Library·Salikanathamisra: Prakaranapancika·2
इति श्रीमहामहोपाध्यायशालिकनाथमिश्रप्रणीतायां प्रकरणपञ्चिकायां नीतिपथो नाम द्वितीयं प्रकरणं समाप्तम्
iti śrīmahāmahopādhyāyaśālikanāthamiśrapraṇītāyāṃ prakaraṇapañcikāyāṃ nītipatho nāma dvitīyaṃ prakaraṇaṃ samāptam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्निरासः । प्रकृतौ हि पदार्थानां सम्बन्धे ऽवगते यथा । द्वारं दृष्टमदृष्टं वा सम्बन्धार्थं प्रकल्प्यते
tannirāsaḥ / prakṛtau hi padārthānāṃ sambandhe 'vagate yathā / dvāraṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā sambandhārthaṃ prakalpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यानपेक्षसम्बन्धे तथैवावगते सति । द्वारं दृष्टमदृष्टं वा कल्प्यं स्याद्विकृतावपि
kāryānapekṣasambandhe tathaivāvagate sati / dvāraṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā kalpyaṃ syādvikṛtāvapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो न घटते बाधः कार्यलोपनिबन्धनः । दृष्टाभावे ऽप्यदृष्टस्य द्वारस्य खलु सम्भवात्
tato na ghaṭate bādhaḥ kāryalopanibandhanaḥ / dṛṣṭābhāve 'pyadṛṣṭasya dvārasya khalu sambhavāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यापेक्षा यदा धर्मा विकृतौ यान्ति सङ्गतिम् । तदा कार्यावलोपेन तेषां बाधः प्रसिद्ध्यति
kāryāpekṣā yadā dharmā vikṛtau yānti saṅgatim / tadā kāryāvalopena teṣāṃ bādhaḥ prasiddhyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्कल्पनां विना योर्ऽथः प्रतीतो ऽप्येति संशयम् । तेन तत्कल्पनामेके त्वर्थापत्तिं प्रचक्षते
yatkalpanāṃ vinā yor'thaḥ pratīto 'pyeti saṃśayam / tena tatkalpanāmeke tvarthāpattiṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गमकस्यानुमाने तु विपक्षासत्त्वलक्षणम् । गम्यते ऽनुपपन्नत्वं विना गम्येन वस्तुना
gamakasyānumāne tu vipakṣāsattvalakṣaṇam / gamyate 'nupapannatvaṃ vinā gamyena vastunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धान्तः--- अत्र ब्रूमो--य एवार्थो यस्यां संविदि भासते । वेद्यः स एव नान्यद्धि ३९विद्याद्वेद्यस्य लक्षणम्
siddhāntaḥ--- atra brūmo--ya evārtho yasyāṃ saṃvidi bhāsate / vedyaḥ sa eva nānyaddhi 39vidyādvedyasya lakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं रजतमित्यत्र रजतञ्चावभासते । तदेव तेन वेद्यं स्यान्न तु शुक्तिरवेदनात्
idaṃ rajatamityatra rajatañcāvabhāsate / tadeva tena vedyaṃ syānna tu śuktiravedanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनान्यस्यान्यथाभानं प्रतीत्यैव पराहतम् । परस्मिन् भासमाने हि न परं भासते यतः
tenānyasyānyathābhānaṃ pratītyaiva parāhatam / parasmin bhāsamāne hi na paraṃ bhāsate yataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्वेवं रजताभासः कथमेष ४०घटिष्यति । उच्यते शुक्तिशकलं गृहीतं भेदवर्जितम्
nanvevaṃ rajatābhāsaḥ kathameṣa 40ghaṭiṣyati / ucyate śuktiśakalaṃ gṛhītaṃ bhedavarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्तिकाया विशेषा ये रजताद् भेदहेतवः । ते न ज्ञाता अभिभवाद् ज्ञाता सामान्यरूपता
