Library·Abhinavagupta: Paryantapancasika·1
श्री गणपतये नमः । आद्यन्तान्तर्गतानन्तशक्तिविश्रान्तिनिर्भराम् । अनुच्चार्याम् अहं वाचम् अधीये हृदयं विभोः
śrī gaṇapataye namaḥ | ādyantāntargatānantaśaktiviśrāntinirbharām | anuccāryām ahaṃ vācam adhīye hṛdayaṃ vibhoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एव भैरवो देवस् सर्वे देवाश् च यन्मयाः । सैवासौ भैरवी सत्तासत्तापि च यन्मयी
sa eva bhairavo devas sarve devāś ca yanmayāḥ | saivāsau bhairavī sattāsattāpi ca yanmayī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एव भैरवं ज्ञानम् अज्ञानम् अपि यन्मयम् । स हि भैरवसिद्धान्तः पूर्वपक्षो ऽपि यन्मयः
tad eva bhairavaṃ jñānam ajñānam api yanmayam | sa hi bhairavasiddhāntaḥ pūrvapakṣo 'pi yanmayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐकध्यम् अध्वनां षङ्नां यत्र सा भैरवी स्थितिः । पर्यन्ते सर्वतन्त्राणाम् अवाच्या परमा गतिः
aikadhyam adhvanāṃ ṣa.ṅnāṃ yatra sā bhairavī sthitiḥ | paryante sarvatantrāṇām avācyā paramā gatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा चिदानन्दमात्रात्ममग्नेच्छाज्ञानसत्क्रिया । हृदयं देवदेवस्य भैरवस्याविभागभूः
sā cidānandamātrātmamagnecchājñānasatkriyā | hṛdayaṃ devadevasya bhairavasyāvibhāgabhūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चित्स्वाभाव्याद् असौ देवः स्वात्मना विमृषन् प्रभुः । अनाश्रितादिभूम्यन्ता भूमिकाः प्रतिपद्यते
citsvābhāvyād asau devaḥ svātmanā vimṛṣan prabhuḥ | anāśritādibhūmyantā bhūmikāḥ pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वाचकवाच्यात्मस्पन्दयोर् एकशः प्रभोः । स्थूलसूक्ष्मपराभासक्रमयोः षड्विधाध्वता
tatra vācakavācyātmaspandayor ekaśaḥ prabhoḥ | sthūlasūkṣmaparābhāsakramayoḥ ṣaḍvidhādhvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमो यो देशकालात्मा भेदप्राणस् स संविदाम् । विच्छेदाद् एष विज्ञातुर् विचित्राभासताकृतः
kramo yo deśakālātmā bhedaprāṇas sa saṃvidām | vicchedād eṣa vijñātur vicitrābhāsatākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभयो तत्र वै रीतिः शुद्धाशुद्धात्मभेदतः । शुद्धिर् बहिष्कृतार्थानां स्वाहन्तायां निमज्जनम्
ubhayo tatra vai rītiḥ śuddhāśuddhātmabhedataḥ | śuddhir bahiṣkṛtārthānāṃ svāhantāyāṃ nimajjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुद्धिर् अपि मग्नानां नैवं हृदयविश्रमः । अत्रान्तरे ऽप्य् अनन्तास् स्युः स्थितयस् तारतम्यतः
aśuddhir api magnānāṃ naivaṃ hṛdayaviśramaḥ | atrāntare 'py anantās syuḥ sthitayas tāratamyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उचितोचितमेयानां प्रमातॄणां प्रकाशने । साधारणान्यथाभावौ भिद्येते मातृमेययोः
ucitocitameyānāṃ pramātṝṇāṃ prakāśane | sādhāraṇānyathābhāvau bhidyete mātṛmeyayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविकल्पस्फुटाभासा सा सृष्टिः शाम्भवी मता । अभेदेनात्मनिर्माणे स्वात्मैव करणीकृतः
avikalpasphuṭābhāsā sā sṛṣṭiḥ śāmbhavī matā | abhedenātmanirmāṇe svātmaiva karaṇīkṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रियाज्ञानात्मचिच्छक्तिर् भेदासूत्रणकारणात् । कलाविद्यापदं प्राप्य भेदोद्भेदे पुनर् भवेत्
kriyājñānātmacicchaktir bhedāsūtraṇakāraṇāt | kalāvidyāpadaṃ prāpya bhedodbhede punar bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणबुद्धिप्रकरा यत्क्रियाया विकल्पनाः । सैव विच्छिन्नविच्छिन्नक्रिया ज्ञानोद्यमा यदा
