Nagarjuna: Ratnavali 2

न किंचित् पुरुषस् तद्वत् पाटितः सह धातुभिः

na kiṃcit puruṣas tadvat pāṭitaḥ saha dhātubhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वधर्मा अनात्मान इत्य् अतो भाषितं जिनैः । धातुषट्कं च तैः सर्वं निर्णीतं तच् च नार्थतः

sarvadharmā anātmāna ity ato bhāṣitaṃ jinaiḥ | dhātuṣaṭkaṃ ca taiḥ sarvaṃ nirṇītaṃ tac ca nārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नैवम् आत्मा न चानात्मा याथाभूत्येन लभ्यते । आत्मानात्मकृतदृष्टी वर्वारास्मान् महामुनिः

naivam ātmā na cānātmā yāthābhūtyena labhyate | ātmānātmakṛtadṛṣṭī varvārāsmān mahāmuniḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्टश्रुटाद्यं मुनिना न सत्यं न मृषोदितं । पक्षाद्धि प्रतिपक्षः स्याद् उभयं तच् च नार्थतः

dṛṣṭaśruṭādyaṃ muninā na satyaṃ na mṛṣoditaṃ | pakṣāddhi pratipakṣaḥ syād ubhayaṃ tac ca nārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सत्यानृतातीतो लोको ऽयं परमार्थतः । अस्माद् एव च तत्त्वेन नोपैत्य् अस्ति च नास्ति च

iti satyānṛtātīto loko 'yaṃ paramārthataḥ | asmād eva ca tattvena nopaity asti ca nāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यच् चैवं सर्वथा नेति सर्वज्ञस् तत् कथं वदेत् । सान्तम् इत्य् अथवानन्तं द्वयं वाद्वयम् एव वा

yac caivaṃ sarvathā neti sarvajñas tat kathaṃ vadet | sāntam ity athavānantaṃ dvayaṃ vādvayam eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असंख्येया गता बुद्धास् तथैष्यन्त्य् अथ सांप्रताः । कोट्यग्रशश् च सत्त्वान्तस् तेभ्यस् त्रैकाल्यजो मतः

asaṃkhyeyā gatā buddhās tathaiṣyanty atha sāṃpratāḥ | koṭyagraśaś ca sattvāntas tebhyas traikālyajo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृद्धिहेतुर् न लोकस्य क्षयस् त्रैकाल्यसम्भवः । सर्वज्ञेन कथं तस्य पूर्वान्तो ऽव्याकृतः कृतः

vṛddhihetur na lokasya kṣayas traikālyasambhavaḥ | sarvajñena kathaṃ tasya pūrvānto 'vyākṛtaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत् तु धर्मगाम्भीर्यं यत् तद् गुह्यं पृथग्जने । मायोपमत्वं लोकस्य बुद्धानां शासनामृतं

etat tu dharmagāmbhīryaṃ yat tad guhyaṃ pṛthagjane | māyopamatvaṃ lokasya buddhānāṃ śāsanāmṛtaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायागजस्य दृश्येत यथा जन्मान्त एव च । न च कश्चित् स तत्त्वेन जन्मान्तश् चैव विद्यते

māyāgajasya dṛśyeta yathā janmānta eva ca | na ca kaścit sa tattvena janmāntaś caiva vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मायोपमस्यलोकस्य तथा जन्मान्त एव च । दृश्यते परमार्थेन न च जन्मान्त एव च

māyopamasyalokasya tathā janmānta eva ca | dṛśyate paramārthena na ca janmānta eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा मायागजो नैति कुतश्चिद् याति [ ६ब् ] न क्वचित् । चित्तमोहनमात्रत्वाद् भावत्वेन न तिष्ठति

yathā māyāgajo naiti kutaścid yāti [ 6b ] na kvacit | cittamohanamātratvād bhāvatvena na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा मायोपमो लोको नैति याति न कुत्रचित् । चित्तमोहनमात्रत्वाद् भावत्वेन न तिष्ठति

tathā māyopamo loko naiti yāti na kutracit | cittamohanamātratvād bhāvatvena na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रैकाल्यव्यतिवृत्तात्मा लोक एवं नु को ऽर्थतः । यो ऽस्ति नास्त्य् अथवापि स्याद् अन्यत्र व्यवहारतः

traikālyavyativṛttātmā loka evaṃ nu ko 'rthataḥ | yo 'sti nāsty athavāpi syād anyatra vyavahārataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुष्प्रकारम् इत्य् अस्मात् सान्तो ऽनन्तो द्वयो ऽद्वयः । बुद्धेन हेतोर् नान्यस्माद् अयम् अव्याकृतः कृतः

catuṣprakāram ity asmāt sānto 'nanto dvayo 'dvayaḥ | buddhena hetor nānyasmād ayam avyākṛtaḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शरीराशुचिता तावन् स्थूला प्रत्यक्षगोचरा । सततं दृश्यमानापि यदा चित्ते न तिष्ठति

