ॐ श्रीमत्प्रभाकरगुरुतन्त्रधुरन्धरेण महामहोपाध्याय-शालिकनाथमिश्रेण प्रणीता प्रकरणपञ्चिका न्यायसिद्ध्याख्यया व्याख्यया विषमस्थलटिप्पराया च समलङ्कृता नीतिपथो नाम द्वितीयं प्रकरणम् । प्रकरणार्थप्रतिज्ञा । अर्थासंस्पर्शिताशङ्का यथा शब्दस्य वार्यते । प्रभाकरगुरोः शिष्यैस्तथा यत्नो विधीयते
oṃ śrīmatprabhākaragurutantradhurandhareṇa mahāmahopādhyāya-śālikanāthamiśreṇa praṇītā prakaraṇapañcikā nyāyasiddhyākhyayā vyākhyayā viṣamasthalaṭipparāyā ca samalaṅkṛtā nītipatho nāma dvitīyaṃ prakaraṇam / prakaraṇārthapratijñā / arthāsaṃsparśitāśaṅkā yathā śabdasya vāryate / prabhākaraguroḥ śiṣyaistathā yatno vidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वपक्षः । अत्र लौकिकवाक्यानां व्यभिचाराभिमानतः । अर्थासंस्पर्शितां केचिदाहुः शब्दस्य वादिनः
pūrvapakṣaḥ / atra laukikavākyānāṃ vyabhicārābhimānataḥ / arthāsaṃsparśitāṃ kecidāhuḥ śabdasya vādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चयो ऽर्थस्य संस्पर्शः स चार्थाव्यभिचारिणाः । प्रत्यक्षादेरेव भवेच्छब्दस्तु व्यभिचारवान्
niścayo 'rthasya saṃsparśaḥ sa cārthāvyabhicāriṇāḥ / pratyakṣādereva bhavecchabdastu vyabhicāravān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विनाप्यर्थं हि शब्देन प्रतीतिरुपजायते । अङ्गुल्यग्रे ऽस्ति करिणां यूथमित्येवमादिना
vināpyarthaṃ hi śabdena pratītirupajāyate / aṅgulyagre 'sti kariṇāṃ yūthamityevamādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नचात्र शक्यते वक्तुं शुक्तौ रजतबोधवत् । अग्रहाद् भ्रान्तिरेषेति कारणस्याविशेषतः
nacātra śakyate vaktuṃ śuktau rajatabodhavat / agrahād bhrāntireṣeti kāraṇasyāviśeṣataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुष्टा हि ३०हेतवः कार्यं सम्पूर्णं कर्तुमक्षमाः । तेन भेदाग्रहो युक्तः शुक्तिकारजतादिषु
duṣṭā hi 30hetavaḥ kāryaṃ sampūrṇaṃ kartumakṣamāḥ / tena bhedāgraho yuktaḥ śuktikārajatādiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह तु ज्ञानहेतुर्यः शब्दः स न विशिष्यते । विशिष्यते यस्तु वक्ता स ज्ञानस्य न कारणम्
iha tu jñānaheturyaḥ śabdaḥ sa na viśiṣyate / viśiṣyate yastu vaktā sa jñānasya na kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्तापि यदि विज्ञानहेतुः स्यादिन्द्रिनयादिवत् । ततस्तस्यापि दोषेण भवेदग्रहणां तदा
vaktāpi yadi vijñānahetuḥ syādindrinayādivat / tatastasyāpi doṣeṇa bhavedagrahaṇāṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्ता तु केवलं शब्दव्यक्तवेवोपयुज्यते । ज्ञानं तु शब्दमात्रेण निरपेक्षेण जन्यते
vaktā tu kevalaṃ śabdavyaktavevopayujyate / jñānaṃ tu śabdamātreṇa nirapekṣeṇa janyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न च तस्येह दुष्टत्वं किञ्चिदप्युपलभ्यते । दोषश्चाग्रहणे हेतुस्तदभावे स्फुटो ग्रहः
na ca tasyeha duṣṭatvaṃ kiñcidapyupalabhyate / doṣaścāgrahaṇe hetustadabhāve sphuṭo grahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन शब्दोपजनितं ज्ञानमेवेदमीदृशम् । अर्थं व्यतिक्रामतीति कुतस्तेनार्थनिश्चयः?