pramāṇabuddhiprakarā yatkriyāyā vikalpanāḥ | saiva vicchinnavicchinnakriyā jñānodyamā yadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मबुद्ध्यक्षतां प्राप्ता तदासौ पशुर् उच्यते । इतीच्छया स भगवान् भैरवः परिमीयते
karmabuddhyakṣatāṃ prāptā tadāsau paśur ucyate | itīcchayā sa bhagavān bhairavaḥ parimīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मितवृत्तिस् सती सा च शक्तिस् तम् अनुवर्तते । तस्य विद्येशसादाख्यशिवतास् संकुचत्स्थितेः । देहप्राणबुद्धिशून्यप्रमातृत्वम् उपागमन्
mitavṛttis satī sā ca śaktis tam anuvartate | tasya vidyeśasādākhyaśivatās saṃkucatsthiteḥ | dehaprāṇabuddhiśūnyapramātṛtvam upāgaman
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यासाधारणी सृष्टिस् तत्तन्नानाविकल्पना । शैवसर्गोत्थसंस्कारसंस्कृतस्य तदाश्रया
tasyāsādhāraṇī sṛṣṭis tattannānāvikalpanā | śaivasargotthasaṃskārasaṃskṛtasya tadāśrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमातैवायम् एतावत्प्रकारो ऽवग्रहोत्सवे । अव्यग्रो वर्तते स्वात्मन्य् अविकल्पे चिदात्मके
pramātaivāyam etāvatprakāro 'vagrahotsave | avyagro vartate svātmany avikalpe cidātmake
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्स पश्य त्वम् एवैतत् अद्वयत्वेन संविदः । विदितं तन्मयं विश्वम् अन्यत् तुच्छम् असद् यतः
vatsa paśya tvam evaitat advayatvena saṃvidaḥ | viditaṃ tanmayaṃ viśvam anyat tuccham asad yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किम् उपायम् इदं तत्त्वं यतो ऽन्यन् नैव सम्भवि । अनन्योपायम् एतत् तदात्मोपायं प्रचक्षते
kim upāyam idaṃ tattvaṃ yato 'nyan naiva sambhavi | ananyopāyam etat tadātmopāyaṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहृत्य सर्वतश् चिन्ताम् [अह]म् इत्य् अनुशीलयन् । अविकल्पां स्वसंवित्तिं प्रत्यक्षां प्रतिपद्यते
saṃhṛtya sarvataś cintām [aha]m ity anuśīlayan | avikalpāṃ svasaṃvittiṃ pratyakṣāṃ pratipadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तैतावदाकारस्वीकारे ऽप्य् एकलक्षणाम् । तां स्वसंविदम् आविश्य विकल्पान् न विकल्पयेत्
anantaitāvadākārasvīkāre 'py ekalakṣaṇām | tāṃ svasaṃvidam āviśya vikalpān na vikalpayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खेचर्यादिचतुस्स्रोतोवाहपूर्णमहाह्रदाम् । व्योमेश्वरीम् आत्मचितिं विगाह्य ब्रोडयेज् जडम्
khecaryādicatussrotovāhapūrṇamahāhradām | vyomeśvarīm ātmacitiṃ vigāhya broḍayej jaḍam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्गस्थापनसंहारनिग्रहानुग्रहक्रमात् । पञ्चकृत्यानि कुर्वाणः शिवो ऽहम् इति विश्वसेत्
sargasthāpanasaṃhāranigrahānugrahakramāt | pañcakṛtyāni kurvāṇaḥ śivo 'ham iti viśvaset
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षेपज्ञानप्रसंख्या[नग]तिनादक्रमेण वा । गुरुवक्त्रेण तान्य् आत्मन्य् आकलय्य कृती भवेत्
kṣepajñānaprasaṃkhyā[naga]tinādakrameṇa vā | guruvaktreṇa tāny ātmany ākalayya kṛtī bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्पयित्वा विश्वात्मा भैरवो ऽहं ममैव ताः । विश्वभङ्ग्यो यथा वह्नेर् ज्वालाभङ्ग्यः प्रभा रवेः