śuktikāyā viśeṣā ye rajatād bhedahetavaḥ / te na jñātā abhibhavād jñātā sāmānyarūpatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तरञ्च रजते स्मृतिर्जाता तथापि च । मनोदोषात् ४१तदित्यंशपरामर्शविवर्जितम्
anantarañca rajate smṛtirjātā tathāpi ca / manodoṣāt 41tadityaṃśaparāmarśavivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजतं विषयीकृत्य नैव शुक्तेर्विवेचितम् । स्मृत्यातो रजताभास उपपन्नो भविष्यति
rajataṃ viṣayīkṛtya naiva śuktervivecitam / smṛtyāto rajatābhāsa upapanno bhaviṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारावाहिकवन्नेयं स्मृतिरित्युदितञ्च यत् । उच्यते ऽनन्यगतितः स्मृतिरत्रावगम्तये
dhārāvāhikavanneyaṃ smṛtirityuditañca yat / ucyate 'nanyagatitaḥ smṛtiratrāvagamtaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न ह्यसन्निहितं तावत् प्रत्यक्षं रजतं भवेत् । लिङ्गाद्यभावाच्चान्यस्य प्रमाणस्य न गोचरः
na hyasannihitaṃ tāvat pratyakṣaṃ rajataṃ bhavet / liṅgādyabhāvāccānyasya pramāṇasya na gocaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिशेषात् स्मृतिरिति निश्चयो जायते ततः । तस्याः कारणसद्भावात्, धारावाहिकधीषु तु
pariśeṣāt smṛtiriti niścayo jāyate tataḥ / tasyāḥ kāraṇasadbhāvāt, dhārāvāhikadhīṣu tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्युत्पन्नेन्द्रियग्रामसामग्रीग्रहकारणम् । ग्रहणस्मरणे चेमे विवेकानवभासिनी
pratyutpannendriyagrāmasāmagrīgrahakāraṇam / grahaṇasmaraṇe ceme vivekānavabhāsinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग्रजतबोधात्तु भिन्ने यद्यपि तत्त्वतः । तथापि भिन्ने नाभातो भेदाग्रहसमत्वतः
samyagrajatabodhāttu bhinne yadyapi tattvataḥ / tathāpi bhinne nābhāto bhedāgrahasamatvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग्रजतबोधश्च समक्षैकार्थगोचरः । ततो भिन्ने अबुध्वा तु स्मरणग्रहणे इमे
samyagrajatabodhaśca samakṣaikārthagocaraḥ / tato bhinne abudhvā tu smaraṇagrahaṇe ime
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समानेनैव रूपेण केवलं मन्यते जनः । अपरोक्षार्थबोधेन समानार्थग्रहेण च
samānenaiva rūpeṇa kevalaṃ manyate janaḥ / aparokṣārthabodhena samānārthagraheṇa ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवैलक्षण्यसंवित्तिरिति तावत् समर्थितम् । व्यवहारो ऽपि तत्तुल्यस्तत एव प्रवर्तते
availakṣaṇyasaṃvittiriti tāvat samarthitam / vyavahāro 'pi tattulyastata eva pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समत्वेन च संवित्तेर्भेदस्याग्रहणेन च । मिथ्याभावो ऽपि तत्तुल्यव्यवहारप्रवर्तनात्
samatvena ca saṃvitterbhedasyāgrahaṇena ca / mithyābhāvo 'pi tattulyavyavahārapravartanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहस्य चेत्तदा सूक्ष्मजिज्ञासा निष्फलां भवेत् । जाता हि केवला ९४संविद् व्यवहारस्य कारणम्
grahasya cettadā sūkṣmajijñāsā niṣphalāṃ bhavet / jātā hi kevalā 94saṃvid vyavahārasya kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजतव्यवहारांशे विसंवादयतो नरान् । बाधकप्रत्ययस्यापि बान्धकत्वमतो मतम् ॥ ३९ ॥ (४२) प्रसज्यमानरजतव्यवहारनिवारणात्