tena śabdopajanitaṃ jñānamevedamīdṛśam / arthaṃ vyatikrāmatīti kutastenārthaniścayaḥ?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनापि हि विना यस्य सद्भाव३१ उपपद्यते । निश्चयस्तत्र तेनेति सुभाषितमिदं वचः
yenāpi hi vinā yasya sadbhāva31 upapadyate / niścayastatra teneti subhāṣitamidaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वेवमाप्तवाक्येभ्यः कथं व्यवहृतिर्भवेत्? । व्यवहारो हि लोकस्य कथं स्यान्निश्चयं विना?
nanvevamāptavākyebhyaḥ kathaṃ vyavahṛtirbhavet? / vyavahāro hi lokasya kathaṃ syānniścayaṃ vinā?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्यते व्यवहारो हि संदेहादपि लौकिकः । प्रायशो दृश्यते तेन च किञ्चिदिह दुष्यति
ucyate vyavahāro hi saṃdehādapi laukikaḥ / prāyaśo dṛśyate tena ca kiñcidiha duṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि चाप्तत्वमालोच्य वक्तुस्तत्रार्थनिश्चयः । मानान्तरवशेनापि कथञ्चिदुपपद्यते
api cāptatvamālocya vaktustatrārthaniścayaḥ / mānāntaravaśenāpi kathañcidupapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदस्त्वलौकिकार्थत्वादभावाद्वक्तुरेव च । अहो बत दशां कष्टामुपनीतो हि पण्डितैः
vedastvalaukikārthatvādabhāvādvaktureva ca / aho bata daśāṃ kaṣṭāmupanīto hi paṇḍitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धान्तः । अत्र प्रतिविधानाय यतन्ते मतिशालिनः । ज्ञानस्य व्यभिचारित्वं नयवीथ्यां निवारितम्
siddhāntaḥ / atra pratividhānāya yatante matiśālinaḥ / jñānasya vyabhicāritvaṃ nayavīthyāṃ nivāritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रूयतामवधानेन गतिर्नरगिरामपि । अनुमानात्पृथग्भावं तासां नेच्छन्ति सूरयः
śrūyatāmavadhānena gatirnaragirāmapi / anumānātpṛthagbhāvaṃ tāsāṃ necchanti sūrayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यं हि पुरुषाधीनरचनं लौकिकं सदा । शङ्क्यमानायथार्थत्वं नार्थनिश्चायकं स्वतः
vākyaṃ hi puruṣādhīnaracanaṃ laukikaṃ sadā / śaṅkyamānāyathārthatvaṃ nārthaniścāyakaṃ svataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यानन्वितार्थानि पदान्यपि हि मानवाः । रचयन्तो विलोक्यन्ते तेन नान्वयनिश्चयः
anyonyānanvitārthāni padānyapi hi mānavāḥ / racayanto vilokyante tena nānvayaniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचित्तावद् भ्रमेणैव केचिदाशयदोषतः । प्रमादात्के ऽप्यशक्तेश्च के ऽप्यनन्वितवादिनः
kecittāvad bhrameṇaiva kecidāśayadoṣataḥ / pramādātke 'pyaśakteśca ke 'pyananvitavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदुक्तानां पदार्थानां यद्यप्यन्वययोग्यता । तथाप्यनन्वितस्यापि दृष्टेर्नान्वयनिश्चयः
taduktānāṃ padārthānāṃ yadyapyanvayayogyatā / tathāpyananvitasyāpi dṛṣṭernānvayaniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र निश्चयशब्देन ज्ञानमेवाभिधीयते । अन्वयानिश्चये तेन ज्ञानमेवास्ति नान्वये