śarīrāśucitā tāvan sthūlā pratyakṣagocarā | satataṃ dṛśyamānāpi yadā citte na tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदातिसूक्ष्मो गम्भीरः सद्धर्मो ऽयं अनालयः । अप्रत्यक्षः कथं चित्ते सुखेनावतरिष्यति

tadātisūkṣmo gambhīraḥ saddharmo 'yaṃ anālayaḥ | apratyakṣaḥ kathaṃ citte sukhenāvatariṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सम्बुध्यास्मान् निर्वृत्तो ऽभूद् धर्मं देशयितुं मुनिः । दुर्ज्ञानम् अतिगाम्भिर्याज् ज्ञात्वा धर्मम् इमं जनैः

sambudhyāsmān nirvṛtto 'bhūd dharmaṃ deśayituṃ muniḥ | durjñānam atigāmbhiryāj jñātvā dharmam imaṃ janaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनाशयति दुर्ज्ञातो धर्मो ऽयम् अविपश्चितं । नास्तितादृष्टिसमले यस्माद् अस्मिन् निमज्जति

vināśayati durjñāto dharmo 'yam avipaścitaṃ | nāstitādṛṣṭisamale yasmād asmin nimajjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरो ऽप्य् अस्य दुर्ज्ञानान् मूर्खः पण्डितमानिकः । प्रतिक्षेपविनष्टात्मा यात्य् अवीचिम् अधोमुखः

aparo 'py asya durjñānān mūrkhaḥ paṇḍitamānikaḥ | pratikṣepavinaṣṭātmā yāty avīcim adhomukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्भुक्तेन यथान्नेन विनाशम् अधिगच्छति । सुभुक्तेनायुर् आरोग्यं बलं सौख्यानि चाश्नुते

durbhuktena yathānnena vināśam adhigacchati | subhuktenāyur ārogyaṃ balaṃ saukhyāni cāśnute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्ज्ञातेन तथानेन विनाशम् अधिगच्छति । सम्यग्ज्ञातेनात्र सुखं बोधिं चाप्नोत्य् अनुत्तरां

durjñātena tathānena vināśam adhigacchati | samyagjñātenātra sukhaṃ bodhiṃ cāpnoty anuttarāṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अत्र प्रतिक्षेपं दृष्टिं त्यक्त्वा च नास्तिकीं । संयग्ज्ञानपरं यत्नं कुरु [ ७अ ] सर्वार्थसिद्धये

tasmād atra pratikṣepaṃ dṛṣṭiṃ tyaktvā ca nāstikīṃ | saṃyagjñānaparaṃ yatnaṃ kuru [ 7a ] sarvārthasiddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मस्यास्यापरिज्ञानाद् अहंकारो ऽनुवर्तते । ततः शुभाशुभं कर्म ततो जन्म शुभाशुभं

dharmasyāsyāparijñānād ahaṃkāro 'nuvartate | tataḥ śubhāśubhaṃ karma tato janma śubhāśubhaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् यावद् अविज्ञातो धर्मो ऽहंकारशातनः । दानशीलक्षमाधर्मे तावद् आदरवान् भव

tasmād yāvad avijñāto dharmo 'haṃkāraśātanaḥ | dānaśīlakṣamādharme tāvad ādaravān bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मपूर्वाणि कार्याणि धर्ममध्यानि पार्थिव । साधयन् धर्मनिष्ठानि नेह नामुत्र सीदति

dharmapūrvāṇi kāryāṇi dharmamadhyāni pārthiva | sādhayan dharmaniṣṭhāni neha nāmutra sīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्मात् कीर्तिः सुखं चैव नेह भीर् न मुमूर्षतः । परलोकसुखं स्फीतं तस्माद् धर्मं सदा भज

dharmāt kīrtiḥ sukhaṃ caiva neha bhīr na mumūrṣataḥ | paralokasukhaṃ sphītaṃ tasmād dharmaṃ sadā bhaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धर्म एव परा नीतिर् धर्माल् लोको ऽनुरज्यते । रञ्जितेन हि लोकेन नेह नामुत्र वञ्च्यते

dharma eva parā nītir dharmāl loko 'nurajyate | rañjitena hi lokena neha nāmutra vañcyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधर्मेण तु या नीतिस् तया लोको ऽपरज्यते । लोकापरञ्जनाच् चैव नेह नामुत्र नन्दति

adharmeṇa tu yā nītis tayā loko 'parajyate | lokāparañjanāc caiva neha nāmutra nandati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परातिसन्धानपरा कष्टा दुर्गतिपद्धतिः । अनर्थविद्या दुष्प्रज्ञैर् अर्थविद्या कथं कृता

parātisandhānaparā kaṣṭā durgatipaddhatiḥ | anarthavidyā duṣprajñair arthavidyā kathaṃ kṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परातिसन्धानपरो नीतिमान् कथम् अर्थतः । येन जन्मसहस्राणि बहून्य् आत्मैव वञ्च्यते

parātisandhānaparo nītimān katham arthataḥ | yena janmasahasrāṇi bahūny ātmaiva vañcyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिपोर् अप्रियम् अन्विच्छन् दोसांस् त्यक्त्वा गुणान् श्रय । स्वहितावाप्तिर् एव तु रिपोस् चाप्य् अप्रियं भवेत्