rajatavyavahārāṃśe visaṃvādayato narān / bādhakapratyayasyāpi bāndhakatvamato matam // 39 // (42) prasajyamānarajatavyavahāranivāraṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निहितरजतशकले रजतमतिर्भवति यादृशी सत्या । भेदानध्यवसायादियमपि तादृक् परिस्फुरति
sannihitarajataśakale rajatamatirbhavati yādṛśī satyā / bhedānadhyavasāyādiyamapi tādṛk parisphurati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साधारणं हि रूपं तस्या अस्याश्च विद्यते तेन । तन्मात्रप्रतिभानात् समानतामेव मन्यन्ते
sādhāraṇaṃ hi rūpaṃ tasyā asyāśca vidyate tena / tanmātrapratibhānāt samānatāmeva manyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तुल्यव्यवहारः४३ प्रवृत्तिरपि युज्यते चातः । तद्विनिवारणकरणाद्बाधकता बाधकस्यापि
tattulyavyavahāraḥ43 pravṛttirapi yujyate cātaḥ / tadvinivāraṇakaraṇādbādhakatā bādhakasyāpi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स्वप्ने ऽपि वस्तूनि स्मर्यमाणानि सन्त्यपि । अनुभूतांशमोषेण भासन्ते गृह्यमाणवत्
evaṃ svapne 'pi vastūni smaryamāṇāni santyapi / anubhūtāṃśamoṣeṇa bhāsante gṛhyamāṇavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहणस्य विशेषो हि गृहीतग्रहणं स्मृतिः । सा गृहीतांशमोषेण गृहीतिरिव४४ तिष्ठति
grahaṇasya viśeṣo hi gṛhītagrahaṇaṃ smṛtiḥ / sā gṛhītāṃśamoṣeṇa gṛhītiriva44 tiṣṭhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कारोद्बोधहेतुश्च तत्रादृष्टं प्रकल्प्यते । विपरीतख्यातिपक्षे ऽप्येषा तुल्या हि कल्पना
saṃskārodbodhahetuśca tatrādṛṣṭaṃ prakalpyate / viparītakhyātipakṣe 'pyeṣā tulyā hi kalpanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अदृष्टस्य च हेतुत्वाज्जाग्रतस्तादृशी न धीः । अवस्थापि ह्यदृष्टस्य सामग्रीफलसम्भवे
adṛṣṭasya ca hetutvājjāgratastādṛśī na dhīḥ / avasthāpi hyadṛṣṭasya sāmagrīphalasambhave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पीतशङ्खावबोधे च पित्तस्येन्र्दियवर्तिनः । पीतिमा गृह्यते द्रव्यरहितो ऽप्स्विव तिग्मता
pītaśaṅkhāvabodhe ca pittasyenrdiyavartinaḥ / pītimā gṛhyate dravyarahito 'psviva tigmatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शङ्खस्येन्द्रियदोषेण शुक्लिमा च न गृह्यते । केवलं द्रव्यमात्रन्तु प्रथते रूपवर्जितम्
śaṅkhasyendriyadoṣeṇa śuklimā ca na gṛhyate / kevalaṃ dravyamātrantu prathate rūpavarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणे द्रव्यव्यपेक्ष४५ च द्रव्ये च गुणकाङ्क्षिणि । भासमाने तयोर्बुद्धिरसम्बन्धं न बुध्यते
guṇe dravyavyapekṣa45 ca dravye ca guṇakāṅkṣiṇi / bhāsamāne tayorbuddhirasambandhaṃ na budhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यपीतावभासेन समे भातो मती इमे । व्यवहारो ऽपि तत्तुल्यः, एवमत्रापि युज्यते
satyapītāvabhāsena same bhāto matī ime / vyavahāro 'pi tattulyaḥ, evamatrāpi yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्तु नेत्रगतस्यापि कज्जलस्य न कालिमा । गृह्यते कारणं तत्र तेनेन्द्रियनिरोधनम्