tatra niścayaśabdena jñānamevābhidhīyate / anvayāniścaye tena jñānamevāsti nānvaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्क्यमानायथार्थत्वरचनं तेन पुंवचः । श्रुतमात्रकमेवार्थे न तावन्निश्चयावहम्
śaṅkyamānāyathārthatvaracanaṃ tena puṃvacaḥ / śrutamātrakamevārthe na tāvanniścayāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावद्वक्तुरविज्ञातं पूर्वभाविप्रमान्तरम् । विवक्षितार्थविषयमिन्द्रिनयार्थनिबन्धनम्
yāvadvakturavijñātaṃ pūrvabhāvipramāntaram / vivakṣitārthaviṣayamindrinayārthanibandhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य ज्ञानं च वाक्येन लिङ्गभूतेन गम्यते । ज्ञात्वैवार्थं ब्रवीतीति य एवमवधारितः
tasya jñānaṃ ca vākyena liṅgabhūtena gamyate / jñātvaivārthaṃ bravītīti ya evamavadhāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य ज्ञानेन नियतं वाक्यं ज्ञानानुमापकम् । ज्ञानं चार्थाविनाभावि तेनार्थे द्यपि विनिश्चयः
tasya jñānena niyataṃ vākyaṃ jñānānumāpakam / jñānaṃ cārthāvinābhāvi tenārthe dyapi viniścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रार्थे निश्चिते पश्चात्सो ऽर्थो वाक्येन गम्यते । तस्यां दशायां वाक्यस्य तस्य स्यादनुवादता
tatrārthe niścite paścātso 'rtho vākyena gamyate / tasyāṃ daśāyāṃ vākyasya tasya syādanuvādatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वं तु३२ लिङ्गभूतं तत् वक्तुर्ज्ञानावधारणे । वक्तृज्ञानप्रसूतं हि वाक्यं तत्कार्यमिष्यते
pūrvaṃ tu32 liṅgabhūtaṃ tat vakturjñānāvadhāraṇe / vaktṛjñānaprasūtaṃ hi vākyaṃ tatkāryamiṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यात्कारणसिद्धिश्च सर्वेषामनुमानतः३३ । पौरुषेयमतो वाक्यं न शास्त्रमभिधीयते
kāryātkāraṇasiddhiśca sarveṣāmanumānataḥ33 / pauruṣeyamato vākyaṃ na śāstramabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवञ्च सति लिङ्गस्य व्यभिचारो ऽयमीक्ष्यते । न शास्त्रस्येति तस्य स्यादर्थासंस्पर्शिता कुतः?
evañca sati liṅgasya vyabhicāro 'yamīkṣyate / na śāstrasyeti tasya syādarthāsaṃsparśitā kutaḥ?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लिङ्गस्यापि न चैवायं व्यभिचारो ऽस्ति किन्तु यः । लिङ्गालिङ्गे न शक्नोति विवेक्तुं मूग्चेतनः
liṅgasyāpi na caivāyaṃ vyabhicāro 'sti kintu yaḥ / liṅgāliṅge na śaknoti vivektuṃ mūgcetanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यालिङ्गे लिङ्गरूपसाधारण्यनिबन्धनः । लिङ्गसंव्यवहारो ऽयं विपरीतः प्रवर्तते
tasyāliṅge liṅgarūpasādhāraṇyanibandhanaḥ / liṅgasaṃvyavahāro 'yaṃ viparītaḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिलिङ्गाधिकरणे विस्तरेणैतदीरितम् । तेन न व्यभिचारो ऽस्ति द्वयोर्लैङ्गिकशास्त्रयोः
śrutiliṅgādhikaraṇe vistareṇaitadīritam / tena na vyabhicāro 'sti dvayorlaiṅgikaśāstrayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वर्थ एव प्रथमं पुंवाक्येम्यो ऽवगम्यते । अन्यथा हि कथं वक्तुर्धीर्विशिष्टानुमीयते?
nanvartha eva prathamaṃ puṃvākyemyo 'vagamyate / anyathā hi kathaṃ vakturdhīrviśiṣṭānumīyate?