vikalpayitvā viśvātmā bhairavo 'haṃ mamaiva tāḥ | viśvabhaṅgyo yathā vahner jvālābhaṅgyaḥ prabhā raveḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको ऽहं मातृविज्ञानमानमेयप्रकारवान् । शुद्धबोधादिरूपेण खेचर्यादिचतुर्दशः
eko 'haṃ mātṛvijñānamānameyaprakāravān | śuddhabodhādirūpeṇa khecaryādicaturdaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मेदामेदप्रकारेण बन्धमोक्षौ विभावयन् । भैरवो ऽस्मीति विस्रम्भात् स्वाच्छन्द्यं परमं व्रजेत्
medāmedaprakāreṇa bandhamokṣau vibhāvayan | bhairavo 'smīti visrambhāt svācchandyaṃ paramaṃ vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तःकारबहिष्काराव् अकालक्रमम् आत्मनः । अपराधीनम् आधत्से यत् त्वं प्राभवनिर्भरः
antaḥkārabahiṣkārāv akālakramam ātmanaḥ | aparādhīnam ādhatse yat tvaṃ prābhavanirbharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनुत्तरविसर्गात्मविश्रमोदययामलम् । संघट्टश् शिवशक्त्योस् तदन्तरे चान्यशक्तयः
anuttaravisargātmaviśramodayayāmalam | saṃghaṭṭaś śivaśaktyos tadantare cānyaśaktayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्देच्छेशनोन्मेषा ऊनता चेशनेच्छयोः । अस्फुटस्फुटभेदेन वेद्योल्लासस् तयोर् विदः
ānandeccheśanonmeṣā ūnatā ceśanecchayoḥ | asphuṭasphuṭabhedena vedyollāsas tayor vidaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आनन्दानुत्तराभ्यां च सन्धीभावो ऽथ वेदना । वेद्यानां प्राणभूतेति पूर्णं तद् भैरवं वपुः
ānandānuttarābhyāṃ ca sandhībhāvo 'tha vedanā | vedyānāṃ prāṇabhūteti pūrṇaṃ tad bhairavaṃ vapuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेद्योल्लासो ऽयम् इच्छायाम् ईशने चैकतः स्थितः । स्थूलत्वेन पृथिव्यादिभूतपञ्चकताम् इयात्
vedyollāso 'yam icchāyām īśane caikataḥ sthitaḥ | sthūlatvena pṛthivyādibhūtapañcakatām iyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूक्ष्मत्वेन च गन्धादिपञ्चतन्मात्रतां ततः । करणत्वेन संस्पर्शाद् इन्द्रियाणां द्विपञ्चताम्
sūkṣmatvena ca gandhādipañcatanmātratāṃ tataḥ | karaṇatvena saṃsparśād indriyāṇāṃ dvipañcatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेद्यतायाः छादनेन वेत्तृतोद्भासनक्रमे । मनो ऽहंबुद्धितां एषाम् अविभागे प्रधानताम् । पुरुषत्वं च संकोचविकासौ यदपेक्षया
vedyatāyāḥ chādanena vettṛtodbhāsanakrame | mano 'haṃbuddhitāṃ eṣām avibhāge pradhānatām | puruṣatvaṃ ca saṃkocavikāsau yadapekṣayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूवन्न् इष्यसंयोगाद् द्विरूपाद् उभयात्मनः । इच्छास्वरूपाद् उन्मेषाद् अन्यथानुत्तरायुतात्
abhūvann iṣyasaṃyogād dvirūpād ubhayātmanaḥ | icchāsvarūpād unmeṣād anyathānuttarāyutāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतस्रश् शक्त्यो ऽन्तःस्थाः पुंसो ऽस्यान्तश् च धारिकाः । चिद्व्योम्नो जडभूमेश् च मायामय्यस् त्रिशङ्कुवत्
catasraś śaktyo 'ntaḥsthāḥ puṃso 'syāntaś ca dhārikāḥ | cidvyomno jaḍabhūmeś ca māyāmayyas triśaṅkuvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इच्छाशक्तेस् त्रिरूपायास् तिस्रो ऽन्याश् शक्त्यो ऽभवन् । विसर्गो ऽयम् अथात्यर्थं स्फुटो ऽभूत् सृज्यविस्तरात्
icchāśaktes trirūpāyās tisro 'nyāś śaktyo 'bhavan | visargo 'yam athātyarthaṃ sphuṭo 'bhūt sṛjyavistarāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत् सृष्ट्वात्मशक्तीनाम् इतरेतरमिश्रात् । भवेत् क्षोभान्तरं नास्माद् विसर्गाद् बाह्यतो भवेत्