yattu netragatasyāpi kajjalasya na kālimā / gṛhyate kāraṇaṃ tatra tenendriyanirodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतसीपुष्पसंकाशं यत् तावन्नेत्रमण्डलम् । तत्रस्थमञ्जनं यत्तत् तेजोवृत्तिनिरोधकम्
atasīpuṣpasaṃkāśaṃ yat tāvannetramaṇḍalam / tatrasthamañjanaṃ yattat tejovṛttinirodhakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डलान्तरसंस्थन्तु यन्नाम नयने ऽञ्जनम् । तस्यानार्जवदोषेण नीलिमा नावगम्यते
maṇḍalāntarasaṃsthantu yannāma nayane 'ñjanam / tasyānārjavadoṣeṇa nīlimā nāvagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रियोपरिभागे ऽपि लिप्तेन स्वच्छभावतः । पित्तेन नायनं तेजः काचेनेव न रुद्ध्यते
indriyoparibhāge 'pi liptena svacchabhāvataḥ / pittena nāyanaṃ tejaḥ kāceneva na ruddhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसरन्नायनं तेजो ग्राहकं ४६नानिन्द्रियस्थितम् । पित्तस्याग्रहणं सौक्ष्म्यात् प्रभायामिव तेजसः
prasarannāyanaṃ tejo grāhakaṃ 46nānindriyasthitam / pittasyāgrahaṇaṃ saukṣmyāt prabhāyāmiva tejasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरे तिक्तधीरेवं व्याख्याता पित्तवर्जिनः । तैक्त्यस्य रसहीनस्य गुडस्य च परिग्रहात्
madhure tiktadhīrevaṃ vyākhyātā pittavarjinaḥ / taiktyasya rasahīnasya guḍasya ca parigrahāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा द्विचन्द्रबोधे ऽपि भिन्नं द्वेधैन्द्रियं महः । भिन्ने जनयति प्रख्ये एकस्मिन्नेव शीतगौ
tathā dvicandrabodhe 'pi bhinnaṃ dvedhaindriyaṃ mahaḥ / bhinne janayati prakhye ekasminneva śītagau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्वित्ती ते न भिद्येते तद्द्वित्वे सति मन्यते । भिन्नार्थबुद्धितुल्यत्वमत्रापि खलु पूर्ववत्
samvittī te na bhidyete taddvitve sati manyate / bhinnārthabuddhitulyatvamatrāpi khalu pūrvavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मरतो ऽप्येकतां तेन भ्रमो ऽयमुपपद्यते । न हि स्मृतिप्रमोषेण सर्वत्रैव भ्रमो मतः
smarato 'pyekatāṃ tena bhramo 'yamupapadyate / na hi smṛtipramoṣeṇa sarvatraiva bhramo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिङ्मोहे ऽदृष्टसामर्थ्याद् दिक्स्वरूपानवग्रहात् । दिगन्तरस्वरूपस्य स्मरणाच्च भ्रमो मतः
diṅmohe 'dṛṣṭasāmarthyād diksvarūpānavagrahāt / digantarasvarūpasya smaraṇācca bhramo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलातचक्रे ऽलातस्य भ्रमतः सर्वतो ४७द्रुतम् । निरन्तरं धियो जाताश्चक्रबुद्धिसमा मताः
alātacakre 'lātasya bhramataḥ sarvato 47drutam / nirantaraṃ dhiyo jātāścakrabuddhisamā matāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन्निराकरणार्थो ऽयं यत्नो भाष्यकृता कृतः । अभावो ऽसंनिकृष्टस्य नास्तीत्यस्यावबोधकः
tannirākaraṇārtho 'yaṃ yatno bhāṣyakṛtā kṛtaḥ / abhāvo 'saṃnikṛṣṭasya nāstītyasyāvabodhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणं न भवतीति प्रमाणाभाव १०४ उच्यते । किं निराकरणस्येह फलमित्यथ चेन्मतम्
