śāstrīyakārya eva śāstrīvikāra evetyapāstam/ vikṛtāvayava nibandhana kārye tu nāyam, chinnepucche śuni pucchavatvavyavahāravat vikṛtāvayavavyavahārasya durupapādatvāt/ evamaktaparimāṇagrahaṇe 'pi nāyam, uktayukteḥ/ etat"yenavidhiḥ"ityatra bhāṣyakaiyaṭayordhvanitam/ yatra tvardhaṃ tadadhikaṃ vā vikṛtam, tatra jātivyañjakabhūyo 'vayavadarśanābhāvena tatvāpratītau kāryasidhyarthaṃ vikṛtānalrūpāvayavatvapratītyarthaṃ ca"sathānivat"sūtram/ kvacittu lakṣyānurodhānnyāyānāśrayaṇam/ tena 'ābhīyāt ityādi siddhiḥ/ spaṣṭaṃ ca kvacinnyāyāpravṛttiḥ"prathamayoḥ pūrvasavarṇaḥ"ityatra kaiyaṭena darśitetyanyatra vistaraḥ// iti śrīnāgeśabhaṭṭaviracite paribhāṣenduśekhare śāstratvasampādanoddeśanāmakaṃ prathamaṃ prakaraṇam// atha bādhabījanāmakaṃ dvitīyaṃ prakaraṇam// pūrvaparanityāntarajṅgāpavādānāmuttarottaraṃ balīyaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.