etat sṛṣṭvātmaśaktīnām itaretaramiśrāt | bhavet kṣobhāntaraṃ nāsmād visargād bāhyato bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयत्सर्वं सद् इच्छादिद्वारानुत्तरभैरवे । विश्रम्य विश्रम्य मुहुस् तत एव विसृज्यते
iyatsarvaṃ sad icchādidvārānuttarabhairave | viśramya viśramya muhus tata eva visṛjyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्तर्निलीनानन्तार्थस्वात्मामर्शश् चितिः परा । एकवारवहाद् येयं मन्त्री वाक् शुद्धकर्तृता
antarnilīnānantārthasvātmāmarśaś citiḥ parā | ekavāravahād yeyaṃ mantrī vāk śuddhakartṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिवहं त्रिपथं त्रिस्थं कालं सा कर्षति स्वतः । बहिस् ततश् चात्मनीति श्रीपरा कालकर्षिणी
trivahaṃ tripathaṃ tristhaṃ kālaṃ sā karṣati svataḥ | bahis tataś cātmanīti śrīparā kālakarṣiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भेदितान्तःकृताखङ्दभावावेक्षा परापरा । कर्तृता सैव पश्यन्ती तस्यैवेशदशाश्रया ॥ ४३ मध्यमा सक्रमा स्थूला अन्तःकरणवर्तिनी । विकल्पनाभिन्नवाच्या प्राणवृत्तिविभेदिता
bheditāntaḥkṛtākha.ṅdabhāvāvekṣā parāparā | kartṛtā saiva paśyantī tasyaiveśadaśāśrayā || 43 madhyamā sakramā sthūlā antaḥkaraṇavartinī | vikalpanābhinnavācyā prāṇavṛttivibheditā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्ववासनातादवस्थ्याद् दशयोः पूर्वयोर् अपि । मायामातुर् मितत्वं स्यात् पश्यन्त्याश् च क्रमो ह्य् अणुः
svavāsanātādavasthyād daśayoḥ pūrvayor api | māyāmātur mitatvaṃ syāt paśyantyāś ca kramo hy aṇuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयोर् आविश्य दशयोः क्रमाच् छान्तविकल्पयोः । धन्यस् स्वसंविद्विस्तारं साश्चर्यम् अनुपश्यति
tayor āviśya daśayoḥ kramāc chāntavikalpayoḥ | dhanyas svasaṃvidvistāraṃ sāścaryam anupaśyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा स्थानकरणाघातपुंव्यापारात्मिका सती । वैखरी वृत्तयो यस्यास्ता इमाः श्रुतिगोचराः
sā sthānakaraṇāghātapuṃvyāpārātmikā satī | vaikharī vṛttayo yasyāstā imāḥ śrutigocarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आभिः परस्परं ज्ञानसंक्रान्त्यात्मा स लौकिकः । व्यवहारो ऽथ शास्त्रीयो नानासंकोचसंकटः
ābhiḥ parasparaṃ jñānasaṃkrāntyātmā sa laukikaḥ | vyavahāro 'tha śāstrīyo nānāsaṃkocasaṃkaṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वाग्व्याप्तिविद्वांसम् एतद्वर्गाधिदेवताः । माहेश्वरीमुखा देव्यो जागरे ऽपि न भुञ्जते
iti vāgvyāptividvāṃsam etadvargādhidevatāḥ | māheśvarīmukhā devyo jāgare 'pi na bhuñjate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपायेनाग्रहः कार्य उपेया भैरवीस्थितिः । यासौ स्वसंवित् ताम् एव सर्वोपायां समाविशेत्
upāyenāgrahaḥ kārya upeyā bhairavīsthitiḥ | yāsau svasaṃvit tām eva sarvopāyāṃ samāviśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आद्यन्तान्तर्गतानन्तवाच्यवाचकनिर्भरम् । रहस्यं मन्त्रमुद्राणां प्रपद्ये ऽनुत्तरं महः
ādyantāntargatānantavācyavācakanirbharam | rahasyaṃ mantramudrāṇāṃ prapadye 'nuttaraṃ mahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शम्भोर् अभिन्नहृदया जयन्ति गुरवः पुरा । निर्व्युत्थानसमाधानप्राप्तपर्यन्तसंपदः
śambhor abhinnahṛdayā jayanti guravaḥ purā | nirvyutthānasamādhānaprāptaparyantasaṃpadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.