pramāṇaṃ na bhavatīti pramāṇābhāva 104 ucyate / kiṃ nirākaraṇasyeha phalamityatha cenmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्यते लक्षणग्रन्थः प्रत्यक्षादेः समर्थ्यते । प्रमाणं कार्यगम्यं हि सर्वत्रेति विनिश्चितम्
ucyate lakṣaṇagranthaḥ pratyakṣādeḥ samarthyate / pramāṇaṃ kāryagamyaṃ hi sarvatreti viniścitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निश्चयश्च प्रमाणस्य कार्यमित्यपि संमतम् । निश्चयश्चेयमेवेति संवित्तिः सर्ववस्तुषु
niścayaśca pramāṇasya kāryamityapi saṃmatam / niścayaśceyameveti saṃvittiḥ sarvavastuṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा च वस्त्वन्तराभावसंवित्त्यनुगमे सति । प्रमाणानुदयस्तत्र यत्राभावो ऽवसीयते
sā ca vastvantarābhāvasaṃvittyanugame sati / pramāṇānudayastatra yatrābhāvo 'vasīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदा तेन सहैव स्यात् प्रत्यक्षादेः प्रमाणता । लक्षणं क्रियमाणं च तथाभूतस्य युज्यते
tadā tena sahaiva syāt pratyakṣādeḥ pramāṇatā / lakṣaṇaṃ kriyamāṇaṃ ca tathābhūtasya yujyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न कृतं च तथा तेन न कृतं साधुलक्षणम् । इमां शङ्कां निराकर्तु निराकरणमुच्यते
na kṛtaṃ ca tathā tena na kṛtaṃ sādhulakṣaṇam / imāṃ śaṅkāṃ nirākartu nirākaraṇamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं पुनरियं शङ्का भवत्यत्र निराकृता । अभावाख्यो न मेयो ऽस्ति यदर्थं प्रार्त्यते पुनः
kathaṃ punariyaṃ śaṅkā bhavatyatra nirākṛtā / abhāvākhyo na meyo 'sti yadarthaṃ prārtyate punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमाणानामनुत्पादः साधु तल्लक्षणं कृतम् । इति पूर्वप्रमाणानां लक्षणानि समादधत्
pramāṇānāmanutpādaḥ sādhu tallakṣaṇaṃ kṛtam / iti pūrvapramāṇānāṃ lakṣaṇāni samādadhat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाष्यकार इमं ग्रन्थं चक्रे नाऽभावलक्षणम् । नन्वेवमपि १०५ पञ्चाह शब्दं हित्वा कथं पुनः
bhāṣyakāra imaṃ granthaṃ cakre nā'bhāvalakṣaṇam / nanvevamapi 105 pañcāha śabdaṃ hitvā kathaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाष्यकारः प्रमाणानि चित्राक्षेपं समादधत् । उच्यते व्यवहारस्य हेतुभूतप्रसिद्धये
bhāṣyakāraḥ pramāṇāni citrākṣepaṃ samādadhat / ucyate vyavahārasya hetubhūtaprasiddhaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमाहोभयात्मापि व्यवहारः प्रतिष्ठितः । तत्र भावव्यवहृतिः पञ्चस्वेवोपलभ्यते
evamāhobhayātmāpi vyavahāraḥ pratiṣṭhitaḥ / tatra bhāvavyavahṛtiḥ pañcasvevopalabhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावव्यवहारस्तु दृश्यादृष्टिविमर्शजः । सा हि भूभागसद्भावमात्रावच्छेदबन्धना
abhāvavyavahārastu dṛśyādṛṣṭivimarśajaḥ / sā hi bhūbhāgasadbhāvamātrāvacchedabandhanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदभावव्यवहृतिरिति प्रागेव दर्शितम् । मीमांसाजलराशेरशेषनयरत्ननिकषनिजधाम्नः
tadabhāvavyavahṛtiriti prāgeva darśitam / mīmāṃsājalarāśeraśeṣanayaratnanikaṣanijadhāmnaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.