ripor apriyam anvicchan dosāṃs tyaktvā guṇān śraya | svahitāvāptir eva tu ripos cāpy apriyaṃ bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दानेन प्रियवद्येन हितेनैकाथचर्यया । एभिर् आचर लोकस्य धर्मस्यैव च सङ्ग्रहं

dānena priyavadyena hitenaikāthacaryayā | ebhir ācara lokasya dharmasyaiva ca saṅgrahaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्वासं जनयत्य् एकं सत्यं राज्ञां यथा दृढं । तथैवाभूतम् अप्य् एषाम् अविश्वासकरं परं

viśvāsaṃ janayaty ekaṃ satyaṃ rājñāṃ yathā dṛḍhaṃ | tathaivābhūtam apy eṣām aviśvāsakaraṃ paraṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाविसंवादवत् सत्यं [ सत्त्वे ] [ ७ब् ] ओद्गतं अर्थतः । परैकान्तहितं सत्यम् अहितत्वान् मृषेतरत्

nāvisaṃvādavat satyaṃ [ sattve ] [ 7b ] odgataṃ arthataḥ | paraikāntahitaṃ satyam ahitatvān mṛṣetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषान् प्रच्छादयत्य् एकस् त्यागो राज्ञां यथोज्ज्वलः । तथा कार्पण्यम् अप्य् एषां गुणसर्वस्वघातकं

doṣān pracchādayaty ekas tyāgo rājñāṃ yathojjvalaḥ | tathā kārpaṇyam apy eṣāṃ guṇasarvasvaghātakaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपशान्तस्य गाम्भीर्यं गाम्भीर्याद् गौरवं परं । गौरवाद् दीप्तिर् आज्ञा च तस्माद् उपशमं भज

upaśāntasya gāmbhīryaṃ gāmbhīryād gauravaṃ paraṃ | gauravād dīptir ājñā ca tasmād upaśamaṃ bhaja

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहार्यबुद्धिः प्राज्ञत्वाद् अपरप्रत्ययः स्थिरः । नातिसन्धीयते राजा तस्मात् प्रज्ञापरो भव

ahāryabuddhiḥ prājñatvād aparapratyayaḥ sthiraḥ | nātisandhīyate rājā tasmāt prajñāparo bhava

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यत्यागशमप्रज्ञो चतुर्भद्रो नराधिपः । धर्मश् चतुर्भद्र इव स्तूयते देवमानुषैः

satyatyāgaśamaprajño caturbhadro narādhipaḥ | dharmaś caturbhadra iva stūyate devamānuṣaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निगृह्यवादिभिः शुद्धैः प्रज्ञाकारुण्यनिर्मलैः । सहासीनस्य सततं प्रज्ञा धर्मश् च वर्द्धते

nigṛhyavādibhiḥ śuddhaiḥ prajñākāruṇyanirmalaiḥ | sahāsīnasya satataṃ prajñā dharmaś ca varddhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्लभाः पथ्यवक्तारः श्रोतारस् त्व् अतिदुर्लभाः । तेभ्यो ऽतिदुर्लभतमा ये पथ्यस्याशु कारिणः

durlabhāḥ pathyavaktāraḥ śrotāras tv atidurlabhāḥ | tebhyo 'tidurlabhatamā ye pathyasyāśu kāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पथ्यम् अप्य् अप्रियं तस्माज् ज्ञात्वा शीघ्रं समाचर । पिबेद् औषधम् अप्य् उग्रम् आरोग्यायात्मवान् इव

pathyam apy apriyaṃ tasmāj jñātvā śīghraṃ samācara | pibed auṣadham apy ugram ārogyāyātmavān iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीवितारोग्यराज्यानां चिन्तयानित्यतां सदा । ततः संवेगवान् धर्मम् एकान्तेन प्रयास्यसे

jīvitārogyarājyānāṃ cintayānityatāṃ sadā | tataḥ saṃvegavān dharmam ekāntena prayāsyase

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं मरणं पश्यन् पापाद् दुःखं मृतस्य च । ऐहिकेन सुखेनापि न पापं क्षातुम् अर्हसि

avaśyaṃ maraṇaṃ paśyan pāpād duḥkhaṃ mṛtasya ca | aihikena sukhenāpi na pāpaṃ kṣātum arhasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मिंश् चेद् अभयं दृष्टं भयं दृष्टं क्वचित् क्षणे । यद्य् एकस्मिन् समाश्वासः किम् एकस्मिन् न ते भयं

kasmiṃś ced abhayaṃ dṛṣṭaṃ bhayaṃ dṛṣṭaṃ kvacit kṣaṇe | yady ekasmin samāśvāsaḥ kim ekasmin na te bhayaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद्यात् परिभवो लोके कार्यहानिर् धनक्षयः । अकार्यकारणम् मोहात् [ मद्यम् त्यज ततः सदा ]

madyāt paribhavo loke kāryahānir dhanakṣayaḥ | akāryakāraṇam mohāt [ madyam tyaja tataḥ sadā ]

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.