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थेनैव विशेषो हि निराकारतया धियाम् । नचाप्रतीतेनार्थेन विशेषश्चावकल्पते
arthenaiva viśeṣo hi nirākāratayā dhiyām / nacāpratītenārthena viśeṣaścāvakalpate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र ब्रूमो ऽयथार्थत्वशङ्कयार्थो न निश्चितः । अनिश्चितश्च न ज्ञात इति तावद्व्यवस्थितम्
atra brūmo 'yathārthatvaśaṅkayārtho na niścitaḥ / aniścitaśca na jñāta iti tāvadvyavasthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किन्त्वज्ञाते ऽपि ३४वाक्यार्थे पदजाते श्रुते सति । विमर्शो३५ जायते श्रोतुरीदृशो मतिशालिनः
kintvajñāte 'pi 34vākyārthe padajāte śrute sati / vimarśo35 jāyate śroturīdṛśo matiśālinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्यान्वययोग्यार्थं पदजातं ब्रवीत्ययम् । आप्तस्तेनामुना नूनं ज्ञातस्तेषां समन्वयः
anyonyānvayayogyārthaṃ padajātaṃ bravītyayam / āptastenāmunā nūnaṃ jñātasteṣāṃ samanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कदाचिदसंबद्धानर्थानेष विवक्षति । न वाप्रतीतसम्बन्धानिति दोषो न कश्चन
na kadācidasaṃbaddhānarthāneṣa vivakṣati / na vāpratītasambandhāniti doṣo na kaścana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वेवं तुरगारूढस्तुरङ्गं विस्मृतो भवान् । वेदप्रामाण्यसिद्ध्यर्थमुत्थितस्तत्प्रहीणवान्
nanvevaṃ turagārūḍhasturaṅgaṃ vismṛto bhavān / vedaprāmāṇyasiddhyarthamutthitastatprahīṇavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोकावगतशक्तिर्हि वेदे शब्दो ऽवबोधकः । लोके च लिङ्गभावेन प्रतीतिर्भवताऽश्रिता
lokāvagataśaktirhi vede śabdo 'vabodhakaḥ / loke ca liṅgabhāvena pratītirbhavatā'śritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं त्विह समाधानमाचार्येण३६ प्रदर्शितम् । शब्दस्यार्थेन सम्बन्ध इति दर्शयता सता
svayaṃ tviha samādhānamācāryeṇa36 pradarśitam / śabdasyārthena sambandha iti darśayatā satā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्वितार्थाभिधायित्वे पदानां हि स्थिते सति । विशिष्टा वक्तृधीर्ज्ञातु शक्यते नान्यथा यतः
anvitārthābhidhāyitve padānāṃ hi sthite sati / viśiṣṭā vaktṛdhīrjñātu śakyate nānyathā yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ज्ञातेषु हि पदार्थेषु श्रोता वक्तरि कल्पयेत् । अन्योन्यान्वयविज्ञानं नान्यथेत्युपदर्शितम्
jñāteṣu hi padārtheṣu śrotā vaktari kalpayet / anyonyānvayavijñānaṃ nānyathetyupadarśitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदानां तत्पदार्थेषु शक्तिः स्वाभाविकी स्थिता । पुंवाक्येषु विसंवादशङ्कया सा तिरोहिता
padānāṃ tatpadārtheṣu śaktiḥ svābhāvikī sthitā / puṃvākyeṣu visaṃvādaśaṅkayā sā tirohitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेदेषु त्वस्मर्यमाणकर्तृकेषु स्वरूपतः । प्रमाणान्तरसंस्पर्शरहितार्थावबोधिषु
vedeṣu tvasmaryamāṇakartṛkeṣu svarūpataḥ / pramāṇāntarasaṃsparśarahitārthāvabodhiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कर्तुरनुमानं स्याद्वाक्यत्वादिति लिङ्गतः । न कर्ता शक्नुयाद्वाक्यं कर्तुं कार्ये ह्यलौकिके
na karturanumānaṃ syādvākyatvāditi liṅgataḥ / na kartā śaknuyādvākyaṃ kartuṃ kārye hyalaukike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन वेदे विसंवादशङ्का नास्ति कथञ्चन । अर्थनिश्चयहेतुत्वादर्थसंस्पर्शिता स्थिता
tena vede visaṃvādaśaṅkā nāsti kathañcana / arthaniścayahetutvādarthasaṃsparśitā sthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यपगतवाङ्मलपङ्कः प्रोद्धृतपरयुक्तिकण्टकप्रकरः । सृष्टः प्रगुणतरो ऽयं शालिकनाथेन नीतिपथः
vyapagatavāṅmalapaṅkaḥ proddhṛtaparayuktikaṇṭakaprakaraḥ / sṛṣṭaḥ praguṇataro 'yaṃ śālikanāthena nītipathaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्सन्देहव्युदासाय कल्पना या प्रवर्त्तते । सन्देहापादकादर्थादर्थापत्तिरसौ८९ स्मृता ॥ २०
tatsandehavyudāsāya kalpanā yā pravarttate / sandehāpādakādarthādarthāpattirasau89 smṛtā // 20
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.