यत्त्वभ्यस्तसंज्ञासूत्रे कैयटेन प्रकल्प्य चेति प्रतीकमुपादाय यथा ऽन सम्प्रसारण इति परस्य यणः पूर्वं सम्प्रसारणम्, पूर्वस्य तु तन्निमित्तकः प्रतिषेधःऽ इत्युक्तम्, तत्तु तत उत्सर्ग इत्याद्यक्षरार्थाननुगुणम्। यत्त्वपवादवाक्यार्थं विना नोत्सर्गवाक्यार्थ इति, तन्न, ऽअभिनिविशते ऽपवादविषयम्ऽ इत्यादिपदस्वारस्यभङ्गापत्तेः। पदजन्यपदार्थोपस्थतौ वाक्यार्थबोधाभावे कारणभावाच्च। यत्र त्वपवादो निषिद्धः, तत्रापवादविषये ऽप्युत्सर्गः प्रवर्तत एव। यथा ऽवृक्षौऽ इत्यत्र"नादिचि"इति पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधादप्रवर्तमानस्य वृद्धिबाधकत्वाभावात् वृद्धिः प्रवर्तते। अत एव"तौ सत्ऽ इत्यादि सङ्गच्छते। अत एव निर्देशाद् भ्रष्टावसरन्यायस्यात्र शास्त्रेणानाश्रयणम्। ध्वनितं चेदम्"इकोगुण"इति सूत्रे भाष्य इति भाष्यप्रदीपोद्योते निरूपितम्। अत्र ऽदेवदत्तस्य हन्तरि हते देवदत्तस्योन्मज्जनं नऽ इति न्यायस्य विषय एव नास्ति। हते देवदत्त उन्मज्जनं न देवदत्तहननोद्यतस्य, हनने तु भवत्येवोन्मज्जनम्। प्रकृते ऽपि न पूर्वसवर्णदीर्घेण वृद्धेर्हननम्, किन्तु हननोद्यमसजातीयं प्रसक्ति मात्रम्, प्रसक्तस्यैव निषेधात्। प्रतिपदोक्तत्वमपि निरवकाशत्वे सत्येव बाधप्रयोजकम्। स्पष्टञ्चदम्"शेषाद्विभाषा"इति सूत्रे भाष्ये। तत्र हि ऽशेषग्रहणमनर्थकम्, ये प्रतिपदं विधीयन्ते ते बाधका भविष्यन्तिऽ इत्याशङ्क्य, ऽअनवकाशा हि विधयो बाधका भवन्ति समासान्ताश्च कबभावे सावकाशाःऽ इत्युक्तम्। क्वचिदनवकाशत्वाभावे ऽपि परनित्यादिसमवधाने शीघ्रोपस्थितिकत्वेन पूर्वप्रवृत्तिप्रयजकं बलवत्वं प्रतिपदविधित्वेनापि, परनित्यान्तरङ्गप्रतिपदविधयो विरोधिसन्निपाते तेषां मिथः परबलीयस्त्वमिति"प्रत्ययोत्तरपदयोश्च"इति सूत्रे कैयटेन पाठात्। अत एव ऽरमेऽ इत्यादौप्रतिपदोक्तत्वात् पूर्वमेत्व आकारप्रश्लेषाद्धल्ङ्यादिलोपो न प्राप्नोतीत्याशङ्क्य"एङ्ह्रस्वात्"इति लोपेन समाहितम्॥ ननु ऽअयजे इन्दिरम्ऽ इत्यादावन्तरङ्गस्यापि गुणस्यापवादेन सवर्ण दीर्घेम बाधः स्यात्, अत आह :- अपवादो यद्यन्यत्र चरितार्थस्तर्ह्यन्तरङ्गेण बाध्यते
yattvabhyastasaṃjñāsūtre kaiyaṭena prakalpya ceti pratīkamupādāya yathā 'na samprasāraṇa iti parasya yaṇaḥ pūrvaṃ samprasāraṇam, pūrvasya tu tannimittakaḥ pratiṣedhaḥ' ityuktam, tattu tata utsarga ityādyakṣarārthānanuguṇam/ yattvapavādavākyārthaṃ vinā notsargavākyārtha iti, tanna, 'abhiniviśate 'pavādaviṣayam' ityādipadasvārasyabhaṅgāpatteḥ/ padajanyapadārthopasthatau vākyārthabodhābhāve kāraṇabhāvācca/ yatra tvapavādo niṣiddhaḥ, tatrāpavādaviṣaye 'pyutsargaḥ pravartata eva/ yathā 'vṛkṣau' ityatra"nādici"iti pūrvasavarṇadīrghaniṣedhādapravartamānasya vṛddhibādhakatvābhāvāt vṛddhiḥ pravartate/ ata eva"tau sat' ityādi saṅgacchate/ ata eva nirdeśād bhraṣṭāvasaranyāyasyātra śāstreṇānāśrayaṇam/ dhvanitaṃ cedam"ikoguṇa"iti sūtre bhāṣya iti bhāṣyapradīpodyote nirūpitam/ atra 'devadattasya hantari hate devadattasyonmajjanaṃ na' iti nyāyasya viṣaya eva nāsti/ hate devadatta unmajjanaṃ na devadattahananodyatasya, hanane tu bhavatyevonmajjanam/ prakṛte 'pi na pūrvasavarṇadīrgheṇa vṛddherhananam, kintu hananodyamasajātīyaṃ prasakti mātram, prasaktasyaiva niṣedhāt/ pratipadoktatvamapi niravakāśatve satyeva bādhaprayojakam/ spaṣṭañcadam"śeṣādvibhāṣā"iti sūtre bhāṣye/ tatra hi 'śeṣagrahaṇamanarthakam, ye pratipadaṃ vidhīyante te bādhakā bhaviṣyanti' ityāśaṅkya, 'anavakāśā hi vidhayo bādhakā bhavanti samāsāntāśca kababhāve sāvakāśāḥ' ityuktam/ kvacidanavakāśatvābhāve 'pi paranityādisamavadhāne śīghropasthitikatvena pūrvapravṛttiprayajakaṃ balavatvaṃ pratipadavidhitvenāpi, paranityāntaraṅgapratipadavidhayo virodhisannipāte teṣāṃ mithaḥ parabalīyastvamiti"pratyayottarapadayośca"iti sūtre kaiyaṭena pāṭhāt/ ata eva 'rame' ityādaupratipadoktatvāt pūrvametva ākārapraśleṣāddhalṅyādilopo na prāpnotītyāśaṅkya"eṅhrasvāt"iti lopena samāhitam// nanu 'ayaje indiram' ityādāvantaraṅgasyāpi guṇasyāpavādena savarṇa dīrghema bādhaḥ syāt, ata āha :- apavādo yadyanyatra caritārthastarhyantaraṅgeṇa bādhyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.